Zanim zaczniesz szukać: co dokładnie chcesz mierzyć
Szukanie kwestionariusza zaczyna się od operacjonalizacji, a nie od wyszukiwarki. Zanim wpiszesz pierwsze hasło, zapisz: jaki konstrukt mierzysz i w jakiej teorii go zdefiniowano, w jakiej populacji (osoby studiujące, dorośli, dzieci, pacjenci), w jakiej formie (ankieta online, papier), ile czasu możesz na to przeznaczyć i czy wyniki będziesz interpretować grupowo, czy indywidualnie. To, kiedy wybrać gotową skalę, a kiedy napisać własne pytania, omawiamy w kroku 3 poradnika jak zrobić ankietę do pracy dyplomowej. Tutaj zakładamy, że szukasz gotowego, zwalidowanego narzędzia – testu psychometrycznego lub skali kwestionariuszowej (o różnicy między kwestionariuszem a ankietą piszemy w haśle kwestionariusz a ankieta).
Dobry kandydat spełnia trzy warunki jednocześnie: mierzy to, co chcesz mierzyć, ma udokumentowane właściwości psychometryczne w podobnej populacji i możesz go legalnie użyć. Najwięcej czasu zajmuje zwykle warunek trzeci, dlatego sprawdzaj go od razu, a nie tydzień przed uruchomieniem ankiety.
Gdzie szukać kwestionariuszy – pięć źródeł
| Źródło | Co znajdziesz | Na co uważać |
|---|---|---|
| Artykuły z polskimi adaptacjami | Opis narzędzia i procedury adaptacji, rzetelność i trafność w polskiej próbie, czasem treść pozycji | Opublikowanie pozycji w artykule nie oznacza zgody na ich użycie |
| Wydawca testów (np. Pracownia Testów Psychologicznych PTP) | Testy z podręcznikiem, kluczem i normami | Zakup na zasadach wydawcy; bez kopiowania i przenoszenia testu do internetu |
| Bazy i przeglądy narzędzi (APA PsycTESTS, COSMIN, Buros) | Rekordy narzędzi, przeglądy systematyczne, recenzje | Często dotyczą wersji oryginalnych; polska wersja wymaga osobnych dowodów |
| Pule pozycji w domenie publicznej (IPIP) | Pozycje i skale do swobodnego użytku | Jakość konkretnej skali i jej przekładu trzeba sprawdzić |
| Promotor, katedra, biblioteka | Narzędzia używane w zespole, podręczniki testów | Zgoda udzielona zespołowi nie musi obejmować Twojej pracy |
Artykuły z polskimi adaptacjami
Wiele popularnych skal ma polskie adaptacje opisane w artykułach naukowych. Artykuł adaptacyjny to najlepsze pierwsze źródło: opisuje tłumaczenie, strukturę czynnikową, rzetelność i dowody trafności w polskiej próbie, a często także sposób obliczania wyniku. Szukaj go w Google Scholar i w Bibliotece Nauki – serwisie ICM UW, który bezpłatnie udostępnia artykuły i książki naukowe wydawców współpracujących z ICM (według opisu serwisu to największy otwarty zbiór publikacji naukowych w Polsce). Przykładowe zapytania znajdziesz w następnej sekcji.
Wydawca testów: Pracownia Testów Psychologicznych PTP
Testy z podręcznikiem i normami wydaje w Polsce m.in. Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Według informacji na jej stronie (stan na 15 października 2026 r.) oferta obejmuje ponad 150 testów, a dostęp do nich reguluje kategoryzacja Komisji do Spraw Testów Psychologicznych PTP: testy kategorii C są przeznaczone wyłącznie dla psychologów, a testy kategorii A, A+, B1 i B2 – także dla innych specjalistów spełniających określone warunki.
Studenci mogą kupować narzędzia do badań prowadzonych w ramach studiów, ale tylko z upoważnieniem wystawionym przez promotora. Testy kategorii C Pracownia sprzedaje wyłącznie studentom psychologii, a upoważnienie musi wtedy podpisać promotor będący psychologiem. Studenci kupują same arkusze – podręczniki i klucze powinny być dostępne w bibliotece uczelni lub w laboratorium technik diagnostycznych – a w wersji elektronicznej wyłącznie licencje badawcze na platformie Epsilon. Zamówienia od studentów nie są przyjmowane przez sklep internetowy, tylko w księgarni stacjonarnej albo pocztą lub e-mailem. Zasady mogą się zmienić, dlatego przed zakupem sprawdź stronę „Dla studentów i doktorantów”.
Bazy i przeglądy narzędzi
- APA PsycTESTS – baza Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, w której narzędzia mają własne rekordy z identyfikatorem DOI (np. rekord jednej ze skal IPIP: 10.1037/t10595-000). Sprawdź w bibliotece uczelni, czy masz do niej dostęp.
- COSMIN (COnsensus-based Standards for the selection of health Measurement INstruments) – inicjatywa zajmująca się wyborem narzędzi pomiaru w badaniach nad zdrowiem. Na jej stronie znajdziesz bazę przeglądów systematycznych narzędzi pomiaru, taksonomię właściwości pomiarowych i listy kontrolne do oceny badań nad tymi właściwościami. Przydaje się zwłaszcza w psychologii zdrowia i klinicznej.
- Buros Center for Testing (University of Nebraska–Lincoln) – wydawca serii Mental Measurements Yearbook i serwisu Test Reviews Online z opisami i krytycznymi recenzjami komercyjnie dostępnych testów.
Jeśli recenzja albo przegląd dotyczy wersji oryginalnej, pomoże Ci ocenić samo narzędzie. O jakości polskiej wersji świadczy dopiero artykuł adaptacyjny i badania na polskich próbach.
Pule pozycji w domenie publicznej: IPIP
International Personality Item Pool (IPIP) to zbiór ponad 3000 pozycji i ponad 250 skal do pomiaru osobowości i innych różnic indywidualnych. Pozycje i skale są w domenie publicznej: można je kopiować, modyfikować, tłumaczyć i stosować w dowolnym celu bez pytania o zgodę i bez opłat (International Personality Item Pool, b.d.). Strona IPIP zbiera też informacje o przekładach na inne języki, w tym o kilku polskich projektach, ale zaznacza, że dokładności tych przekładów nikt z projektu nie weryfikował. Przed użyciem polskiej wersji sprawdź więc, czy jej właściwości psychometryczne opisano w publikacji. W pracy nie nazywaj konkretnej skali po prostu „IPIP” – to nazwa całej puli; podaj, której skali użyłeś, i zacytuj jej autorów.
Promotor, katedra i biblioteka
Zapytaj promotora, z jakich narzędzi korzysta zespół i czy katedra ma do nich prawa. Podręczniki testów bywają dostępne w bibliotece wydziałowej lub w pracowni diagnostycznej. Pamiętaj jednak, że zgoda udzielona promotorowi albo zespołowi nie musi obejmować Twojej pracy – zapytaj, na jakich warunkach jej udzielono.
Jak wyszukać polską adaptację – przykładowe zapytania
Według pomocy Google Scholar tytuł artykułu wyszukasz, ujmując go w cudzysłów, operator author: zawęża wyniki do autora, a link „Cytowane przez” prowadzi do nowszych prac, które cytują dany artykuł. W panelu bocznym ograniczysz wyniki do ostatnich lat i otworzysz wyszukiwanie zaawansowane (autor, tytuł, czasopismo). Cudzysłowu używaj też do dokładnych fraz, takich jak „polska adaptacja”.
| Cel | Przykładowe zapytanie | Wskazówka |
|---|---|---|
| Polska adaptacja konkretnej skali | "[nazwa skali]" "polska adaptacja" | Sprawdź też akronim i angielską nazwę narzędzia |
| Polskie narzędzia do pomiaru konstruktu | "polska wersja" kwestionariusz "wsparcia społecznego" | Zmieniaj formy wyrazów: „skala”, „skali”, „kwestionariusza” |
| Adaptacje opisane po angielsku | "Polish adaptation" "psychometric properties" loneliness | Część polskich adaptacji ukazuje się w czasopismach anglojęzycznych |
| Prace autora adaptacji | author:"[inicjał nazwisko]" "[nazwa skali]" | Przydaje się, gdy autor opublikował kilka wersji narzędzia |
| Nowsze badania z użyciem adaptacji | „Cytowane przez” pod artykułem adaptacyjnym | Znajdziesz rzetelność w innych polskich próbach i ewentualne wersje skrócone |
| Biblioteka Nauki | nazwa skali lub konstruktu + „adaptacja” albo „właściwości psychometryczne” | Pełne teksty są dostępne bezpłatnie |
Gdy znajdziesz artykuł, zanotuj od razu: pełne odwołania do oryginału i polskiej adaptacji, adres autora korespondencyjnego (przyda się do prośby o zgodę), informację o warunkach użycia, jeśli autorzy ją podali, współczynniki rzetelności z opisem próby i sposób obliczania wyniku, w tym pozycje odwrócone.
Jak ocenić, czy narzędzie nadaje się do Twojej pracy
Popularność skali nie gwarantuje jej jakości. Flake i Fried (2020) opisują wątpliwe praktyki pomiarowe – decyzje, które podważają trafność miar, a w konsekwencji wniosków z badania – i pokazują, że brak przejrzystości w opisie pomiaru uniemożliwia ocenę zagrożeń dla trafności. Dlatego wybieraj narzędzie na podstawie dowodów, a nie nazwy. Kryteria oceny właściwości pomiarowych kwestionariuszy – m.in. trafności, rzetelności, responsywności oraz efektów podłogi i sufitu – zaproponowali Terwee i in. (2007); tabela przekłada je na pytania, które zadasz artykułowi adaptacyjnemu.
| Kryterium | Pytanie | Sygnał ostrzegawczy |
|---|---|---|
| Treść i definicja konstruktu | Czy narzędzie mierzy konstrukt tak, jak go definiujesz? | Nazwa skali pasuje, ale definicja konstruktu jest inna |
| Rzetelność | Jaka była spójność wewnętrzna (α, ω) w polskich próbach? Czy przy cechach stałych zbadano stabilność test–retest? | Jedna wartość α bez opisu próby; wyraźnie niższe wartości w próbach podobnych do Twojej |
| Struktura i trafność | Czy potwierdzono strukturę, np. konfirmacyjną analizą czynnikową? Czy wyniki wiążą się z innymi miarami tak, jak przewiduje teoria (trafność zbieżna i różnicowa)? | Brak analizy struktury; podskale bez potwierdzenia |
| Populacja | Na kim adaptowano narzędzie? | Adaptacja na studentach, a Ty badasz seniorów (albo odwrotnie) |
| Normy | Czy potrzebujesz norm i do jakiej populacji się odnoszą? | Normy sprzed wielu lat albo z innej populacji |
| Rozkład wyników | Czy nie ma efektu sufitu lub podłogi? | Duża część osób z wynikiem minimalnym lub maksymalnym |
| Długość i format | Ile trwa wypełnienie? Jaka jest skala odpowiedzi? | Długa bateria w ankiecie online |
| Prawa i warunki użycia | Kto ma prawa do narzędzia i na jakich warunkach możesz go użyć? | Brak jakiejkolwiek informacji o warunkach użycia |
Przy rzetelności nie zatrzymuj się na alfie Cronbacha: Flora (2020) pokazuje, że istnieje kilka wersji współczynnika omega, a właściwą wybiera się na podstawie modelu CFA danego konstruktu (zob. omega McDonalda i alfa Cronbacha bez uproszczeń). Normy są potrzebne tylko wtedy, gdy interpretujesz wyniki pojedynczych osób; standardy testowe wymagają, by odnosiły się do jasno opisanej populacji, a raport z normalizacji podawał m.in. sposób doboru próby i daty badania (American Educational Research Association i in., 2014). W pracy dyplomowej zwykle porównujesz grupy albo liczysz korelacje, więc ważniejsze od norm są rzetelność i trafność w podobnej populacji. Jak zbiera się dowody trafności i rzetelności, pokazujemy w poradniku jak zbudować i zwalidować skalę psychometryczną.
Prawa autorskie i licencje: kiedy potrzebujesz zgody
To nie jest porada prawna. Opisujemy zasady przyjęte w środowisku testowym i informacje podawane przez wydawców. W razie wątpliwości zapytaj promotora, autora narzędzia albo dział prawny uczelni.
Punktem wyjścia jest stanowisko Międzynarodowej Komisji Testów (ITC) w sprawie stosowania testów w badaniach naukowych (International Test Commission, 2014). Wynika z niego kilka zasad:
- Autor ma prawa automatycznie. Prawa autorskie chronią m.in. tytuł testu, pozycje, strukturę, podręcznik i klucze. Informację o tym, kto je posiada, znajdziesz zwykle na pierwszej stronie podręcznika, na arkuszu albo na stronie internetowej testu.
- Przed użyciem chronionego testu potrzebujesz zgody właściciela praw. Gdy kupujesz test u wydawcy, prawo do użycia w zamierzonym celu, także badawczym, wynika z zakupu. O bezpłatne użycie do badań możesz poprosić.
- Zgoda dotyczy też wersji pochodnych, np. przekładu. Właściciel praw może odmówić zarówno zgody na użycie, jak i na tłumaczenie.
- Zgoda może mieć warunki – np. ograniczenie czasu lub liczby badań albo obowiązek przesłania autorom publikacji z wynikami. Trzeba ich przestrzegać.
- Opublikowanie skali w artykule nie oznacza domeny publicznej. Jeśli autor wyraźnie nie zezwolił na swobodne użycie, prawa pozostają przy nim; gdy nie masz pewności, zapytaj.
- Narzędzia w domenie publicznej możesz stosować bez zgody, ale dobrą praktyką jest poinformowanie autorów, jeśli to możliwe, i zacytowanie źródła.
Pracownia Testów Psychologicznych PTP informuje, że wydawane przez nią narzędzia chroni ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych i że bez jej wyraźnej zgody nie wolno ich kopiować, udostępniać osobom nieuprawnionym, zmieniać ani publikować – także w internecie i także w celu prowadzenia badań naukowych (Pracownia Testów Psychologicznych PTP, b.d.). Przeniesienie testu do formularza elektronicznego, skanu czy pliku PDF wymaga pisemnej zgody Pracowni, która może jej odmówić, a kserowanie zakupionych arkuszy albo przepisywanie pozycji jest niezgodne z prawem. Wydawca zwraca też uwagę, że wyników okrojonej lub zmienionej wersji testu nie wolno interpretować za pomocą norm z podręcznika – mogą służyć jedynie do porównań między grupami w ramach badania albo do analizy jakościowej.
| Sytuacja | Czy potrzebna zgoda? | Co zrobić |
|---|---|---|
| Test komercyjny od wydawcy | Prawo do użycia wynika z zakupu na zasadach wydawcy | Kup potrzebną liczbę arkuszy lub licencji (student: upoważnienie promotora) |
| Skala opublikowana w artykule bez informacji o warunkach użycia | Tak – domyślnie prawa ma autor | Napisz do autorów (wzór niżej) |
| Skala z jawną zgodą na użycie w badaniach (w artykule lub na stronie autora) | Nie, jeśli spełniasz podane warunki | Zachowaj dowód (np. zapis strony) i zacytuj autorów |
| Narzędzie w domenie publicznej (np. IPIP) | Nie | Zacytuj źródło; poinformuj autorów, jeśli to możliwe |
| Tłumaczenie, skrócenie, zmiana pozycji lub skali odpowiedzi | Tak (poza domeną publiczną) | Poproś o zgodę na konkretną zmianę i opisz ją w pracy |
| Wersja online testu wydanego na papierze | Tak | Zapytaj właściciela praw o zgodę na wersję elektroniczną |
| Przykładowe pozycje w tekście pracy | Przy narzędziach chronionych – tak | Poproś o zgodę na jedną–dwie pozycje z każdej skali albo napisz własny przykład, który ich nie powiela |
Rysunek 1 zbiera te zasady w ścieżkę decyzji, którą możesz przejść dla każdego narzędzia w swojej ankiecie.
Jak napisać e-mail z prośbą o zgodę – wzór
Gdy narzędzie nie jest w domenie publicznej ani w ofercie wydawcy, napisz do autora – zwykle do autora korespondencyjnego artykułu z polską adaptacją, a jeśli sam przygotowujesz przekład, do autora oryginału lub wydawcy. Krótki, konkretny e-mail zwiększa szansę na odpowiedź. Powinien zawierać:
- kim jesteś, na jakiej uczelni i pod czyim kierunkiem piszesz pracę;
- dokładną nazwę i wersję narzędzia wraz z odwołaniem do publikacji;
- cel: praca dyplomowa, badanie niekomercyjne;
- sposób użycia: forma (np. ankieta online dostępna tylko dla uczestników), przybliżona liczba osób i okres badania;
- informację, czy planujesz jakiekolwiek zmiany (najlepiej żadnych);
- zapewnienie, że nie opublikujesz pełnej treści narzędzia w pracy ani w internecie;
- prośbę o klucz i instrukcję obliczania wyników, jeśli nie ma ich w publikacji;
- propozycję przesłania podsumowania wyników.
Szanowna Pani Profesor / Szanowny Panie Profesorze [albo: Szanowna Pani Doktor / Szanowny Panie Doktorze],
nazywam się [imię i nazwisko] i jestem studentką / studentem [rok] roku [kierunek] na [uczelnia]. Pod kierunkiem [tytuł, imię i nazwisko promotora] przygotowuję pracę magisterską dotyczącą [temat w jednym zdaniu].
Zwracam się z uprzejmą prośbą o zgodę na wykorzystanie w moim badaniu [pełna nazwa narzędzia] w polskiej adaptacji opisanej w artykule [autorzy, rok, tytuł, czasopismo].
Badanie ma charakter niekomercyjny. Planuję zbadać około [liczba] osób [opis populacji] w okresie [miesiące, rok] za pomocą ankiety internetowej dostępnej wyłącznie dla uczestników badania [albo: w formie papierowej]. Narzędzie wykorzystam bez zmian w treści pozycji, instrukcji i skali odpowiedzi [albo: opis planowanej zmiany i jej uzasadnienie]. W pracy przedstawię jedynie opis narzędzia z odwołaniem do Państwa publikacji; pełnej treści narzędzia nie zamieszczę w pracy ani w internecie.
Będę wdzięczna / wdzięczny także za przesłanie [klucza / instrukcji obliczania wyników], jeśli nie są dostępne w publikacji, oraz za informację, jak należy cytować narzędzie. Po zakończeniu badania chętnie prześlę podsumowanie wyników.
Z wyrazami szacunku
[imię i nazwisko]
[uczelnia, wydział]
[adres e-mail w domenie uczelni]
Do wiadomości: [promotor]
Do autorów zagranicznych możesz napisać po angielsku:
Dear Professor [surname],
I am a master's student in psychology at [university], Poland, working under the supervision of [title, name of supervisor]. My thesis examines [topic in one sentence].
I would like to ask for your permission to use the [full name of the instrument] ([authors, year]) in my study. The study is non-commercial. I plan to collect data from about [number] [population] between [months, year], using an online survey available only to study participants. [I will use the Polish version published by [authors, year]. / I would like to translate the instrument into Polish following the ITC Guidelines for Translating and Adapting Tests: two independent translations, reconciliation, back-translation, cognitive interviews and a pilot study.] I will not publish the full item set in the thesis or online.
I would also be grateful for the scoring instructions, if they are not available in the publication, and for information on how you would like the instrument to be cited. I will be happy to share a summary of the results once the study is completed.
Kind regards,
[name]
[university, department]
[university e-mail address]
cc: [supervisor]
Pisz z adresu uczelnianego i dołącz promotora do wiadomości, jeśli taki jest zwyczaj na Twoim wydziale. Jeśli po dwóch tygodniach nie ma odpowiedzi, wyślij krótkie przypomnienie, a równolegle przygotuj narzędzie zastępcze. Odpowiedź autora zachowaj – może się przydać promotorowi lub recenzentowi. Jeśli zgoda ma warunki, zapisz je i przestrzegaj ich.
Gdy nie ma polskiej wersji: tłumaczenie i adaptacja
Przekład to nie to samo co adaptacja. Wytyczne ITC dotyczące tłumaczenia i adaptacji testów (International Test Commission, 2018) traktują tłumaczenie jako jeden z etapów adaptacji, która obejmuje też ocenę, czy konstrukt znaczy to samo w nowej kulturze, dobór tłumaczy, sprawdzenie równoważności i badania trafności. Drugie wydanie wytycznych zawiera 18 zaleceń w sześciu grupach – od warunków wstępnych po dokumentację – oraz listę kontrolną. W skrócie wynika z nich następująca sekwencja:
- Zgoda przed rozpoczęciem pracy. Uzyskaj zgodę właściciela praw, najlepiej pisemną, określającą dopuszczalne zmiany i to, do kogo będą należały prawa do wersji polskiej.
- Co najmniej dwóch tłumaczy. Powinni znać oba języki, kulturę, treść testu i podstawy konstrukcji testów; poleganie na jednym tłumaczu wytyczne uznają za praktykę, której dziś się nie akceptuje.
- Niezależne przekłady i ich uzgodnienie. Tłumaczenie zwrotne (ang. back-translation) może posłużyć jako dodatkowa kontrola, ale wytyczne zastrzegają, że zarówno przekład „w przód”, jak i zwrotny mają słabe strony – samo tłumaczenie zwrotne nie gwarantuje, że wersja polska brzmi naturalnie.
- Ocena ekspertów i wywiady poznawcze. Sprawdzasz, czy instrukcja i pozycje znaczą dla osób z populacji docelowej to samo co w oryginale. Lenzner i in. (2023) pokazali, że problemy wykryte w dziesięciu wywiadach poznawczych rzeczywiście ujawniały się w badaniu właściwym, ale poprawiona wersja pytania nie zawsze dawała lepsze dane – dlatego poprawki warto sprawdzić w kolejnej rundzie.
- Pilotaż. Wytyczne zalecają zebranie danych pilotażowych do analizy pozycji, oceny rzetelności (α lub ω) i wstępnych badań trafności; jako przykład skromnej próby do analizy pozycji podają około 100 osób. Nawet sam pretest zrozumiałości wymaga więcej osób, niż się zwykle zakłada: przy problemie dotyczącym 5% badanych pretest na 10 osobach ma tylko 40% szans na jego wykrycie, a autorzy tych obliczeń rekomendują domyślnie 30 uczestników (Perneger i in., 2015). Więcej o planowaniu pilotażu: badanie pilotażowe – po co, ile osób, co sprawdzić.
- Dokumentacja. Opisz każdą zmianę względem oryginału i jej uzasadnienie.
Pełna adaptacja – z badaniem struktury czynnikowej, równoważności pomiaru i trafności – to osobny projekt, zwykle większy niż praca magisterska. Jeśli polskiej wersji nie ma, masz więc trzy realistyczne możliwości: wybrać inne narzędzie z polską adaptacją, sięgnąć po narzędzie z domeny publicznej, którego polska wersja ma opisane właściwości, albo – za zgodą autora – przygotować staranny przekład z wywiadami poznawczymi i pilotażem, opisać go jako wersję roboczą i potraktować jako ograniczenie badania. Jeśli żadne narzędzie nie pasuje do Twojego konstruktu, budowa własnej skali wymaga procedury opisanej przez Boatenga i in. (2018): od generowania pozycji i oceny trafności treściowej, przez pretest i redukcję liczby pozycji, po ocenę wymiarowości, rzetelności i trafności.
Jak opisać narzędzie w rozdziale metodologicznym
Schemat opisu narzędzia – nazwa, autorzy, liczba pozycji, skala odpowiedzi, sposób liczenia wyniku i rzetelność w Twojej próbie – znajdziesz w poradniku rozdział metodologiczny pracy magisterskiej, a gotowe zdania o rzetelności we wzorze raportowania alfy Cronbacha. Stanowisko ITC dodaje do tego elementy związane z prawami: opis powinien podawać nazwę, wydanie i datę publikacji oryginału lub adaptacji, a w razie potrzeby informację o zgodzie właściciela praw i jej warunkach; przy narzędziach tłumaczonych lub adaptowanych – także sposób wprowadzenia zmian oraz dowody trafności i równoważności nowej wersji (International Test Commission, 2014).
Przykładowe pozycje i aneks. Przy narzędziach z domeny publicznej możesz podać przykładową pozycję i zacytować źródło. Przy narzędziach chronionych na przytoczenie nawet jednej–dwóch pozycji z każdej skali potrzebujesz zgody właściciela praw; alternatywą jest własny przykład, który oddaje charakter pozycji, ale ich nie powiela (International Test Commission, 2014). Stanowisko ITC wprost wymienia prace dyplomowe wśród publikacji, w których nie drukuje się testu ani jego przetłumaczonych czy adaptowanych wersji. W aneksie zamieść więc metryczkę, pytania własne, instrukcję dla uczestników i treść narzędzi z domeny publicznej, a dla narzędzi chronionych – tylko pełne odwołania bibliograficzne. Jeśli uczelnia wymaga dołączenia pełnego kwestionariusza, zapytaj promotora, jak pogodzić ten wymóg z warunkami zgody.
Czego nie robić
- Nie kopiuj testów z internetu. To, że ktoś opublikował arkusz w sieci, nie daje prawa do jego użycia. PTP wyjaśnia, że udostępnianie w internecie jakichkolwiek elementów testów narusza prawa autorskie – także wtedy, gdy zostały skopiowane z innych stron (Pracownia Testów Psychologicznych PTP, b.d.).
- Nie przepisuj pozycji chronionego testu do formularza ankiety bez zgody właściciela praw.
- Nie publikuj pełnego zestawu pozycji w aneksie, na stronie internetowej ani w repozytorium – dotyczy to także Twojego tłumaczenia.
- Nie skracaj narzędzia, nie zmieniaj skali odpowiedzi i nie tłumacz go bez zgody. Jeśli masz zgodę, opisz zmiany i nie używaj norm z podręcznika.
- Nie twórz „własnej” wersji przez parafrazowanie pozycji. Wytyczne ITC uznają naśladowanie istniejącego testu – zachowanie jego struktury i sposobu punktowania przy nowych pozycjach – za naruszenie praw właściciela oryginału (International Test Commission, 2018).
- Nie przekazuj materiałów dalej bez sprawdzenia warunków. Warunki, na jakich wydawca dostarczył materiały, obowiązują także osoby, którym je przekażesz (International Test Commission, 2014).
- Nie wybieraj narzędzia wyłącznie na podstawie alfy podanej przez autorów – rzetelność sprawdź też w swojej próbie.
- Nie zostawiaj zgody na koniec. Odpowiedź autora może przyjść po kilku tygodniach albo wcale.
Lista kontrolna przed włączeniem narzędzia do badania
- Narzędzie mierzy konstrukt zgodnie z Twoją operacjonalizacją.
- Masz pełne odwołania do oryginału i polskiej adaptacji.
- Polska wersja ma opisaną rzetelność (najlepiej α i ω) i trafność w populacji podobnej do Twojej.
- Wiesz, kto ma prawa do narzędzia i na jakiej podstawie z niego korzystasz: zakup, pisemna zgoda, jawna licencja albo domena publiczna.
- Masz zgodę na formę badania, której używasz (np. wersję online), i na każdą zmianę.
- Masz klucz i instrukcję obliczania wyniku (pozycje odwrócone, suma czy średnia).
- Wiesz, czy będziesz korzystać z norm – i czy po ewentualnych zmianach wolno to robić.
- Przy własnym przekładzie masz zgodę, co najmniej dwóch tłumaczy, uzgodnioną wersję, wywiady poznawcze i pilotaż.
- W aneksie nie ma pełnej treści chronionych narzędzi, a w rozdziale metodologicznym jest zdanie o zgodzie i jej warunkach.
- Odpowiedź autora albo dowód licencji masz zapisane.
Gdy narzędzia są gotowe, przejdź do budowy ankiety i pilotażu – krok po kroku prowadzi przez to poradnik jak zrobić ankietę do pracy dyplomowej, a typowe pułapki opisujemy w tekście najczęstsze błędy w ankietach.
Najczęstsze pytania
Gdzie znaleźć kwestionariusz do pracy magisterskiej?
Najpierw w artykułach opisujących polskie adaptacje (wyszukiwanie w Google Scholar i Bibliotece Nauki), potem w ofercie wydawcy testów, takiego jak Pracownia Testów Psychologicznych PTP, oraz w bazach i przeglądach narzędzi (APA PsycTESTS, COSMIN, Buros). Narzędzia do pomiaru osobowości znajdziesz też w domenie publicznej, w puli IPIP.
Czy potrzebuję zgody autora na użycie kwestionariusza w pracy?
Zwykle tak, jeśli narzędzie jest chronione prawem autorskim, a autor nie udostępnił go jawnie do badań. Według stanowiska ITC opublikowanie skali w artykule nie oznacza domeny publicznej. Testy komercyjne kupuje się na zasadach wydawcy, a narzędzi z domeny publicznej można używać bez zgody, cytując źródło.
Jak napisać e-mail z prośbą o zgodę na użycie kwestionariusza?
Przedstaw się, podaj uczelnię i promotora, dokładną nazwę i wersję narzędzia z odwołaniem do publikacji, cel (praca dyplomowa, badanie niekomercyjne), formę badania, liczbę osób i okres. Zapewnij, że nie opublikujesz pełnej treści narzędzia, poproś o klucz, jeśli go nie masz, i zaproponuj przesłanie wyników. Gotowy wzór znajdziesz w tym poradniku.
Czy mogę dołączyć kwestionariusz do aneksu pracy?
Tylko narzędzia z domeny publicznej i własne pytania. Stanowisko ITC zalicza prace dyplomowe do publikacji, w których nie drukuje się chronionych testów ani ich tłumaczeń. Dla takich narzędzi podaj w aneksie pełne odwołania, a przykładową pozycję przytocz tylko za zgodą właściciela praw.
Czy student może kupić test w Pracowni Testów Psychologicznych?
Tak, do badań prowadzonych w ramach studiów, z upoważnieniem wystawionym przez promotora. Według zasad Pracowni (stan na październik 2026 r.) testy kategorii C kupią tylko studenci psychologii, a upoważnienie podpisuje wtedy promotor psycholog; studenci kupują same arkusze lub licencje badawcze na platformie Epsilon.
Co zrobić, jeśli nie ma polskiej wersji kwestionariusza?
Wybierz inne narzędzie z polską adaptacją albo narzędzie z domeny publicznej. Jeśli musisz przetłumaczyć skalę, uzyskaj zgodę właściciela praw i postępuj według wytycznych ITC: co najmniej dwóch tłumaczy, uzgodnienie wersji, tłumaczenie zwrotne, wywiady poznawcze i pilotaż. W pracy opisz przekład jako wersję roboczą i potraktuj go jako ograniczenie.
Powiązane hasła
Przeczytaj też
Jak zbudować i zwalidować skalę psychometryczną?
Od definicji konstruktu i tworzenia pozycji po pilotaż, EFA, CFA, rzetelność, trafność teoretyczną, różnicową i niezmienniczość.
Czytaj →PoradnikJak zrobić ankietę do pracy dyplomowej
12 kroków od hipotez do czystych danych: skale, pytania, zgoda, pilotaż, Google Forms czy LimeSurvey, książka kodów, harmonogram i lista kontrolna.
Czytaj →PoradnikRozdział metodologiczny – jak go napisać
Co napisać w każdym podrozdziale metody: hipotezy, zmienne, próba, narzędzia, procedura, etyka i plan analiz – z wzorami zdań i listą JARS.
Czytaj →Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- American Educational Research Association, American Psychological Association, & National Council on Measurement in Education. (2014). Standards for educational and psychological testing. https://www.testingstandards.net/open-access-files.html ● Otwarty dostęp
- Boateng, G. O., Neilands, T. B., Frongillo, E. A., Melgar-Quiñonez, H. R., & Young, S. L. (2018). Best practices for developing and validating scales for health, social, and behavioral research: A primer. Frontiers in Public Health, 6, Article 149. https://doi.org/10.3389/fpubh.2018.00149 ● Otwarty dostęp
- Flake, J. K., & Fried, E. I. (2020). Measurement schmeasurement: Questionable measurement practices and how to avoid them. Advances in Methods and Practices in Psychological Science, 3(4), 456–465. https://doi.org/10.1177/2515245920952393 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
- Flora, D. B. (2020). Your coefficient alpha is probably wrong, but which coefficient omega is right? A tutorial on using R to obtain better reliability estimates. Advances in Methods and Practices in Psychological Science, 3(4), 484–501. https://doi.org/10.1177/2515245920951747 ● Otwarty dostęp
- International Personality Item Pool. (b.d.). International Personality Item Pool: A scientific collaboratory for the development of advanced measures of personality traits and other individual differences. Pobrano 16 października 2026 z https://ipip.ori.org/ ● Otwarty dostęp
- International Test Commission. (2014). ITC statement on the use of tests and other assessment instruments for research purposes (Version 1.2). https://www.intestcom.org/files/statement_using_tests_for_research.pdf ● Otwarty dostęp
- International Test Commission. (2018). ITC guidelines for translating and adapting tests (second edition). International Journal of Testing, 18(2), 101–134. https://doi.org/10.1080/15305058.2017.1398166 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
- Lenzner, T., Hadler, P., & Neuert, C. (2023). An experimental test of the effectiveness of cognitive interviewing in pretesting questionnaires. Quality & Quantity, 57(4), 3199–3217. https://doi.org/10.1007/s11135-022-01489-4 ● Otwarty dostęp
- Perneger, T. V., Courvoisier, D. S., Hudelson, P. M., & Gayet-Ageron, A. (2015). Sample size for pre-tests of questionnaires. Quality of Life Research, 24(1), 147–151. https://doi.org/10.1007/s11136-014-0752-2 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
- Pracownia Testów Psychologicznych PTP. (b.d.). Kwestie dotyczące legalności używania testów psychologicznych. Pobrano 16 października 2026 z https://practest.com.pl/kwestie-dotyczace-legalnosci-uzywania-testow-psychologicznych ● Otwarty dostęp
- Terwee, C. B., Bot, S. D. M., de Boer, M. R., van der Windt, D. A. W. M., Knol, D. L., Dekker, J., Bouter, L. M., & de Vet, H. C. W. (2007). Quality criteria were proposed for measurement properties of health status questionnaires. Journal of Clinical Epidemiology, 60(1), 34–42. https://doi.org/10.1016/j.jclinepi.2006.03.012 ● Otwarty dostęp
Cytowania BibTeX
@book{aera2014standards, author={{American Educational Research Association} and {American Psychological Association} and {National Council on Measurement in Education}}, title={{Standards for educational and psychological testing}}, year={2014}, publisher={American Educational Research Association}, url={https://www.testingstandards.net/open-access-files.html}}@article{boateng2018best, author={Boateng, Godfred O. and Neilands, Torsten B. and Frongillo, Edward A. and Melgar-Quiñonez, Hugo R. and Young, Sera L.}, title={{Best practices for developing and validating scales for health, social, and behavioral research: A primer}}, journal={Frontiers in Public Health}, year={2018}, volume={6}, eid={149}, doi={10.3389/fpubh.2018.00149}}@article{flake2020measurement, author={Flake, Jessica Kay and Fried, Eiko I.}, title={{Measurement schmeasurement: Questionable measurement practices and how to avoid them}}, journal={Advances in Methods and Practices in Psychological Science}, year={2020}, volume={3}, number={4}, pages={456--465}, doi={10.1177/2515245920952393}}@article{flora2020your, author={Flora, David B.}, title={{Your coefficient alpha is probably wrong, but which coefficient omega is right? A tutorial on using R to obtain better reliability estimates}}, journal={Advances in Methods and Practices in Psychological Science}, year={2020}, volume={3}, number={4}, pages={484--501}, doi={10.1177/2515245920951747}}@misc{ipipnd, author={{International Personality Item Pool}}, title={{International Personality Item Pool: A scientific collaboratory for the development of advanced measures of personality traits and other individual differences}}, url={https://ipip.ori.org/}}@techreport{itc2014statement, author={{International Test Commission}}, title={{ITC statement on the use of tests and other assessment instruments for research purposes}}, year={2014}, institution={International Test Commission}, url={https://www.intestcom.org/files/statement_using_tests_for_research.pdf}}@article{itc2018guidelines, author={{International Test Commission}}, title={{ITC guidelines for translating and adapting tests (second edition)}}, journal={International Journal of Testing}, year={2018}, volume={18}, number={2}, pages={101--134}, doi={10.1080/15305058.2017.1398166}}@article{lenzner2023experimental, author={Lenzner, Timo and Hadler, Patricia and Neuert, Cornelia}, title={{An experimental test of the effectiveness of cognitive interviewing in pretesting questionnaires}}, journal={Quality \& Quantity}, year={2023}, volume={57}, number={4}, pages={3199--3217}, doi={10.1007/s11135-022-01489-4}}@article{perneger2015sample, author={Perneger, Thomas V. and Courvoisier, Delphine S. and Hudelson, Patricia M. and Gayet-Ageron, Angèle}, title={{Sample size for pre-tests of questionnaires}}, journal={Quality of Life Research}, year={2015}, volume={24}, number={1}, pages={147--151}, doi={10.1007/s11136-014-0752-2}}@misc{ptpndlegalnosc, author={{Pracownia Testów Psychologicznych PTP}}, title={{Kwestie dotyczące legalności używania testów psychologicznych}}, url={https://practest.com.pl/kwestie-dotyczace-legalnosci-uzywania-testow-psychologicznych}}@article{terwee2007quality, author={Terwee, Caroline B. and Bot, Sandra D. M. and de Boer, Michael R. and van der Windt, Daniëlle A. W. M. and Knol, Dirk L. and Dekker, Joost and Bouter, Lex M. and de Vet, Henrica C. W.}, title={{Quality criteria were proposed for measurement properties of health status questionnaires}}, journal={Journal of Clinical Epidemiology}, year={2007}, volume={60}, number={1}, pages={34--42}, doi={10.1016/j.jclinepi.2006.03.012}}