Luka badawcza: co naprawdę musisz pokazać
Promotor pisze na marginesie: „Gdzie luka?”. Dopisujesz więc zdanie „brakuje badań na ten temat” i komentarz wraca. Powód jest prosty. Luka badawcza to nie miejsce, w którym nie ma badań. To konkretna niewiedza, którą ktoś potrzebuje usunąć i którą Twoje badanie może zmniejszyć.
Czym jest problem badawczy i jak układać wstęp, opisujemy osobno: w poradniku o wstępie i celu pracy oraz we wpisie o pytaniach badawczych i hipotezach. Tutaj zajmujemy się krokiem wcześniejszym: skąd wziąć lukę, jak sprawdzić, czy jest warta badania, i jak ją opisać, żeby akapit obronił się przed recenzentem. Przykłady są fikcyjne, a stan literatury w nich wymyślony. Nawiasy kwadratowe zastąp własnymi źródłami. Wymagania co do oryginalności pracy ustala uczelnia i promotor, więc sprawdź je na początku.
„Nikt tego nie badał” a „warto to zbadać”
To dwa różne twierdzenia. Pierwsze mówi o literaturze, drugie o znaczeniu odpowiedzi. Studenci zwykle piszą pierwsze, a promotor pyta o drugie. Nikt nie badał związku koloru długopisu z oceną z egzaminu i nic z tego nie wynika.
Twierdzenie „nikt tego nie badał” jest też ryzykowne. Dotyczy całej literatury, a Ty znasz tylko jej część. Wystarczy, że recenzent wskaże jeden artykuł. Dlatego pisz o tym, co faktycznie sprawdzono: „w przeszukanych bazach nie odnaleziono…”. Rysunek 1 pokazuje cztery pytania, które warto zadać, zanim uznasz niewiadomą za lukę.
Pytanie trzecie to to, co Lingard (2015) nazywa haczykiem: argument, że luka ma znaczenie. Odpowiedz na nie konkretnie. Komu przyda się wynik, jaką decyzję ułatwi albo którą teorię pozwoli sprawdzić? Podejście nazywane evidence-based research zakłada, że nowe badanie uzasadnia się przez systematyczne i jawne wykorzystanie wcześniejszych, co ma ograniczać badania zbędne (Robinson i in., 2021). Autorzy piszą o badaniach klinicznych, ale logika przenosi się na inne dziedziny.
Warto też wiedzieć, że szukanie luk nie jest jedyną drogą do pytania. Sandberg i Alvesson (2011) przejrzeli 52 artykuły z nauk o organizacji i stwierdzili, że wskazywanie luk to najczęstszy sposób konstruowania pytań. Ich zdaniem ciekawsze teorie powstają jednak wtedy, gdy podważa się założenia istniejącej literatury. Tę drogę nazywają problematyzacją (Alvesson i Sandberg, 2011). W doktoracie to poważna opcja. W pracy dyplomowej zwykle wystarczy dobrze uzasadniona luka, a podważenie założeń potraktuj jako ambitny wariant do omówienia z promotorem.
Sześć rodzajów luk
Luka prawie zawsze należy do jednej z poniższych grup. Nazwanie jej rodzaju porządkuje akapit i podpowiada, jakiego badania potrzebujesz. Ostatnia kolumna jest najważniejsza, bo każdy rodzaj ma swoją pozorną wersję.
| Rodzaj | Czego nie wiadomo | Przykład | Wersja pozorna |
|---|---|---|---|
| Populacja | czy wynik dotyczy tej grupy | związek opisano u uczniów, a nie u studentów pierwszego roku | nowa grupa bez powodu, by spodziewać się innego wyniku |
| Kontekst | czy wynik zależy od warunków | badania z oddziałów dorosłych, brak z pediatrycznych | „nikt nie badał w naszym mieście” |
| Pomiar | czy narzędzie mierzy to, co trzeba, w tej grupie | skala lęku matematycznego bez sprawdzonej polskiej wersji dla klas IV | inna skala tylko dlatego, że jest dostępna |
| Metoda | czy wnioski przetrwają mocniejszy schemat | programy oceniane wyłącznie układem przed–po | inny test statystyczny na podobnych danych |
| Wyniki sprzeczne | od czego zależą różnice między badaniami | praca hybrydowa raz wiąże się z zaangażowaniem, raz nie | „wyniki są sprzeczne, więc potrzeba badań” bez hipotezy, skąd różnice |
| Brak mechanizmu | dlaczego związek występuje | wiadomo, że lęk przed oceną łączy się z odwlekaniem, nie wiadomo dlaczego | dodanie mediatora bez teorii i bez schematu, który to uniesie |
Pierwsza kolumna mówi, gdzie brakuje wiedzy. Drugie pytanie brzmi: dlaczego jej brakuje. Robinson i in. (2011) opracowali ramę do wyszukiwania luk w przeglądach systematycznych. Opisują lukę elementami PICOS z dodaniem miejsca badania (zob. PICO) i wskazują cztery powody jej istnienia. Rama wywodzi się z przeglądów w naukach o zdrowiu, ale możesz użyć jej jako listy kontrolnej także w innych dziedzinach.
| Powód luki | Co to znaczy w praktyce | Co może zrobić Twoja praca |
|---|---|---|
| Za mało informacji lub informacje nieprecyzyjne | kilka małych badań, szerokie przedziały ufności | większa próba, nacisk na precyzję oszacowania |
| Informacje obciążone | badania o słabym schemacie lub doborze | schemat ograniczający konkretny błąd |
| Niespójność albo jej nieznany stan | wyniki się różnią lub jest ich za mało, by to ocenić | pomiar czynnika, który może tłumaczyć różnice |
| Nie te informacje, których potrzeba | inna populacja, inny wynik, brak porównania | badanie dokładnie tej grupy lub tego wyniku |
Jak szukać luki: sześć kroków
Lukę znajdujesz w trakcie czytania, a nie przed nim. Dobry przegląd odsłania obszary, które wymagają badań (Webster i Watson, 2002), więc najpierw przejdź przez przegląd literatury, a poniższe kroki potraktuj jako nakładkę na niego.
- Zacznij od najnowszych przeglądów. Przegląd systematyczny lub metaanaliza mówią, co już ustalono. Często osobno wskazują, czego brakuje. To najmocniejsze źródło luki, bo nie opierasz się na własnym wrażeniu.
- Zbuduj macierz badań. Jedno badanie to jeden wiersz, a w kolumnach: populacja, kontekst, schemat, narzędzie, główny wynik i jego zakres. Luki widać dopiero w takim zestawieniu.
- Policz komórki. Zestaw dwa kluczowe wymiary, jak na rysunku 2. Puste pola to kandydaci. Każdego przepuść przez cztery pytania z rysunku 1.
- Czytaj ograniczenia i propozycje dalszych badań. Autorzy sami mówią tam, czego nie zrobili. Sprawdź jednak, czy ktoś już to zrobił później, i oceń, czy propozycja nie jest tylko grzecznościową formułą.
- Gdy literatura jest rozproszona, zmapuj ją. Wskazywanie luk w wiedzy to jeden z typowych celów przeglądu zakresu (Munn i in., 2018). Pełny przegląd zakresu to osobny projekt, ale jego uproszczona wersja pomoże Ci zawęzić temat.
- Zapisz sposób szukania. Bazy, hasła z synonimami, języki, zakres lat i datę wyszukiwania. Bez tego zdanie o braku badań nie ma pokrycia.
Z mapy na rysunku 2 wynika na przykład, że pielęgniarki badano tylko przekrojowo (5 badań). Zero w komórce „podłużne” nie wystarczy jako uzasadnienie. Musisz dodać, dlaczego pomiar w czasie jest tu potrzebny, na przykład dlatego, że w badaniach przekrojowych nie widać kolejności zmiennych. Musisz też mieć jak go wykonać w ramach pracy.
Praca bez nowatorstwa to uczciwa opcja
Nie każda praca musi odkrywać coś nowego. Jeśli promotor i regulamin na to pozwalają, rozważ jedną z opcji poniżej. Zamiast zdań „po raz pierwszy” podaj rzetelny powód.
- Replikacja. Powtórzenie badania z nową próbą to pełnoprawny cel (zob. replikowalność). Frank i Saxe (2012) argumentują, że studenci powinni replikować niedawne wyniki w ramach nauki metod. Przy odpowiednim nadzorze mogą w ten sposób wnieść realny wkład. Istnieją też zorganizowane projekty, które wspierają studenckie replikacje i upowszechnianie ich wyników (Wagge i in., 2019). Plan znajdziesz w poradniku jak zaplanować badanie replikacyjne.
- Sprawdzenie narzędzia w nowej grupie. Ocena właściwości istniejącej wersji skali albo jej adaptacja kulturowa to konkretny wkład.
- Badanie lokalne z konkretną decyzją. Szkoła lub oddział potrzebuje odpowiedzi na własne pytanie. Uzasadnieniem jest decyzja, a nie luka w literaturze. Pamiętaj o ograniczonej trafności zewnętrznej.
- Pilotaż przed większym projektem. Badanie pilotażowe odpowiada na pytanie, czy da się zrobić większe badanie, a nie czy efekt istnieje.
Akapit uzasadnienia: cztery przykłady źle i dobrze
Dobry akapit ma stały szkielet: co wiadomo (ze źródłem) → czego nie wiadomo (konkretnie i z zakresem wyszukiwania) → dlaczego to ma znaczenie → co robisz. Proporcje zależą od dziedziny. Więcej o konwencjach znajdziesz we wpisach o pracy z psychologii, pielęgniarstwa, fizjoterapii i zarządzania.
Psychologia: brak mechanizmu
Jak bywa napisane: „Prokrastynacja jest bardzo ważnym problemem współczesnych studentów. Wielu badaczy zajmowało się tym zjawiskiem, jednak nadal brakuje badań na ten temat. Dlatego postanowiono zbadać związek lęku przed oceną z prokrastynacją.”
Co jest nie tak: „wielu badaczy” przeczy „brakuje badań”. Nie wiadomo, czego dokładnie brakuje. Cel powtarza to, co tekst sam uznał za znane. Znaczenie jest tylko zadeklarowane.
Pielęgniarstwo: populacja i kontekst
Jak bywa napisane: „Nie ma badań nad sennością pielęgniarek w naszym województwie, dlatego temat jest nowatorski.”
Co jest nie tak: położenie geograficzne samo niczego nie uzasadnia. Trzeba podać powód, dla którego wynik może tu być inny. „Nowatorski” to ocena, którą lepiej zostawić czytelnikowi.
Fizjoterapia: metoda
Jak bywa napisane: „Liczne badania potwierdzają skuteczność treningu równowagi, ale warto sprawdzić ją jeszcze raz w naszej placówce.”
Co jest nie tak: jeśli skuteczność jest potwierdzona, nie ma problemu do rozwiązania. Luka leży zwykle gdzie indziej, na przykład w schemacie badań, na których opiera się to „potwierdzenie”.
Zarządzanie: wyniki sprzeczne
Jak bywa napisane: „Jedne badania pokazują, że praca hybrydowa sprzyja zaangażowaniu, a inne, że nie. Wyniki są sprzeczne, dlatego potrzebne są dalsze badania.”
Co jest nie tak: kolejne takie samo badanie po prostu dołoży się do jednej ze stron. Potrzebujesz przypuszczenia, skąd bierze się różnica.
Od luki do problemu, pytania i planu badania
Rodzaj luki wyznacza dalsze decyzje. Jeśli piszesz o braku mechanizmu, a badasz tylko korelację dwóch zmiennych, cel rozjeżdża się z uzasadnieniem. W tabeli rozpisano trzy przykłady z poprzedniej sekcji. Dalej prowadzą pytanie badawcze, operacjonalizacja i model konceptualny, a jeśli stawiasz hipotezy kierunkowe, także wyprowadzenie hipotezy z teorii.
| Luka | Problem (czego nie wiadomo) | Pytanie lub hipoteza | Czego wymaga plan |
|---|---|---|---|
| Brak mechanizmu | Dlaczego lęk przed oceną łączy się z odwlekaniem? | H1: trudności w regulacji emocji pośredniczą w tym związku. | mediacja; najlepiej pomiary w czasie, a przy jednym pomiarze ostrożne wnioski (zob. korelacja a przyczynowość) |
| Metoda | Czy poprawa po treningu jest większa niż bez niego? | Czy zmiana wyniku testu równowagi różni się między grupami? | grupa porównawcza i pomiar wyjściowy; opis badania przed i po |
| Wyniki sprzeczne | Od czego zależy związek pracy hybrydowej z zaangażowaniem? | H1: związek jest silniejszy przy większej autonomii. | pomiar autonomii, test moderacji, liczebność wystarczająca do wykrycia interakcji |
Podobnie jest z luką typu „za mało precyzji”. Jeśli w jedynym badaniu (przykład fikcyjny) przy n = 62 otrzymano r = .31, 95% CI [.07, .52], to wiadomo niewiele o sile związku. Ten sam wynik przy n = 250 dałby 95% CI [.19, .42], czyli przedział mniej więcej o połowę węższy. Wtedy argumentem za Twoją pracą jest precyzja, więc liczebność musisz zaplanować pod szerokość przedziału, a nie tylko pod istotność.
Lukę ustal przed zebraniem danych. Dopasowanie jej do wyników po analizie to odmiana HARKingu. Na końcu pracy wróć do niej w dyskusji: napisz, co teraz wiadomo, a czego nadal nie, i co należy do ograniczeń badania.
Najczęstsze błędy
- „Brakuje badań” bez dowodu. Podaj, gdzie i jak szukano. Wskaż, czego dokładnie brakuje.
- Luka ogłoszona za szeroko. „Nie zbadano stresu u studentów” jest fałszywe. Zawęź: jaka grupa, jaki aspekt, jaki schemat.
- Nowość jako jedyny argument. Bez odpowiedzi „i co z tego?” masz puste miejsce, a nie lukę.
- Luka i badanie o czym innym. Akapit mówi o mechanizmie, a plan analizy zawiera jedną korelację.
- Luka pozorna. Nowa grupa lub miasto bez powodu, by spodziewać się innego wyniku.
- Stare źródła. Luka z artykułu sprzed dekady mogła zostać już wypełniona. Sprawdź, kto cytował tę pracę później.
- Przesadne obietnice. Jedna ankieta nie „wypełni luki”. Napisz, że ją zmniejsza lub wstępnie sprawdza.
Lista kontrolna przed oddaniem wstępu
[ ] Znam jej rodzaj: populacja, kontekst, pomiar, metoda, wyniki sprzeczne albo brak mechanizmu.
[ ] Wiem, dlaczego luka istnieje: za mało danych, dane obciążone, niespójność albo nie te dane.
[ ] Mam zapisane bazy, hasła, zakres lat i datę wyszukiwania.
[ ] Sprawdziłem(-am) najnowsze przeglądy i prace cytujące kluczowe badania.
[ ] Każde zdanie o stanie wiedzy ma źródło.
[ ] Akapit odpowiada na pytanie, komu i do czego przyda się wynik.
[ ] Nie używam zdań „nikt nie badał” ani „po raz pierwszy” bez pokrycia.
[ ] Pytania lub hipotezy wynikają wprost z luki.
[ ] Schemat, pomiar i liczebność pasują do rodzaju luki.
[ ] Promotor zaakceptował zakres nowości, np. replikację.
Najczęstsze pytania
Jak znaleźć lukę badawczą do pracy magisterskiej?
Zacznij od najnowszych przeglądów i metaanaliz, a potem zbuduj macierz badań: populacja, kontekst, schemat, narzędzie, wynik. Puste lub słabo obsadzone pola to kandydaci. Sprawdź, czy naprawdę nikt ich nie wypełnił i czy odpowiedź komuś się przyda. Pomogą też sekcje ograniczeń w artykułach, ale zawsze sprawdź, czy ktoś nie zrobił tego później.
Czy praca licencjacka musi wypełniać lukę w badaniach?
Wymagania ustala uczelnia i promotor, więc zapytaj o to na początku. Praca nie musi odkrywać czegoś nowego, by miała wartość: dobrze uzasadniona replikacja, sprawdzenie narzędzia w nowej grupie albo badanie potrzebne konkretnej placówce to uczciwe opcje. Ważne, żeby napisać wprost, jaki jest cel, zamiast udawać nowatorstwo.
Jak napisać, że brakuje badań na dany temat?
Nie pisz „nikt tego nie badał”. Napisz, co sprawdzono: „W bazach [nazwy], przeszukanych [data] hasłami [hasła], nie odnaleziono badań dotyczących [populacji i zagadnienia]”. Dodaj, dlaczego ten brak ma znaczenie i co z niego wynika dla Twojego badania.
Co zrobić, gdy ktoś już zbadał mój temat?
To zwykle dobra wiadomość, bo masz od czego zacząć. Sprawdź, czym to badanie różni się od Twojego planu: populacją, kontekstem, narzędziem, schematem. Jeśli wynik opiera się na jednej małej próbie albo słabym schemacie, zaplanuj replikację lub mocniejszy układ. Jeśli badań jest dużo i są spójne, zawęź pytanie, np. do czynnika, od którego zależy efekt.
Czy sprzeczne wyniki badań to luka badawcza?
Tak, ale tylko wtedy, gdy masz przypuszczenie, skąd biorą się różnice: np. inne narzędzia, inne grupy albo niezmierzony czynnik. Twoje badanie powinno ten czynnik uwzględnić, często jako moderator. Kolejne badanie tego samego typu dołoży się tylko do jednej ze stron sporu.
Powiązane hasła
Przeczytaj też
Replikacja jako praca dyplomowa
Kiedy ma sens, jak przekonać promotora, jak spisać tabelę odstępstw i ocenić wynik. Z kodem R, przykładem i gotowymi zdaniami do pracy.
Czytaj →PoradnikWstęp w pięciu dziedzinach
Aktywność fizyczna osób starszych w pięciu pełnych wstępach: początek, luka, cel, liczby i komentarz, co typowe dla każdej dziedziny.
Czytaj →PoradnikWstęp i cel pracy – jak napisać
Problem, luka i haczyk, cel główny i szczegółowe, wzory zdań do skopiowania, tabela „źle → dobrze” i lista kontrolna przed oddaniem wstępu.
Czytaj →PoradnikJak napisać przegląd literatury – z AI i bez
Rodzaje przeglądów, zapytania z operatorami Boole’a, selekcja, tabela ekstrakcji i macierz pojęć – oraz to, w czym AI pomaga, a w czym szkodzi.
Czytaj →PoradnikPytania badawcze i hipotezy
Od problemu do hipotezy, którą da się sprawdzić: rodzaje pytań, hipotezy kierunkowe, H0 i H1, test jednostronny, przykłady źle i dobrze oraz wzory zapisu.
Czytaj →Masz temat, ale nie wiesz, czy z luki wynika dobry plan badania?
Pomożemy przełożyć uzasadnienie problemu na pytania, hipotezy i plan analizy, sprawdzimy obliczenia w R lub SPSS i wyjaśnimy wyniki tak, żebyś umiał(a) samodzielnie je opisać i obronić.
Oferta dla studentówWyceń analizęBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Alvesson, M., & Sandberg, J. (2011). Generating research questions through problematization. Academy of Management Review, 36(2), 247–271. https://doi.org/10.5465/amr.2009.0188
- Frank, M. C., & Saxe, R. (2012). Teaching replication. Perspectives on Psychological Science, 7(6), 600–604. https://doi.org/10.1177/1745691612460686 ● Otwarty dostęp
- Lingard, L. (2015). Joining a conversation: The problem/gap/hook heuristic. Perspectives on Medical Education, 4(5), 252–253. https://doi.org/10.1007/s40037-015-0211-y ● Otwarty dostęp
- Munn, Z., Peters, M. D. J., Stern, C., Tufanaru, C., McArthur, A., & Aromataris, E. (2018). Systematic review or scoping review? Guidance for authors when choosing between a systematic or scoping review approach. BMC Medical Research Methodology, 18(1), Article 143. https://doi.org/10.1186/s12874-018-0611-x ● Otwarty dostęp
- Robinson, K. A., Brunnhuber, K., Ciliska, D., Juhl, C. B., Christensen, R., & Lund, H. (2021). Evidence-based research series–paper 1: What evidence-based research is and why is it important? Journal of Clinical Epidemiology, 129, 151–157. https://doi.org/10.1016/j.jclinepi.2020.07.020 ● Otwarty dostęp
- Robinson, K. A., Saldanha, I. J., & McKoy, N. A. (2011). Development of a framework to identify research gaps from systematic reviews. Journal of Clinical Epidemiology, 64(12), 1325–1330. https://doi.org/10.1016/j.jclinepi.2011.06.009
- Sandberg, J., & Alvesson, M. (2011). Ways of constructing research questions: Gap-spotting or problematization? Organization, 18(1), 23–44. https://doi.org/10.1177/1350508410372151
- Wagge, J. R., Brandt, M. J., Lazarevic, L. B., Legate, N., Christopherson, C., Wiggins, B., & Grahe, J. E. (2019). Publishing research with undergraduate students via replication work: The Collaborative Replications and Education Project. Frontiers in Psychology, 10, Article 247. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.00247 ● Otwarty dostęp
- Webster, J., & Watson, R. T. (2002). Analyzing the past to prepare for the future: Writing a literature review. MIS Quarterly, 26(2), xiii–xxiii. https://doi.org/10.2307/4132319 ● Otwarty dostęp
Cytowania BibTeX
@article{alvesson2011generating, author={Alvesson, Mats and Sandberg, Jörgen}, title={{Generating research questions through problematization}}, journal={Academy of Management Review}, year={2011}, volume={36}, number={2}, pages={247--271}, doi={10.5465/amr.2009.0188}}@article{frank2012teaching, author={Frank, Michael C. and Saxe, Rebecca}, title={{Teaching replication}}, journal={Perspectives on Psychological Science}, year={2012}, volume={7}, number={6}, pages={600--604}, doi={10.1177/1745691612460686}}@article{lingard2015joining, author={Lingard, Lorelei}, title={{Joining a conversation: The problem/gap/hook heuristic}}, journal={Perspectives on Medical Education}, year={2015}, volume={4}, number={5}, pages={252--253}, doi={10.1007/s40037-015-0211-y}}@article{munn2018systematic, author={Munn, Zachary and Peters, Micah D. J. and Stern, Cindy and Tufanaru, Catalin and McArthur, Alexa and Aromataris, Edoardo}, title={{Systematic review or scoping review? Guidance for authors when choosing between a systematic or scoping review approach}}, journal={BMC Medical Research Methodology}, year={2018}, volume={18}, number={1}, eid={143}, doi={10.1186/s12874-018-0611-x}}@article{robinson2021evidence, author={Robinson, Karen A. and Brunnhuber, Klara and Ciliska, Donna and Juhl, Carsten Bogh and Christensen, Robin and Lund, Hans}, title={{Evidence-based research series–paper 1: What evidence-based research is and why is it important?}}, journal={Journal of Clinical Epidemiology}, year={2021}, volume={129}, pages={151--157}, doi={10.1016/j.jclinepi.2020.07.020}}@article{robinson2011development, author={Robinson, Karen A. and Saldanha, Ian J. and McKoy, Naomi A.}, title={{Development of a framework to identify research gaps from systematic reviews}}, journal={Journal of Clinical Epidemiology}, year={2011}, volume={64}, number={12}, pages={1325--1330}, doi={10.1016/j.jclinepi.2011.06.009}}@article{sandberg2011ways, author={Sandberg, Jörgen and Alvesson, Mats}, title={{Ways of constructing research questions: Gap-spotting or problematization?}}, journal={Organization}, year={2011}, volume={18}, number={1}, pages={23--44}, doi={10.1177/1350508410372151}}@article{wagge2019publishing, author={Wagge, Jordan R. and Brandt, Mark J. and Lazarevic, Ljiljana B. and Legate, Nicole and Christopherson, Cody and Wiggins, Brady and Grahe, Jon E.}, title={{Publishing research with undergraduate students via replication work: The Collaborative Replications and Education Project}}, journal={Frontiers in Psychology}, year={2019}, volume={10}, eid={247}, doi={10.3389/fpsyg.2019.00247}}@article{webster2002analyzing, author={Webster, Jane and Watson, Richard T.}, title={{Analyzing the past to prepare for the future: Writing a literature review}}, journal={MIS Quarterly}, year={2002}, volume={26}, number={2}, pages={xiii--xxiii}, doi={10.2307/4132319}}