Co to jest problem badawczy?
Problem badawczy (ang. research problem) to jasno określona niewiedza, którą badanie ma zmniejszyć: zjawisko, związek lub mechanizm, o którym nie wiadomo czegoś ważnego, opisany tak, by dało się go rozstrzygnąć danymi. Problem mówi, czego i dlaczego chcesz się dowiedzieć. Pytania badawcze rozbijają go na konkretne, sprawdzalne części, a hipotezy proponują na nie odpowiedzi.
W polskich pracach dyplomowych problem badawczy często zapisuje się od razu w formie pytania głównego, np. „Jaki jest związek między korzystaniem ze smartfona przed snem a jakością snu studentów?”. To dopuszczalne, pod warunkiem że z tekstu jasno wynika, skąd ta niewiedza się bierze i dlaczego warto ją usunąć. Samo pytanie bez uzasadnienia to jeszcze nie problem, tylko temat.
Problem badawczy na tle tematu, celu, pytań i hipotez
Studenci często mylą te pojęcia, bo w pracy pojawiają się blisko siebie. Każde ma jednak inną funkcję – a razem tworzą łańcuch od ogólnego zainteresowania do analizy statystycznej, którym prowadzą podręczniki projektowania badań (Creswell i Creswell, 2022).
| Element | Funkcja | Przykład |
|---|---|---|
| Temat | Obszar zainteresowania | Smartfony a sen studentów |
| Problem badawczy | Co jest nieznane i dlaczego to ważne | Nie wiadomo, czy związek korzystania ze smartfona ze snem wynika z samego czasu przed ekranem, czy z rodzaju aktywności (przewijanie mediów vs czytanie) |
| Cel badania | Co badanie ma zrobić | Określenie, które formy wieczornego korzystania ze smartfona wiążą się z gorszą jakością snu |
| Pytanie badawcze | Sprawdzalna część problemu | Czy czas przewijania mediów społecznościowych w godzinie przed snem wiąże się z dłuższym zasypianiem? |
| Hipoteza | Przewidywana odpowiedź | Im dłuższe przewijanie mediów przed snem, tym dłuższy czas zasypiania |
Z problemu wynikają dalsze decyzje: populacja, operacjonalizacja zmiennych i schemat badania. Problem o przyczynę wymaga innego planu niż problem o współwystępowanie. Pierwszy zwykle prowadzi do schematu eksperymentalnego albo podłużnego, drugi do schematu korelacyjnego. Kazdin (2023) opisuje tę drogę – od pomysłu przez dobór metod po komunikowanie wyników – jako jeden spójny proces. Słabość na jego początku przenosi się na wszystkie kolejne etapy.
Skąd wziąć problem badawczy?
- Luka w literaturze. Zjawisko zbadano np. u dorosłych, ale nie u nastolatków, albo tylko w badaniach przekrojowych. To najczęstsza droga w pracach dyplomowych.
- Sprzeczne wyniki. Część badań pokazuje związek, część nie. Problemem staje się pytanie, od czego to zależy – np. od sposobu pomiaru albo od cech próby (zob. moderacja).
- Problem praktyczny. Poradnia, szkoła albo firma potrzebuje odpowiedzi, np. czy dany program działa. Trzeba go wtedy przełożyć na język zmiennych.
- Powtórzenie badania. Sprawdzenie, czy znany efekt pojawi się w innej populacji lub z lepszą metodą, to pełnoprawny problem (zob. replikowalność).
- Zakwestionowanie założeń. Alvesson i Sandberg (2011) zauważają, że typowe szukanie „luk” prowadzi do drobnych uzupełnień istniejącej wiedzy. Proponują problematyzację: wskazanie założenia, które przyjmuje cała literatura, i zapytanie, co jeśli jest fałszywe. Takie problemy częściej prowadzą do ciekawych teorii.
Niezależnie od drogi problem musi wynikać z literatury, a nie z intuicji. Rzetelny przegląd badań pokazuje, co już wiadomo; jak go przeprowadzić, opisujemy we wpisie jak napisać przegląd literatury.
Cechy dobrego problemu badawczego
Ratan i in. (2019) streszczają cechy dobrego pytania i problemu akronimem FINERMAPS. Dla pracy dyplomowej z psychologii najważniejsze są cztery pytania kontrolne:
- Czy da się go zbadać (wykonalność)? Masz dostęp do osób, narzędzi i czasu? Problem „wpływ wychowania na osobowość dorosłych” jest ważny, ale w pracy magisterskiej niewykonalny.
- Czy da się go rozstrzygnąć danymi (sprawdzalność)? Problem musi dać się przełożyć na zmienne, które zmierzysz. „Czym jest szczęście?” to problem filozoficzny, nie empiryczny.
- Czy wnosi coś nowego? Powtórzenie badania jest wartościowe, ale musisz napisać, co dodaje: inną populację, lepszy pomiar, większą próbę.
- Czy jest etyczny? Problem wymagający narażenia osób na szkodę albo bez możliwości uzyskania zgody trzeba przeformułować.
Przykłady: źle i dobrze
| Słabo | Co jest nie tak | Lepiej |
|---|---|---|
| Stres u studentów | To temat, nie problem – brak niewiadomej | Nie wiadomo, czy wsparcie od rówieśników chroni przed stresem egzaminacyjnym tak samo jak wsparcie rodziny |
| Wpływ mediów społecznościowych na młodzież | Zbyt szeroko; „wpływ” wymaga planu przyczynowego | Czy czas spędzany na Instagramie wiąże się z niezadowoleniem z wyglądu u licealistek? |
| Czy terapia jest skuteczna? | Nie wiadomo, jaka terapia, dla kogo i w porównaniu z czym | Czy 8-tygodniowy trening uważności online zmniejsza objawy lęku u studentów bardziej niż lista oczekujących? |
| Udowodnienie, że perfekcjonizm szkodzi | Z góry zakłada odpowiedź; „udowodnić” się nie da | Jak perfekcjonizm adaptacyjny i nieadaptacyjny wiążą się z wypaleniem akademickim? |
Od problemu do analizy: jeden przykład w całości
Weźmy problem z tabeli: nie wiadomo, czy związek smartfona ze snem zależy od rodzaju aktywności. Z tego problemu wynikają dwa pytania. P1: czy czas przewijania mediów społecznościowych w godzinie przed snem wiąże się z czasem zasypiania? P2: czy ten związek jest silniejszy niż dla czytania na smartfonie? Każde pytanie wymaga innych danych. Do P1 wystarczy dzienniczek snu, w którym przez 14 dni osoby zapisują czas przewijania i czas zasypiania; analizą jest model wielopoziomowy. P2 to porównanie dwóch współczynników w tym samym modelu. Gdyby problem dotyczył przyczyny („czy rezygnacja z przewijania skraca zasypianie?”), potrzebny byłby eksperyment z losowym przydziałem do tygodnia bez mediów. Problem ten sam, ale inne sformułowanie – i zupełnie inne badanie. Dlatego decyzję o charakterze problemu podejmij, zanim wybierzesz narzędzia.
Wzór zapisu problemu badawczego w pracy
Problem przedstaw w krótkim akapicie – zwykle na końcu części teoretycznej albo na początku rozdziału metodologicznego. Pokaż, co wiadomo, czego nie wiadomo, dlaczego warto to wiedzieć i jakie pytania z tego wynikają. Fragmenty w nawiasach kwadratowych zastąp własną treścią.
Jak z tego akapitu wyprowadzić pytania, hipotezy i plan analizy, pokazuje poradnik pytania badawcze i hipotezy, a gdzie umieścić całość w pracy – rozdział metodologiczny.
Lista kontrolna
- Czy umiesz w jednym zdaniu powiedzieć, czego nie wiadomo?
- Czy ta niewiedza wynika z przeglądu literatury, a nie z Twojego wrażenia?
- Czy wiadomo, kogo dotyczy problem (populacja) i jakich zmiennych?
- Czy problem dotyczy związku, różnicy czy przyczyny – i czy planowany schemat badania na to pozwala?
- Czy każde pytanie badawcze wynika z problemu, a każda analiza odpowiada na któreś z pytań?
- Czy badanie jest wykonalne w dostępnym czasie i z dostępną próbą?
Najczęstsze błędy
- Temat zamiast problemu. „Samoocena a media społecznościowe” nie mówi, czego nie wiadomo.
- Problem dopasowany do zebranych już danych. Najpierw ankieta, potem szukanie, na co odpowiada. Tak powstają rozdziały bez spójnej osi i wyniki trudne do obrony (zob. HARKing).
- Problem przyczynowy przy schemacie korelacyjnym. Słowo „wpływ” w problemie zobowiązuje do planu, który pozwala go wykazać.
- Zbyt wiele wątków naraz. Dziesięć zmiennych i wszystkie możliwe związki to nie problem, lecz lista korelacji.
- Brak uzasadnienia. Problem bez odpowiedzi na pytanie „po co to wiedzieć?” recenzent uzna za błahy.
- Problem nierozstrzygalny empirycznie. Jeśli żaden wynik nie mógłby odpowiedzi zmienić, problem nie jest badawczy (zob. falsyfikowalność).
Najczęstsze pytania
Co to jest problem badawczy?
To określenie, czego w danym obszarze nie wiadomo i dlaczego warto to ustalić, sformułowane tak, by dało się to rozstrzygnąć badaniem. Problem wynika z przeglądu literatury i jest punktem wyjścia dla pytań badawczych, hipotez i planu badania.
Czym różni się problem badawczy od pytania badawczego?
Problem opisuje niewiedzę i jej znaczenie, a pytania badawcze rozkładają ją na konkretne, sprawdzalne części dotyczące określonych zmiennych i populacji. Jeden problem prowadzi zwykle do kilku pytań; w krótkich pracach problem bywa zapisany jako pytanie główne.
Czym różni się problem badawczy od tematu pracy?
Temat wskazuje obszar, np. „smartfony a sen studentów”, ale nie mówi, czego nie wiadomo. Problem badawczy wskazuje konkretną niewiadomą, np. czy związek ze snem zależy od rodzaju aktywności na smartfonie, a nie tylko od czasu przed ekranem.
Gdzie w pracy magisterskiej umieścić problem badawczy?
Zwykle na końcu części teoretycznej, jako wniosek z przeglądu literatury, albo na początku rozdziału metodologicznego, tuż przed pytaniami i hipotezami. Ważne, by z tekstu jasno wynikało, skąd problem się bierze i jakie pytania z niego wynikają.
Ile problemów badawczych powinna mieć praca dyplomowa?
Zwykle jeden problem główny, z którego wynika kilka pytań badawczych. Kilka niezależnych problemów w jednej pracy rozmywa jej oś i utrudnia zaplanowanie spójnego badania.
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Wstęp w pięciu dziedzinach
Aktywność fizyczna osób starszych w pięciu pełnych wstępach: początek, luka, cel, liczby i komentarz, co typowe dla każdej dziedziny.
Czytaj →PoradnikLuka badawcza i uzasadnienie problemu
Sześć rodzajów luk, jak je znaleźć, replikacja zamiast nowatorstwa i akapit uzasadnienia źle i dobrze z czterech dziedzin.
Czytaj →PoradnikWstęp i cel pracy – jak napisać
Problem, luka i haczyk, cel główny i szczegółowe, wzory zdań do skopiowania, tabela „źle → dobrze” i lista kontrolna przed oddaniem wstępu.
Czytaj →PoradnikPytania badawcze i hipotezy
Od problemu do hipotezy, którą da się sprawdzić: rodzaje pytań, hipotezy kierunkowe, H0 i H1, test jednostronny, przykłady źle i dobrze oraz wzory zapisu.
Czytaj →PoradnikRozdział metodologiczny – jak go napisać
Co napisać w każdym podrozdziale metody: hipotezy, zmienne, próba, narzędzia, procedura, etyka i plan analiz – z wzorami zdań i listą JARS.
Czytaj →PoradnikJak napisać przegląd literatury – z AI i bez
Rodzaje przeglądów, zapytania z operatorami Boole’a, selekcja, tabela ekstrakcji i macierz pojęć – oraz to, w czym AI pomaga, a w czym szkodzi.
Czytaj →Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Alvesson, M., & Sandberg, J. (2011). Generating research questions through problematization. Academy of Management Review, 36(2), 247–271. https://doi.org/10.5465/amr.2009.0188
- Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2022). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (6th ed.). SAGE Publications.
- Kazdin, A. E. (2023). Research design in clinical psychology (6th ed.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781108976589
- Ratan, S. K., Anand, T., & Ratan, J. (2019). Formulation of research question – Stepwise approach. Journal of Indian Association of Pediatric Surgeons, 24(1), 15–20. https://doi.org/10.4103/jiaps.jiaps_76_18 ● Otwarty dostęp
Cytowania BibTeX
@article{alvesson2011generating, author={Alvesson, Mats and Sandberg, Jörgen}, title={{Generating research questions through problematization}}, journal={Academy of Management Review}, year={2011}, volume={36}, number={2}, pages={247--271}, doi={10.5465/amr.2009.0188}}@book{creswell2022research, author={Creswell, John W. and Creswell, J. David}, title={{Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches}}, year={2022}, edition={6th ed.}, publisher={SAGE Publications}, url={https://www.sagepub.com/shop/buy-a-book/research-design-6-270550}}@book{kazdin2023research, author={Kazdin, Alan E.}, title={{Research design in clinical psychology}}, year={2023}, edition={6th ed.}, publisher={Cambridge University Press}, doi={10.1017/9781108976589}}@article{ratan2019formulation, author={Ratan, Simmi K. and Anand, Tanu and Ratan, John}, title={{Formulation of research question – Stepwise approach}}, journal={Journal of Indian Association of Pediatric Surgeons}, year={2019}, volume={24}, number={1}, pages={15--20}, doi={10.4103/jiaps.jiaps_76_18}}