Słownik metodologiczny · Projekt badania

Problem badawczy – co to jest, czym różni się od tematu i jak go sformułować w pracy?

Problem badawczy to jasno określona niewiedza, którą badanie ma zmniejszyć. Pokazujemy, czym różni się od tematu, celu, pytań i hipotez, skąd brać problemy, jakie cechy ma dobry problem, przykłady „źle i dobrze” oraz gotowy wzór akapitu do pracy dyplomowej.

Strona główna / Słownik / Problem badawczy
W skrócie: Problem badawczy to jasno określona niewiedza – zjawisko, związek lub mechanizm, o którym czegoś ważnego nie wiadomo – sformułowana tak, by dało się ją rozstrzygnąć danymi. Temat wskazuje obszar, problem mówi, czego i dlaczego chcesz się dowiedzieć, a pytania i hipotezy rozbijają go na sprawdzalne części. Dobry problem wynika z literatury, jest wykonalny i etyczny, a jego charakter (związek czy przyczyna) wyznacza schemat badania.

Co to jest problem badawczy?

Problem badawczy (ang. research problem) to jasno określona niewiedza, którą badanie ma zmniejszyć: zjawisko, związek lub mechanizm, o którym nie wiadomo czegoś ważnego, opisany tak, by dało się go rozstrzygnąć danymi. Problem mówi, czego i dlaczego chcesz się dowiedzieć. Pytania badawcze rozbijają go na konkretne, sprawdzalne części, a hipotezy proponują na nie odpowiedzi.

W polskich pracach dyplomowych problem badawczy często zapisuje się od razu w formie pytania głównego, np. „Jaki jest związek między korzystaniem ze smartfona przed snem a jakością snu studentów?”. To dopuszczalne, pod warunkiem że z tekstu jasno wynika, skąd ta niewiedza się bierze i dlaczego warto ją usunąć. Samo pytanie bez uzasadnienia to jeszcze nie problem, tylko temat.

Problem badawczy na tle tematu, celu, pytań i hipotez

Studenci często mylą te pojęcia, bo w pracy pojawiają się blisko siebie. Każde ma jednak inną funkcję – a razem tworzą łańcuch od ogólnego zainteresowania do analizy statystycznej, którym prowadzą podręczniki projektowania badań (Creswell i Creswell, 2022).

Różnice między tematem, problemem badawczym, celem, pytaniem i hipotezą
ElementFunkcjaPrzykład
TematObszar zainteresowaniaSmartfony a sen studentów
Problem badawczyCo jest nieznane i dlaczego to ważneNie wiadomo, czy związek korzystania ze smartfona ze snem wynika z samego czasu przed ekranem, czy z rodzaju aktywności (przewijanie mediów vs czytanie)
Cel badaniaCo badanie ma zrobićOkreślenie, które formy wieczornego korzystania ze smartfona wiążą się z gorszą jakością snu
Pytanie badawczeSprawdzalna część problemuCzy czas przewijania mediów społecznościowych w godzinie przed snem wiąże się z dłuższym zasypianiem?
HipotezaPrzewidywana odpowiedźIm dłuższe przewijanie mediów przed snem, tym dłuższy czas zasypiania

Z problemu wynikają dalsze decyzje: populacja, operacjonalizacja zmiennych i schemat badania. Problem o przyczynę wymaga innego planu niż problem o współwystępowanie. Pierwszy zwykle prowadzi do schematu eksperymentalnego albo podłużnego, drugi do schematu korelacyjnego. Kazdin (2023) opisuje tę drogę – od pomysłu przez dobór metod po komunikowanie wyników – jako jeden spójny proces. Słabość na jego początku przenosi się na wszystkie kolejne etapy.

Skąd wziąć problem badawczy?

  • Luka w literaturze. Zjawisko zbadano np. u dorosłych, ale nie u nastolatków, albo tylko w badaniach przekrojowych. To najczęstsza droga w pracach dyplomowych.
  • Sprzeczne wyniki. Część badań pokazuje związek, część nie. Problemem staje się pytanie, od czego to zależy – np. od sposobu pomiaru albo od cech próby (zob. moderacja).
  • Problem praktyczny. Poradnia, szkoła albo firma potrzebuje odpowiedzi, np. czy dany program działa. Trzeba go wtedy przełożyć na język zmiennych.
  • Powtórzenie badania. Sprawdzenie, czy znany efekt pojawi się w innej populacji lub z lepszą metodą, to pełnoprawny problem (zob. replikowalność).
  • Zakwestionowanie założeń. Alvesson i Sandberg (2011) zauważają, że typowe szukanie „luk” prowadzi do drobnych uzupełnień istniejącej wiedzy. Proponują problematyzację: wskazanie założenia, które przyjmuje cała literatura, i zapytanie, co jeśli jest fałszywe. Takie problemy częściej prowadzą do ciekawych teorii.

Niezależnie od drogi problem musi wynikać z literatury, a nie z intuicji. Rzetelny przegląd badań pokazuje, co już wiadomo; jak go przeprowadzić, opisujemy we wpisie jak napisać przegląd literatury.

Cechy dobrego problemu badawczego

Ratan i in. (2019) streszczają cechy dobrego pytania i problemu akronimem FINERMAPS. Dla pracy dyplomowej z psychologii najważniejsze są cztery pytania kontrolne:

  1. Czy da się go zbadać (wykonalność)? Masz dostęp do osób, narzędzi i czasu? Problem „wpływ wychowania na osobowość dorosłych” jest ważny, ale w pracy magisterskiej niewykonalny.
  2. Czy da się go rozstrzygnąć danymi (sprawdzalność)? Problem musi dać się przełożyć na zmienne, które zmierzysz. „Czym jest szczęście?” to problem filozoficzny, nie empiryczny.
  3. Czy wnosi coś nowego? Powtórzenie badania jest wartościowe, ale musisz napisać, co dodaje: inną populację, lepszy pomiar, większą próbę.
  4. Czy jest etyczny? Problem wymagający narażenia osób na szkodę albo bez możliwości uzyskania zgody trzeba przeformułować.

Przykłady: źle i dobrze

Przykłady słabo i dobrze sformułowanych problemów badawczych
SłaboCo jest nie takLepiej
Stres u studentówTo temat, nie problem – brak niewiadomejNie wiadomo, czy wsparcie od rówieśników chroni przed stresem egzaminacyjnym tak samo jak wsparcie rodziny
Wpływ mediów społecznościowych na młodzieżZbyt szeroko; „wpływ” wymaga planu przyczynowegoCzy czas spędzany na Instagramie wiąże się z niezadowoleniem z wyglądu u licealistek?
Czy terapia jest skuteczna?Nie wiadomo, jaka terapia, dla kogo i w porównaniu z czymCzy 8-tygodniowy trening uważności online zmniejsza objawy lęku u studentów bardziej niż lista oczekujących?
Udowodnienie, że perfekcjonizm szkodziZ góry zakłada odpowiedź; „udowodnić” się nie daJak perfekcjonizm adaptacyjny i nieadaptacyjny wiążą się z wypaleniem akademickim?

Od problemu do analizy: jeden przykład w całości

Weźmy problem z tabeli: nie wiadomo, czy związek smartfona ze snem zależy od rodzaju aktywności. Z tego problemu wynikają dwa pytania. P1: czy czas przewijania mediów społecznościowych w godzinie przed snem wiąże się z czasem zasypiania? P2: czy ten związek jest silniejszy niż dla czytania na smartfonie? Każde pytanie wymaga innych danych. Do P1 wystarczy dzienniczek snu, w którym przez 14 dni osoby zapisują czas przewijania i czas zasypiania; analizą jest model wielopoziomowy. P2 to porównanie dwóch współczynników w tym samym modelu. Gdyby problem dotyczył przyczyny („czy rezygnacja z przewijania skraca zasypianie?”), potrzebny byłby eksperyment z losowym przydziałem do tygodnia bez mediów. Problem ten sam, ale inne sformułowanie – i zupełnie inne badanie. Dlatego decyzję o charakterze problemu podejmij, zanim wybierzesz narzędzia.

Wzór zapisu problemu badawczego w pracy

Problem przedstaw w krótkim akapicie – zwykle na końcu części teoretycznej albo na początku rozdziału metodologicznego. Pokaż, co wiadomo, czego nie wiadomo, dlaczego warto to wiedzieć i jakie pytania z tego wynikają. Fragmenty w nawiasach kwadratowych zastąp własną treścią.

Dotychczasowe badania wskazują, że [co wiadomo – z odwołaniem do źródeł]. Nie wiadomo jednak, [czego brakuje: populacja, mechanizm, warunki, metoda], ponieważ [dlaczego luka istnieje – np. dotychczas stosowano wyłącznie schematy przekrojowe]. Wiedza ta jest istotna, ponieważ [konsekwencje teoretyczne lub praktyczne]. Problem badawczy niniejszej pracy dotyczy zatem [jedno zdanie: zjawisko, zmienne, populacja]. Sformułowano następujące pytania badawcze: [P1], [P2].

Jak z tego akapitu wyprowadzić pytania, hipotezy i plan analizy, pokazuje poradnik pytania badawcze i hipotezy, a gdzie umieścić całość w pracy – rozdział metodologiczny.

Lista kontrolna

  • Czy umiesz w jednym zdaniu powiedzieć, czego nie wiadomo?
  • Czy ta niewiedza wynika z przeglądu literatury, a nie z Twojego wrażenia?
  • Czy wiadomo, kogo dotyczy problem (populacja) i jakich zmiennych?
  • Czy problem dotyczy związku, różnicy czy przyczyny – i czy planowany schemat badania na to pozwala?
  • Czy każde pytanie badawcze wynika z problemu, a każda analiza odpowiada na któreś z pytań?
  • Czy badanie jest wykonalne w dostępnym czasie i z dostępną próbą?

Najczęstsze błędy

  • Temat zamiast problemu. „Samoocena a media społecznościowe” nie mówi, czego nie wiadomo.
  • Problem dopasowany do zebranych już danych. Najpierw ankieta, potem szukanie, na co odpowiada. Tak powstają rozdziały bez spójnej osi i wyniki trudne do obrony (zob. HARKing).
  • Problem przyczynowy przy schemacie korelacyjnym. Słowo „wpływ” w problemie zobowiązuje do planu, który pozwala go wykazać.
  • Zbyt wiele wątków naraz. Dziesięć zmiennych i wszystkie możliwe związki to nie problem, lecz lista korelacji.
  • Brak uzasadnienia. Problem bez odpowiedzi na pytanie „po co to wiedzieć?” recenzent uzna za błahy.
  • Problem nierozstrzygalny empirycznie. Jeśli żaden wynik nie mógłby odpowiedzi zmienić, problem nie jest badawczy (zob. falsyfikowalność).

Najczęstsze pytania

Co to jest problem badawczy?

To określenie, czego w danym obszarze nie wiadomo i dlaczego warto to ustalić, sformułowane tak, by dało się to rozstrzygnąć badaniem. Problem wynika z przeglądu literatury i jest punktem wyjścia dla pytań badawczych, hipotez i planu badania.

Czym różni się problem badawczy od pytania badawczego?

Problem opisuje niewiedzę i jej znaczenie, a pytania badawcze rozkładają ją na konkretne, sprawdzalne części dotyczące określonych zmiennych i populacji. Jeden problem prowadzi zwykle do kilku pytań; w krótkich pracach problem bywa zapisany jako pytanie główne.

Czym różni się problem badawczy od tematu pracy?

Temat wskazuje obszar, np. „smartfony a sen studentów”, ale nie mówi, czego nie wiadomo. Problem badawczy wskazuje konkretną niewiadomą, np. czy związek ze snem zależy od rodzaju aktywności na smartfonie, a nie tylko od czasu przed ekranem.

Gdzie w pracy magisterskiej umieścić problem badawczy?

Zwykle na końcu części teoretycznej, jako wniosek z przeglądu literatury, albo na początku rozdziału metodologicznego, tuż przed pytaniami i hipotezami. Ważne, by z tekstu jasno wynikało, skąd problem się bierze i jakie pytania z niego wynikają.

Ile problemów badawczych powinna mieć praca dyplomowa?

Zwykle jeden problem główny, z którego wynika kilka pytań badawczych. Kilka niezależnych problemów w jednej pracy rozmywa jej oś i utrudnia zaplanowanie spójnego badania.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Alvesson, M., & Sandberg, J. (2011). Generating research questions through problematization. Academy of Management Review, 36(2), 247–271. https://doi.org/10.5465/amr.2009.0188
  2. Creswell, J. W., & Creswell, J. D. (2022). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (6th ed.). SAGE Publications.
  3. Kazdin, A. E. (2023). Research design in clinical psychology (6th ed.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781108976589
  4. Ratan, S. K., Anand, T., & Ratan, J. (2019). Formulation of research question – Stepwise approach. Journal of Indian Association of Pediatric Surgeons, 24(1), 15–20. https://doi.org/10.4103/jiaps.jiaps_76_18 ● Otwarty dostęp

Cytowania BibTeX

@article{alvesson2011generating, author={Alvesson, Mats and Sandberg, Jörgen}, title={{Generating research questions through problematization}}, journal={Academy of Management Review}, year={2011}, volume={36}, number={2}, pages={247--271}, doi={10.5465/amr.2009.0188}}
@book{creswell2022research, author={Creswell, John W. and Creswell, J. David}, title={{Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches}}, year={2022}, edition={6th ed.}, publisher={SAGE Publications}, url={https://www.sagepub.com/shop/buy-a-book/research-design-6-270550}}
@book{kazdin2023research, author={Kazdin, Alan E.}, title={{Research design in clinical psychology}}, year={2023}, edition={6th ed.}, publisher={Cambridge University Press}, doi={10.1017/9781108976589}}
@article{ratan2019formulation, author={Ratan, Simmi K. and Anand, Tanu and Ratan, John}, title={{Formulation of research question – Stepwise approach}}, journal={Journal of Indian Association of Pediatric Surgeons}, year={2019}, volume={24}, number={1}, pages={15--20}, doi={10.4103/jiaps.jiaps_76_18}}
R