Słownik metodologiczny · Projekt badania

Pytanie badawcze – co to jest, jakie są rodzaje pytań i jak je sformułować?

Pytanie badawcze to pytanie o konkretne zjawisko w określonej populacji, na które odpowiedzą dane z badania. Pokazujemy rodzaje pytań i odpowiadające im schematy oraz analizy, pięć składników dobrego pytania, przykłady „źle i dobrze”, podział na pytania główne, dodatkowe i eksploracyjne oraz wzór zapisu do pracy.

Strona główna / Słownik / Pytanie badawcze
W skrócie: Pytanie badawcze to pytanie o konkretne zjawisko w określonej populacji, na które da się odpowiedzieć danymi z badania. Dobre pytanie wskazuje populację, zmienne, rodzaj relacji (opis, różnica, związek, wpływ) i punkt odniesienia. Rodzaj pytania wyznacza schemat badania: pytanie o wpływ wymaga eksperymentu albo planu podłużnego, a jednorazowa ankieta odpowiada tylko na pytania o związek. Odróżniaj pytania główne, dodatkowe i eksploracyjne.

Co to jest pytanie badawcze?

Pytanie badawcze (ang. research question) to pytanie o konkretne zjawisko w określonej populacji, na które da się odpowiedzieć na podstawie danych zebranych w badaniu. Wskazuje, jakie zmienne zmierzysz, kogo zbadasz i jaki rodzaj odpowiedzi jest możliwy: opis, różnicę, związek albo wpływ. Pytania wynikają z problemu badawczego – rozkładają ogólną niewiedzę na części, z których każdą da się rozstrzygnąć jedną analizą.

Ratan i in. (2019) opisują formułowanie pytania jako proces krokowy: od tematu i wstępnego przeglądu literatury, przez ustalenie, czego jeszcze nie wiadomo, do zawężenia zakresu i oceny gotowego pytania. Pytanie nie jest więc pierwszym zdaniem, jakie przychodzi do głowy, tylko wynikiem kilku przybliżeń.

Rodzaje pytań badawczych

Rodzaj pytania decyduje o schemacie badania i analizie. Ratan i in. (2019) wyróżniają pytania o istnienie zjawiska, opisowe i klasyfikacyjne, o skład, o związek, porównawcze i przyczynowe. W psychologii ilościowej najczęściej spotkasz cztery z nich:

Rodzaje pytań badawczych z odpowiadającym im schematem i analizą
Rodzaj pytaniaPrzykładTypowy schematTypowa analiza
OpisoweJak często studenci deklarują objawy bezsenności?Przekrojowy, próba możliwie reprezentatywnaOdsetki, średnie z przedziałami ufności
O związekCzy poczucie samotności wiąże się z czasem spędzanym w mediach społecznościowych?KorelacyjnyKorelacja, regresja
Porównawcze (o różnicę)Czy studenci studiów zdalnych różnią się poczuciem samotności od studentów stacjonarnych?Porównanie istniejących grupTest t, ANOVA, χ²
Przyczynowe (o wpływ)Czy trening uważności zmniejsza lęk egzaminacyjny?Eksperymentalny lub podłużnyPorównanie warunków, ANCOVA, modele zmiany

Najczęstszy błąd to pytanie przyczynowe („jak X wpływa na Y?”) przy badaniu jednorazową ankietą. Takie badanie odpowie na pytanie o związek, a nie o wpływ. Albo zmień plan, albo zmień pytanie – słowa „wpływ” nie usprawiedliwi żadna analiza.

Z czego składa się dobre pytanie badawcze?

Dobre pytanie da się rozłożyć na pięć elementów. Brak któregokolwiek z nich sprawia, że badanie można zaplanować na kilka różnych sposobów, a odpowiedź staje się niejednoznaczna.

  1. Populacja. Kogo dotyczy wniosek: studentów pierwszego roku, osoby po 65. roku życia, pacjentów poradni (zob. populacja).
  2. Zmienne. Co jest wyjaśniane (zmienna zależna), a co wyjaśnia (zmienna niezależna albo predyktor). Pojęcia muszą dać się zmierzyć – to zadanie operacjonalizacji.
  3. Relacja. Czy pytasz o różnicę, związek, zmianę czy wpływ.
  4. Porównanie lub punkt odniesienia. W porównaniu z czym: z grupą kontrolną, z normą, z pomiarem wcześniejszym.
  5. Kierunek, jeśli go znasz. Pytanie może przewidywać kierunek („czy obniża”) albo go nie przesądzać („czy różni się”). O konsekwencjach tej decyzji piszemy w hasłach pytanie kierunkowe i pytanie niekierunkowe.

Przykłady: źle i dobrze

Przykłady słabo i dobrze sformułowanych pytań badawczych
SłaboProblemLepiej
Jak stres wpływa na studentów?Brak zmiennej zależnej, „wpływ” bez planu przyczynowegoCzy poziom stresu przed sesją wiąże się z liczbą godzin snu u studentów pierwszego roku?
Czy kobiety i mężczyźni się różnią?Nie wiadomo, czymCzy kobiety i mężczyźni różnią się nasileniem lęku przed wystąpieniami publicznymi (skala PRCA-24)?
Jakie czynniki wpływają na wypalenie?Pytanie bez granic – zaprasza do testowania wszystkiegoCzy perfekcjonizm nieadaptacyjny przewiduje wypalenie akademickie po uwzględnieniu liczby godzin pracy zarobkowej?
Czy wsparcie społeczne jest ważne?Pytanie wartościujące, nie empiryczneCzy osoby z wyższym spostrzeganym wsparciem społecznym zgłaszają mniej objawów depresji?

Przykład zawężania pytania krok po kroku

Zobacz, jak pytanie dojrzewa w kolejnych przybliżeniach. Punktem wyjścia jest temat „prokrastynacja studentów”.

  1. Pierwsza wersja: „Dlaczego studenci odkładają naukę?” – pytanie ważne, ale bez wskazania zmiennych i populacji.
  2. Po przeglądzie literatury: wiadomo, że prokrastynacja wiąże się z cechami osobowości, ale mało badań uwzględnia obciążenie pracą zarobkową. Nowa wersja: „Czy praca zarobkowa ma znaczenie dla prokrastynacji?”.
  3. Doprecyzowanie zmiennych: praca zarobkowa to ponad 20 godzin tygodniowo vs brak pracy, prokrastynację mierzy skala prokrastynacji akademickiej. „Ma znaczenie” zastępujesz relacją: „czy różnią się”.
  4. Doprecyzowanie populacji i czasu: studenci drugiego roku, pomiar w trakcie semestru zimowego.
  5. Wersja końcowa: „Czy studenci drugiego roku pracujący zarobkowo ponad 20 godzin tygodniowo różnią się od niepracujących nasileniem prokrastynacji akademickiej w semestrze zimowym?”.

Ostatnia wersja od razu podpowiada analizę (porównanie dwóch niezależnych grup) i ograniczenie wniosku. Nikt nie przydzielał studentów do pracy losowo, więc wynik opisze różnicę grup, a nie wpływ pracy na prokrastynację.

Pytania główne, dodatkowe i eksploracyjne

W pracy zwykle jest kilka pytań, ale nie wszystkie mają ten sam status. Standardy raportowania APA dla badań ilościowych (JARS-Quant) każą odróżniać hipotezy, analizy i wnioski pierwszorzędowe, drugorzędowe i eksploracyjne (Appelbaum i in., 2018). W praktyce oznacza to trzy grupy:

  • Pytanie główne – to, dla którego zaplanowano badanie i dobrano liczebność próby. Zwykle jedno lub dwa.
  • Pytania dodatkowe – zaplanowane z góry, ale mniej ważne, np. o różnice płci w głównym związku.
  • Pytania eksploracyjne – pojawiające się po obejrzeniu danych. Są dozwolone, ale trzeba je tak nazwać.

Granica między pytaniami zaplanowanymi a powstałymi po fakcie ma znaczenie. Kerr (1998) nazwał HARKingiem przedstawianie hipotezy wymyślonej po poznaniu wyników tak, jakby była sformułowana wcześniej. Rubin (2017) zwraca uwagę, że szkodliwe jest także dobieranie hipotez z literatury po fakcie i ciche pomijanie pytań, na które odpowiedź wypadła niekorzystnie. Najprostsze zabezpieczenie to zapisanie pytań i planu analizy przed zebraniem danych (zob. prerejestracja).

Nie każde pytanie potrzebuje hipotezy. Gdy teoria i wcześniejsze badania nie pozwalają przewidzieć wyniku – np. przy pierwszym opisie zjawiska w nowej populacji – uczciwiej postawić samo pytanie niż wymyślać hipotezę na siłę. Gdy przewidywanie jest możliwe, sformułuj hipotezę badawczą.

Wzór zapisu: od pytania do analizy

Recenzenci najczęściej zarzucają pracom dyplomowym rozjazd między pytaniami a analizami. Zapobiega mu krótkie zestawienie w rozdziale metodologicznym. Fragmenty w nawiasach kwadratowych zastąp własną treścią.

P1 (pytanie główne): Czy [zmienna niezależna lub predyktor] wiąże się z [zmienna zależna] u [populacja]? Hipoteza H1: [przewidywany kierunek, np. im wyższy X, tym niższy Y]. Pomiar: [X] – [narzędzie]; [Y] – [narzędzie]. Analiza: [np. korelacja Pearsona z 95% przedziałem ufności; test dwustronny, α = .05]. Wynik zgodny z hipotezą: [np. ujemny i istotny współczynnik]. P2 (pytanie dodatkowe): Czy związek opisany w P1 różni się między [grupa A] a [grupa B]? Pytanie bez hipotezy kierunkowej. Analiza: [np. regresja z interakcją X × grupa]. P3 (pytanie eksploracyjne, sformułowane po zebraniu danych): [treść]. Wyniki traktowane jako wstępne.

Rozbudowany przykład takiego planu, od teorii do parametru w modelu, znajdziesz w poradniku pytania badawcze i hipotezy. Jak dobrać test do każdego pytania, pokazuje wpis jak dobrać test statystyczny do hipotezy.

Najczęstsze błędy

  • Pytanie „o wpływ” przy schemacie korelacyjnym. Ankieta jednorazowa nie odpowie na pytanie przyczynowe.
  • Pytanie, na które odpowiedź brzmi „tak” lub „nie” bez żadnej wartości, np. „Czy studenci odczuwają stres?”. Ciekawsze jest, ilu, jak bardzo i od czego to zależy.
  • Zbyt wiele pytań. Każde pytanie to co najmniej jedna analiza i ryzyko fałszywego alarmu (zob. problem wielokrotnych porównań).
  • Pytania niepokryte analizami albo analizy bez pytań. Każda tabela w wynikach powinna odpowiadać na któreś pytanie.
  • Pytania przepisane po obejrzeniu wyników bez zaznaczenia, że są eksploracyjne.
  • Nazwy zmiennych niezgodne z narzędziami. Jeśli pytasz o „dobrostan”, a mierzysz satysfakcję z życia, pytanie i pomiar rozmijają się.

Najczęstsze pytania

Co to jest pytanie badawcze?

To pytanie o konkretne zjawisko, różnicę lub związek w określonej populacji, na które odpowiedzą dane zebrane w badaniu, np. „Czy poczucie samotności wiąże się z czasem spędzanym w mediach społecznościowych u studentów?”. Pytania badawcze konkretyzują problem badawczy pracy.

Jakie są rodzaje pytań badawczych?

W psychologii ilościowej najczęściej spotyka się pytania opisowe (jak często, jak bardzo), o związek (czy X wiąże się z Y), porównawcze (czy grupy się różnią) i przyczynowe (czy X wpływa na Y). Każdy rodzaj wymaga innego schematu badania i innej analizy.

Czym różni się pytanie badawcze od hipotezy?

Pytanie wskazuje, czego chcesz się dowiedzieć, a hipoteza – jakiej odpowiedzi się spodziewasz i dlaczego. Hipotezę formułuje się wtedy, gdy teoria lub wcześniejsze badania pozwalają przewidzieć wynik; przy pytaniach eksploracyjnych wystarczy samo pytanie.

Ile pytań badawczych powinno być w pracy magisterskiej?

Zwykle jedno lub dwa pytania główne i kilka dodatkowych. Więcej nie znaczy lepiej: każde pytanie to osobna analiza, a wiele testów zwiększa ryzyko przypadkowo istotnych wyników i rozmywa oś pracy.

Czy pytanie badawcze może zaczynać się od „jak”?

Może, jeśli odpowiedź da się uzyskać z danych, np. „Jak zmienia się poczucie samotności w ciągu pierwszego roku studiów?”. Unikaj jednak „jak X wpływa na Y”, jeśli schemat badania nie pozwala wnioskować o wpływie – wtedy zapytaj o związek.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Appelbaum, M., Cooper, H., Kline, R. B., Mayo-Wilson, E., Nezu, A. M., & Rao, S. M. (2018). Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 3–25. https://doi.org/10.1037/amp0000191 ● Otwarty dostęp
  2. Kerr, N. L. (1998). HARKing: Hypothesizing after the results are known. Personality and Social Psychology Review, 2(3), 196–217. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr0203_4
  3. Ratan, S. K., Anand, T., & Ratan, J. (2019). Formulation of research question – Stepwise approach. Journal of Indian Association of Pediatric Surgeons, 24(1), 15–20. https://doi.org/10.4103/jiaps.jiaps_76_18 ● Otwarty dostęp
  4. Rubin, M. (2017). When does HARKing hurt? Identifying when different types of undisclosed post hoc hypothesizing harm scientific progress. Review of General Psychology, 21(4), 308–320. https://doi.org/10.1037/gpr0000128 ● Otwarty dostęp

Cytowania BibTeX

@article{appelbaum2018journal, author={Appelbaum, Mark and Cooper, Harris and Kline, Rex B. and Mayo-Wilson, Evan and Nezu, Arthur M. and Rao, Stephen M.}, title={{Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report}}, journal={American Psychologist}, year={2018}, volume={73}, number={1}, pages={3--25}, doi={10.1037/amp0000191}}
@article{kerr1998harking, author={Kerr, Norbert L.}, title={{HARKing: Hypothesizing after the results are known}}, journal={Personality and Social Psychology Review}, year={1998}, volume={2}, number={3}, pages={196--217}, doi={10.1207/s15327957pspr0203_4}}
@article{ratan2019formulation, author={Ratan, Simmi K. and Anand, Tanu and Ratan, John}, title={{Formulation of research question – Stepwise approach}}, journal={Journal of Indian Association of Pediatric Surgeons}, year={2019}, volume={24}, number={1}, pages={15--20}, doi={10.4103/jiaps.jiaps_76_18}}
@article{rubin2017when, author={Rubin, Mark}, title={{When does HARKing hurt? Identifying when different types of undisclosed post hoc hypothesizing harm scientific progress}}, journal={Review of General Psychology}, year={2017}, volume={21}, number={4}, pages={308--320}, doi={10.1037/gpr0000128}}
R