Prace dyplomowe · Teoria i hipotezy

Jak wyprowadzić hipotezę z teorii – część teoretyczna krok po kroku

Część teoretyczna to nie przegląd pojęć, tylko łańcuch argumentu, który kończy się hipotezą. Pokazujemy, jak wybrać jedną teorię, przejść od pojęcia przez mechanizm do przewidywania, uzasadnić kierunek w jednym akapicie, poradzić sobie ze sprzecznymi teoriami i sprawdzić całość w tabeli „teza – źródło – hipoteza”, na fikcyjnych przykładach z psychologii, zdrowia i zarządzania.

Strona główna / Blog / Hipoteza z teorii
W skrócie: Część teoretyczna powinna być łańcuchem: pojęcie, mechanizm, przewidywanie, hipoteza. Wybierz jedną teorię albo jeden mechanizm, który mówi, jakiego wyniku się nie spodziewasz. Każdą hipotezę kierunkową uzasadnij akapitem z założeniem teorii, przeniesieniem mechanizmu, zastrzeżeniem o zakresie, konkretnymi badaniami i hipotezą. Hipoteza oparta wyłącznie na wcześniejszych wynikach to replikacja i tak ją nazwij. Gdy teorie się różnią, testuj to, co je rozdziela. Całość sprawdź w tabeli „teza – źródło – hipoteza”: pusta komórka to założenie, które trzeba nazwać.

Część teoretyczna to argument, nie encyklopedia

Typowy rozdział teoretyczny wygląda tak: definicje stresu według pięciu autorów, rodzaje stresu, fazy snu, trochę danych o studentach, a na końcu, bez ostrzeżenia, hipoteza. Promotor pyta „skąd to wynika?” i nie ma na to dobrej odpowiedzi.

Czym jest teoria i jak ma się do hipotezy, wyjaśniamy w tekście o relacji między hipotezą a teorią. Ten wpis jest o warsztacie: jak napisać część teoretyczną, żeby była łańcuchem argumentu, którego ostatnim ogniwem jest hipoteza. Scheel i in. (2021) mówią o „łańcuchu wyprowadzenia” (derivation chain) między teorią a testem i ostrzegają, że testowanie hipotezy, zanim taki łańcuch powstanie, jest przeciwskuteczne. Sutton i Staw (1995) dodają listę rzeczy, które teorią nie są: odwołania do literatury, dane, zmienne, diagramy i hipotezy. Rozdział może mieć wszystkie pięć i nadal nie mieć argumentu.

Przykład przewodni (fikcyjny). Praca z psychologii: zamartwianie się snem a jakość snu studentów. Wszystkie fragmenty „jak bywa napisane” i poprawione akapity są wymyślone. W miejscu [autorzy, rok] wstawisz badania, które naprawdę przeczytałeś. Układ rozdziału zależy od uczelni i promotora; ich wymagania mają pierwszeństwo.

Przegląd pojęć a łańcuch argumentu

Dwa układy części teoretycznej. Po lewej przegląd pojęć: cztery niepołączone bloki (definicje snu, fazy snu, definicje zamartwiania się, stres u studentów) i hipoteza oddzielona znakiem zapytania. Po prawej łańcuch argumentu: pojęcie, mechanizm, zakres i przewidywanie połączone strzałkami prowadzą do hipotezy
Rysunek 1. Te same tematy mogą tworzyć zbiór akapitów obok siebie albo ciąg, w którym każdy krok potrzebuje poprzedniego. Schemat poglądowy.

Jak bywa napisane:

Sen jest podstawową potrzebą człowieka. Wyróżnia się fazy NREM i REM. Jakość snu bywa definiowana na wiele sposobów. Zamartwianie się to z kolei zjawisko powszechne, a studenci są grupą szczególnie narażoną na stres. W związku z powyższym postawiono hipotezę: H1. Zamartwianie się wpływa na jakość snu.

Co jest nie tak. Każde zdanie mogłoby stać w innej pracy. Nie ma odpowiedzi na pytanie, dlaczego myśli miałyby pogarszać sen. „W związku z powyższym” niczego nie łączy, bo powyżej nie padła żadna przesłanka. Hipoteza nie ma kierunku, a „wpływa” obiecuje więcej, niż pokaże jednorazowa ankieta.

Test zakrycia. Zakryj akapit i przeczytaj rozdział bez niego. Jeśli hipoteza nie traci uzasadnienia, akapit jest ozdobą: skróć go do zdania albo wyrzuć. Definicja też jest ogniwem, ale tylko ta jedna, którą potem przełożysz na pomiar; pozostałe możesz streścić w jednym zdaniu. O szerszym układzie piszemy w poradniku jak napisać przegląd literatury, a o tym, czego w badaniach brakuje, w tekście o luce badawczej.

Wybierz jedną teorię albo jeden mechanizm

Whetten (1989), jako redaktor czasopisma teoretycznego, szukał prostego sposobu, by wyjaśnić autorom, z czego składa się wkład teoretyczny. Student potrzebuje czegoś jeszcze prostszego: cztery pytania do każdej kandydatki na teorię przewodnią.

  1. Czy w jej centrum są moje zmienne? Nie wystarczy, że teoria o nich wspomina.
  2. Czy podaje mechanizm? Pytasz o kroki pośrednie między X a Y, nie o to, że „X jest ważne”.
  3. Kogo i kiedy dotyczy? Czy Twoja grupa mieści się w zakresie, czy trzeba to założyć?
  4. Jakiego wyniku zabrania? Fried (2020) pokazuje, że słabe teorie, czyli nieprecyzyjne opisy z ukrytymi założeniami, nie dają precyzyjnych przewidywań, więc trudno ocenić, czy wynik je wspiera. Jeśli teoria przyjmie każdy wynik, nie wyprowadzisz z niej kierunku.

W przykładzie mamy trzech kandydatów. Ogólna koncepcja stresu jest za szeroka: pasuje do prawie każdego wyniku. Zasady higieny snu to zalecenia, a nie wyjaśnienie. Trzeci kandydat to poznawczy model bezsenności Harvey (2002). Nadmierne, negatywnie zabarwione zamartwianie się snem i jego dziennymi skutkami wywołuje w nim pobudzenie autonomiczne i dystres, ten stan kieruje uwagę na sygnały zagrożenia związane ze snem, osoba przecenia swój deficyt, a narastający lęk może doprowadzić do deficytu rzeczywistego. To jest mechanizm z kolejnymi krokami, więc wybieramy ten model.

Jedna teoria nie oznacza, że inne znikają. Druga może się pojawić jako konkurent albo jako uzasadnienie jednej konkretnej zależności, ale musi coś robić w argumencie. W krótszej pracy często wystarczy jeden dobrze opisany mechanizm zamiast całej teorii.

Cztery ogniwa: pojęcie, mechanizm, przewidywanie, hipoteza

Cztery połączone strzałkami kolumny: pojęcie (zamartwianie się snem), mechanizm (myśli wywołują pobudzenie i dystres, uwaga kieruje się na sygnały zagrożenia snu), przewidywanie (kto częściej się zamartwia, silniej odczuwa pobudzenie i gorzej ocenia sen) i hipoteza H1. Pod spodem założenia pomocnicze o zakresie modelu, trafności skali i danych z jednego momentu
Rysunek 2. Łańcuch od pojęcia do hipotezy w fikcyjnej pracy o śnie. Założenia pomocnicze stoją pod każdym ogniwem. Schemat poglądowy.
Cztery ogniwa argumentu: pytanie, przykład i typowa usterka
OgniwoPytanieW przykładzieTypowa usterka
PojęcieCo dokładnie badam?Zamartwianie się snem: negatywne myśli o śnie i o jego skutkach za dnia (nie ogólny lęk)Pięć definicji i żadnego wyboru
MechanizmDlaczego miałoby to działać?Myśli → pobudzenie i dystres → uwaga na sygnały zagrożenia → przecenianie deficytu„Stres wpływa na sen” bez kroków pośrednich
PrzewidywanieCo powinno być widać w danych?Osoby częściej zamartwiające się zgłaszają większe pobudzenie przed snem i gorzej oceniają senPrzewidywanie, które pasuje do każdej teorii
HipotezaJak to zapisać dla mojej próby?H1. Wyższy poziom zamartwiania się snem wiąże się z gorszą subiektywną jakością snu wśród studentówBrak kierunku, brak populacji, „wpływ” bez schematu, który go pokaże

Dopiero z tak zapisanej hipotezy badawczej robisz parę H0 i H1 do testu. Między ogniwami kryją się założenia pomocnicze. Scheel i in. (2021) wymieniają to, czego potrzeba przed testem: ukształtowane pojęcia, trafne miary, znane związki między pojęciami, warunki brzegowe i założenia pomocnicze. Tutaj najważniejsze jest pierwsze założenie z rysunku: Harvey opisuje podtrzymywanie bezsenności, a Ty badasz studentów bez rozpoznania. Nazwij to w tekście. Drugie dotyczy trafności pomiaru: skala musi odróżniać zamartwianie się snem od ogólnego lęku, bo inaczej hipoteza testuje coś innego, niż napisałeś.

Akapit, który uzasadnia kierunek

Każda hipoteza kierunkowa potrzebuje jednego akapitu złożonego z pięciu elementów: (1) założenie teorii, (2) przeniesienie mechanizmu na Twoje zmienne, (3) zastrzeżenie o zakresie, (4) co pokazały konkretne badania, (5) hipoteza.

Jak bywa napisane:

Zamartwianie się jest zjawiskiem negatywnym, dlatego może pogarszać sen. Liczne badania potwierdzają istnienie tego związku [autorzy, rok]. H1. Istnieje związek między zamartwianiem się a jakością snu.

Co jest nie tak. „Negatywne” to ocena, nie mechanizm. „Liczne badania” nie mówią, kogo badano i co wyszło. Tekst sugeruje kierunek, a hipoteza go nie podaje.

Wersja poprawiona:

W poznawczym modelu bezsenności negatywnie zabarwione myśli o śnie i o dziennych skutkach jego braku wywołują pobudzenie autonomiczne i dystres, a stan ten kieruje uwagę na sygnały zagrożenia związane ze snem (Harvey, 2002). Jeżeli mechanizm ten działa również poza klinicznie rozpoznaną bezsennością – co w niniejszej pracy przyjęto jako założenie – studenci, którzy częściej zamartwiają się snem, powinni odczuwać większe pobudzenie przed zaśnięciem i gorzej oceniać swój sen. Na związek tego rodzaju wskazują badania prowadzone wśród [populacja] [autorzy, rok; schemat i kierunek wyniku], natomiast dane dotyczące studentów są [nieliczne / niejednoznaczne]. Na tej podstawie przyjęto hipotezę H1: wyższy poziom zamartwiania się snem wiąże się z gorszą subiektywną jakością snu wśród studentów.

Zauważ „wiąże się”. Model opisuje przyczynę, ale schemat korelacyjny pokaże współwystępowanie, więc hipoteza mówi tyle, ile badanie może sprawdzić (zob. korelacja a przyczynowość). Kierunek w hipotezie nie przesądza też o teście jednostronnym: to osobna decyzja, którą omawiamy w poradniku test jednostronny czy dwustronny.

Hipotezy „znikąd” i z samych wcześniejszych wyników

Hipoteza „znikąd” brzmi rozsądnie, ale nie ma przesłanki. Napraw ją, szukając mechanizmu w literaturze. Jeśli go nie znajdziesz, zamień hipotezę na pytanie badawcze. To uczciwsze niż kierunek bez uzasadnienia, a Scheel i in. (2021) podkreślają wartość badań niekonfirmacyjnych: dobrze opisane pytanie też jest wkładem.

Hipoteza z samych wyników ma postać: „trzy badania znalazły związek A z B, zatem H1: A wiąże się z B”. Dowiadujesz się z niej, co zaobserwowano, ale nie dlaczego, więc nie wiesz, czy wynik przeniesie się na inną grupę. Sutton i Staw (1995) ostrzegają właśnie przed traktowaniem odwołań i danych jak teorii. Czasem jest to jednak dobre uzasadnienie, jeśli nazwiesz je właściwie:

Hipoteza H2 ma charakter replikacyjny. Związek między [A] a [B] obserwowano dotąd w [populacja, schemat] [autorzy, rok], a niniejsze badanie sprawdza, czy powtarza się on w [Twoja populacja]. Literatura nie wskazuje jednoznacznie mechanizmu tego związku, dlatego wynik nie będzie interpretowany jako test określonego wyjaśnienia.

Replikacja jest pełnoprawnym celem, także w pracy licencjackiej (zob. jak zaplanować badanie replikacyjne). Niedopuszczalne jest co innego: dopisanie hipotezy po zobaczeniu wyników i przedstawienie jej jako przewidywania. Chroni przed tym prerejestracja albo choćby plan analizy zapisany przed zebraniem danych i przekazany promotorowi.

Ten sam warsztat w zdrowiu i zarządzaniu

Nauki o zdrowiu: postrzegane bariery a intencja szczepienia

Fikcyjna praca: intencja szczepienia przeciw grypie wśród studentów pielęgniarstwa, z modelem przekonań zdrowotnych.

Model przekonań zdrowotnych obejmuje postrzeganą podatność, powagę, korzyści i bariery. H1–H4: każdy z tych czynników wiąże się z intencją szczepienia.

Co jest nie tak. Teoria posłużyła jako lista zmiennych. Cztery równorzędne hipotezy ignorują to, co wiadomo o różnicach między wymiarami. W przeglądzie 46 badań postrzegane bariery okazały się najsilniejszym wymiarem, a postrzegana powaga wiązała się z zachowaniami profilaktycznymi tylko słabo (Janz i Becker, 1984).

Model przekonań zdrowotnych wiąże decyzję o działaniu profilaktycznym z oceną jego kosztów i korzyści. W przeglądzie badań postrzegane bariery były najsilniejszym wymiarem modelu, natomiast postrzegana powaga choroby wiązała się z zachowaniami profilaktycznymi słabo (Janz i Becker, 1984). Przyjęto, że wzorzec ten dotyczy także intencji szczepienia wśród studentów pielęgniarstwa. H1: im wyższe postrzegane bariery, tym słabsza intencja szczepienia. H2: związek postrzeganych barier z intencją jest silniejszy niż związek postrzeganej powagi z intencją.

H2 jest ciekawsza od H1, bo stawia wzór, który może nie wystąpić, ale wymaga zaplanowanego porównania dwóch współczynników. Przegląd ma ponad czterdzieści lat, więc uzupełnij go nowszą literaturą; intencja nie jest też zachowaniem, co zapisz jako założenie.

Zarządzanie: wymagania i zasoby pracy

Fikcyjna praca: wypalenie wśród pracowników obsługi klienta, z modelem wymagań i zasobów pracy.

Wypalenie jest poważnym problemem współczesnych organizacji. Na jego poziom oddziałują warunki pracy. H1. Warunki pracy wpływają na wypalenie.

Co jest nie tak. „Warunki pracy” i „wypalenie” to worki, a model mówi coś dokładniejszego. Demerouti i in. (2001) stwierdzili, że wymagania wiązały się głównie z wyczerpaniem, a brak zasobów z dystansowaniem się od pracy.

W modelu wymagań i zasobów pracy dwa składniki wypalenia mają różne źródła: wymagania wiążą się głównie z wyczerpaniem, a brak zasobów z dystansowaniem się od pracy (Demerouti i in., 2001). Przyjmując, że wzorzec ten dotyczy pracowników obsługi klienta, oczekiwano, że H1: obciążenie liczbą kontaktów z klientami wiąże się dodatnio z wyczerpaniem, silniej niż z dystansowaniem się; H2: autonomia i wsparcie przełożonego wiążą się ujemnie z dystansowaniem się, silniej niż z wyczerpaniem.

Dwie hipotezy tworzą wzór, którego nie da się spełnić byle jakim wynikiem. Jeśli wszystkie korelacje wyjdą jednakowe, model w tej postaci nie zyska poparcia, nawet gdy wszystkie będą istotne. Więcej o tej dziedzinie w tekstach jak napisać pracę z zarządzania i ekonomii i jak napisać pracę z psychologii.

Gdy teorie przewidują co innego

Sprzeczność jest dla części teoretycznej korzystna, jeśli ją wykorzystasz. Przykład z zarządzania: premia a motywacja wewnętrzna. Deci i in. (1999), w metaanalizie 128 badań, stwierdzili, że nagrody zależne od zaangażowania, ukończenia i wykonania obniżały motywację mierzoną swobodnym wyborem zadania (dla nagród zależnych od wykonania d = −0.28), a pozytywna informacja zwrotna ją podnosiła (d = 0.33). Cameron i Pierce (1994), w metaanalizie 96 eksperymentów, doszli do wniosku, że nagroda ogółem motywacji nie obniża, pochwała ją podnosi, a jedyny, minimalny ujemny efekt dotyczy oczekiwanych nagród rzeczowych wręczanych za samo wykonanie zadania.

Cztery sposoby postępowania, gdy teorie przewidują co innego
RuchNa czym polegaW przykładzie
Przewidywanie rozstrzygająceTestuj to, co jedna teoria przewiduje, a druga niePremia za jakość pracy: tu stanowiska się rozchodzą. Pochwała niczego nie rozstrzyga, bo obie strony przewidują to samo
Warunek brzegowyRóżnica przewidywań staje się moderatoremCzy związek premii z motywacją zależy od tego, czy premia jest za jakość, czy za samo wykonanie
Uzasadniony wybórOpierasz się na jednej stronie i mówisz, dlaczego; drugą przedstawiasz uczciwieJedna linia lepiej pasuje do miary, którą stosujesz
Pytanie bez kierunkuNie przewidujesz kierunku i piszesz, że literatura nie pozwala go wskazaćPytanie badawcze zamiast H1
Przewidywania dotyczące premii są rozbieżne. Według Deci i in. (1999) nagrody zależne od wykonania obniżają motywację wewnętrzną, natomiast Cameron i Pierce (1994) ograniczają efekt ujemny do oczekiwanych nagród rzeczowych wręczanych za samo wykonanie zadania. Obie prace zgodnie wskazują korzystny związek pochwały z motywacją, dlatego nie pozwala on rozstrzygnąć sporu. Rozstrzygający jest przypadek premii uzależnionej od jakości pracy: przy pierwszym ujęciu należy oczekiwać niższej motywacji wewnętrznej, przy drugim – braku różnicy. Pytanie to sprawdzono wśród [populacja], przyjmując, że wnioski z eksperymentów można odnieść do premii w organizacji.

Ostatnie zdanie jest ważne: obie metaanalizy opierają się na eksperymentach, więc przeniesienie na ankietę wśród pracowników to założenie, które wróci w ograniczeniach badania.

Tabela śledzenia: teza – źródło – hipoteza

Zanim zaczniesz pisać, rozpisz argument w tabeli, nawet roboczo. Każda teza to jeden wiersz.

Tabela śledzenia tez, źródeł i hipotez dla fikcyjnej pracy o zamartwianiu się snem
NrTezaŹródłoRodzajProwadzi do
1Zamartwianie się snem to negatywnie zabarwione myśli o śnie i jego skutkach za dniaHarvey, 2002TeoriaDefinicja, wybór skali
2Takie myśli wywołują pobudzenie autonomiczne i dystresHarvey, 2002TeoriaH2
3Lęk i uwaga na zagrożenia sprzyjają przecenianiu deficytu, a z czasem deficytowi realnemuHarvey, 2002TeoriaH1
4Mechanizm działa też u studentów bez rozpoznaniabrak bezpośredniego źródłaZałożenie własneH1, H2, ograniczenia
5Skala mierzy zamartwianie się snem, nie ogólny lęk[artykuł walidacyjny]PomiarMetoda, H1, H2
6W [populacja] wyższe zamartwianie się szło w parze z gorszą oceną snu[autorzy, rok]Wynik empirycznyKierunek H1

H1: wyższy poziom zamartwiania się snem wiąże się z gorszą subiektywną jakością snu. H2: wyższy poziom zamartwiania się snem wiąże się z większym pobudzeniem przed snem. Pojawia się pokusa, by dodać H3 o mediacji przez pobudzenie. Teoria na to pozwala, ale dane przekrojowe słabo ją sprawdzają (zob. mediacja przyczynowa i analiza wrażliwości).

Tabela sama wskazuje usterki. Hipoteza bez wiersza nie ma uzasadnienia. Wiersz bez hipotezy można wyciąć. Pusta komórka „źródło” to założenie, które trzeba nazwać w tekście. Jeśli w kolumnie „rodzaj” są same wyniki empiryczne, masz hipotezę z wyników. Pokaż tabelę promotorowi przed pisaniem; w pracy jej nie zamieszczaj, chyba że ma taki zwyczaj. Na jej podstawie narysujesz model konceptualny i schemat hipotez.

Gotowe zdania łączące ogniwa

Z założenia, że [założenie teorii], wynika, że [konsekwencja dla Twoich zmiennych]. Model opisuje [zakres]; w niniejszej pracy przyjęto, że mechanizm ten dotyczy także [Twoja grupa], ponieważ [powód]. Skoro [mechanizm], osoby o wyższym poziomie [X] powinny [przewidywanie]. Koncepcje [A] i [B] zgodnie przewidują [wynik], różnią się natomiast w odniesieniu do [warunek], dlatego badanie koncentruje się na tym warunku. Nie sformułowano hipotezy dotyczącej [zagadnienie], ponieważ literatura nie pozwala przewidzieć kierunku związku; zagadnienie ujęto jako pytanie badawcze.

Dalej argument przechodzi do rozdziału metodologicznego, a w dyskusji wraca: przechodzisz te same ogniwa i piszesz, które przetrwało. Jeśli wynik jest inny niż przewidywany, tabela podpowie, gdzie szukać wyjaśnienia – zob. hipoteza się nie potwierdziła.

Najczęstsze błędy

  • Teoria streszczona i porzucona. Pięć stron o teorii, z których nie korzysta żadna hipoteza.
  • Teoria jako lista zmiennych. Każdy składnik modelu dostaje hipotezę, a mechanizmu nie ma.
  • Mylenie modelu statystycznego z teorią. Istotny wynik i dobre dopasowanie niewiele mówią o mechanizmie; Fried (2020) pokazuje, jak mało dobre dopasowanie potwierdza teorię.
  • Ukryte założenia. Przeniesienie wyników z pacjentów na studentów bez jednego zdania komentarza.
  • Kierunek, którego nie ma w przesłankach. Akapit mówi o związku, hipoteza o „wzroście”.
  • „Wpływ” w hipotezie przy badaniu przekrojowym. Język mocniejszy niż schemat.
  • Cytowanie zamiast rozumowania. Trzy nawiasy z nazwiskami w miejscu odpowiedzi „dlaczego”.
  • Ukrywanie sprzecznych wyników. Recenzent zna literaturę; pokazanie sporu i tak jest mocniejsze.

Lista kontrolna części teoretycznej

  • Czy umiem w dwóch zdaniach powiedzieć, dlaczego X miałoby się wiązać z Y?
  • Czy wskazałem jedną teorię przewodnią albo jeden mechanizm i wiem, jaki wynik by im przeczył?
  • Czy każdy akapit przechodzi test zakrycia?
  • Czy każda hipoteza ma wiersz w tabeli śledzenia, a każdy wiersz prowadzi do hipotezy lub metody?
  • Czy założenia o zakresie i pomiarze są nazwane w tekście?
  • Czy kierunek hipotezy wynika z mechanizmu, a nie z samego „tak wyszło innym”?
  • Czy hipoteza nazywa grupę i nie mówi o wpływie, jeśli schemat go nie pokaże?
  • Czy sprzeczne wyniki zostały opisane i wykorzystane?
  • Czy w miejscu hipotezy bez uzasadnienia postawiłem pytanie badawcze?

Bibliografia oprogramowania

Rysunki schematyczne przygotowano w R 4.5.3 w pakietach ggplot2 i svglite. Przykłady nie zawierają danych ani obliczeń.

  1. R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
  2. ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
  3. svglite (wersja 2.2.2): Wickham, H., Henry, L., Pedersen, T. L., Luciani, T. J., Decorde, M., & Lise, V. (2025). svglite: An ‘SVG’ graphics device [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.svglite

Najczęstsze pytania

Czy w części teoretycznej mogę oprzeć się tylko na jednej teorii?

Tak, w wielu pracach to najlepsze rozwiązanie. Jedna teoria albo jeden mechanizm, z którego naprawdę wyprowadzasz hipotezy, jest mocniejszy niż streszczenie kilku koncepcji, których potem nie używasz. Druga teoria powinna się pojawić tylko wtedy, gdy spiera się z pierwszą albo uzasadnia konkretną zależność. O dopuszczalnym układzie rozdziału decydują wymagania uczelni i promotora.

Co zrobić, gdy do mojego tematu nie ma żadnej teorii?

Poszukaj mechanizmu w sąsiedniej dziedzinie i nazwij przeniesienie założeniem. Jeśli nie ma ani teorii, ani mechanizmu, postaw pytanie badawcze zamiast hipotezy kierunkowej albo przedstaw hipotezę jako replikację wcześniejszych obserwacji. Nie dopisuj kierunku, którego nie potrafisz uzasadnić.

Czy hipoteza może opierać się tylko na wynikach wcześniejszych badań?

Może, ale wtedy jest hipotezą replikacyjną i warto ją tak nazwać. Wynik mówi, co zaobserwowano, a nie dlaczego, więc sam nie uzasadnia przeniesienia na inną grupę. Napisz, kogo i jakim schematem badano, i zaznacz, że badanie sprawdza powtarzalność związku, a nie określone wyjaśnienie.

Jak sprawdzić, czy rozdział teoretyczny uzasadnia hipotezy?

Zrób dwa testy. Zakryj każdy akapit i sprawdź, czy hipoteza traci przez to uzasadnienie; jeśli nie, akapit można skrócić. Potem wpisz tezy do tabeli z kolumnami teza, źródło, rodzaj i hipoteza. Hipoteza bez wiersza nie ma podstaw, wiersz bez hipotezy można wyciąć, a pusta komórka ze źródłem to założenie do nazwania.

Co zrobić, gdy dwie teorie przewidują coś przeciwnego?

Najpierw ustal, czy różnią się we wszystkim, czy tylko w pewnych warunkach. Potem testuj to, co je rozdziela, ujmij różnicę jako moderator, wybierz jedną teorię z uzasadnieniem albo postaw pytanie bez kierunku. Wyniki, co do których obie teorie są zgodne, niczego nie rozstrzygają.

Powiązane hasła

Przeczytaj też

Masz teorię, ale hipotezy nie chcą z niej wynikać?

Pomożemy ułożyć łańcuch od pojęć do hipotez, dobrać schemat i analizę, które je sprawdzą, oraz przygotować plan, który obronisz przed promotorem – w R lub SPSS, z wyjaśnieniem każdego kroku.

Oferta dla studentówWyceń analizę

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Cameron, J., & Pierce, W. D. (1994). Reinforcement, reward, and intrinsic motivation: A meta-analysis. Review of Educational Research, 64(3), 363–423. https://doi.org/10.3102/00346543064003363
  2. Deci, E. L., Koestner, R., & Ryan, R. M. (1999). A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Psychological Bulletin, 125(6), 627–668. https://doi.org/10.1037/0033-2909.125.6.627
  3. Demerouti, E., Bakker, A. B., Nachreiner, F., & Schaufeli, W. B. (2001). The job demands-resources model of burnout. Journal of Applied Psychology, 86(3), 499–512. https://doi.org/10.1037/0021-9010.86.3.499 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
  4. Fried, E. I. (2020). Lack of theory building and testing impedes progress in the factor and network literature. Psychological Inquiry, 31(4), 271–288. https://doi.org/10.1080/1047840x.2020.1853461 ● Otwarty dostęp
  5. Harvey, A. G. (2002). A cognitive model of insomnia. Behaviour Research and Therapy, 40(8), 869–893. https://doi.org/10.1016/s0005-7967(01)00061-4
  6. Janz, N. K., & Becker, M. H. (1984). The Health Belief Model: A decade later. Health Education Quarterly, 11(1), 1–47. https://doi.org/10.1177/109019818401100101 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
  7. Scheel, A. M., Tiokhin, L., Isager, P. M., & Lakens, D. (2021). Why hypothesis testers should spend less time testing hypotheses. Perspectives on Psychological Science, 16(4), 744–755. https://doi.org/10.1177/1745691620966795 ● Otwarty dostęp
  8. Sutton, R. I., & Staw, B. M. (1995). What theory is not. Administrative Science Quarterly, 40(3), 371. https://doi.org/10.2307/2393788
  9. Whetten, D. A. (1989). What constitutes a theoretical contribution? Academy of Management Review, 14(4), 490. https://doi.org/10.2307/258554

Cytowania BibTeX

@article{cameron1994reinforcement, author={Cameron, Judy and Pierce, W. David}, title={{Reinforcement, reward, and intrinsic motivation: A meta-analysis}}, journal={Review of Educational Research}, year={1994}, volume={64}, number={3}, pages={363--423}, doi={10.3102/00346543064003363}}
@article{deci1999meta, author={Deci, Edward L. and Koestner, Richard and Ryan, Richard M.}, title={{A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation}}, journal={Psychological Bulletin}, year={1999}, volume={125}, number={6}, pages={627--668}, doi={10.1037/0033-2909.125.6.627}}
@article{demerouti2001job, author={Demerouti, Evangelia and Bakker, Arnold B. and Nachreiner, Friedhelm and Schaufeli, Wilmar B.}, title={{The job demands-resources model of burnout}}, journal={Journal of Applied Psychology}, year={2001}, volume={86}, number={3}, pages={499--512}, doi={10.1037/0021-9010.86.3.499}}
@article{fried2020lack, author={Fried, Eiko I.}, title={{Lack of theory building and testing impedes progress in the factor and network literature}}, journal={Psychological Inquiry}, year={2020}, volume={31}, number={4}, pages={271--288}, doi={10.1080/1047840x.2020.1853461}}
@article{harvey2002cognitive, author={Harvey, Allison G.}, title={{A cognitive model of insomnia}}, journal={Behaviour Research and Therapy}, year={2002}, volume={40}, number={8}, pages={869--893}, doi={10.1016/s0005-7967(01)00061-4}}
@article{janz1984health, author={Janz, Nancy K. and Becker, Marshall H.}, title={{The Health Belief Model: A decade later}}, journal={Health Education Quarterly}, year={1984}, volume={11}, number={1}, pages={1--47}, doi={10.1177/109019818401100101}}
@article{scheel2021why, author={Scheel, Anne M. and Tiokhin, Leonid and Isager, Peder M. and Lakens, Daniël}, title={{Why hypothesis testers should spend less time testing hypotheses}}, journal={Perspectives on Psychological Science}, year={2021}, volume={16}, number={4}, pages={744--755}, doi={10.1177/1745691620966795}}
@article{sutton1995what, author={Sutton, Robert I. and Staw, Barry M.}, title={{What theory is not}}, journal={Administrative Science Quarterly}, year={1995}, volume={40}, number={3}, pages={371}, doi={10.2307/2393788}}
@article{whetten1989what, author={Whetten, David A.}, title={{What constitutes a theoretical contribution?}}, journal={Academy of Management Review}, year={1989}, volume={14}, number={4}, pages={490}, doi={10.2307/258554}}
R