Czym jest model konceptualny badania
Model konceptualny to rysunek, który pokazuje, jakie konstrukty badasz i jakich związków między nimi się spodziewasz. Każde pole to konstrukt, każda strzałka to założenie o kierunku związku, a numer przy strzałce odsyła do hipotezy w tekście. Rysunek zastępuje kilka akapitów i od razu pokazuje promotorowi, czy pytania, hipotezy i plan analizy tworzą jedną całość.
Symbole i konwencje rysowania, czyli prostokąty, łuki, linie przerywane i numerację H1–Hn, opisaliśmy we wpisie model badawczy – schemat hipotez. Tutaj zajmujemy się trzema innymi sprawami. Pierwsza to miejsce modelu między teorią a analizą. Druga to różnica między konstruktem a jego pomiarem. Trzecia to przypisanie każdej strzałce konkretnego testu. Wszystkie trzy schematy w tym tekście dotyczą jednego przykładowego badania studentów: poczucia własnej skuteczności w nauce, prokrastynacji akademickiej, pracy zarobkowej i wyniku egzaminu.
Model konceptualny a rama teoretyczna
Studenci często używają zamiennie słów „teoria”, „rama teoretyczna” i „model konceptualny”. Nie są w tym wyjątkiem: Varpio i in. (2020) zauważają, że te terminy bywają stosowane wymiennie i bez jasnego rozróżnienia także w publikacjach naukowych, a ich znaczenie zależy od podejścia badawczego. Imenda (2014) proponuje rozróżnienie według kierunku rozumowania. W badaniu dedukcyjnym zaczynasz od teorii i ramy teoretycznej. W badaniu indukcyjnym ramę konceptualną budujesz sam, a może ona przyjąć postać modelu.
W ilościowej pracy dyplomowej najprościej przyjąć podział z tabeli. Uczelnie i promotorzy używają tych nazw różnie, więc sprawdź, jak nazywa się ten rysunek w wytycznych Twojego wydziału.
| Pojęcie | Co to jest | Gdzie w pracy | Przykład |
|---|---|---|---|
| Teoria | ogólne wyjaśnienie zjawiska, sprawdzane w wielu badaniach | rozdział teoretyczny | teoria społeczno-poznawcza i pojęcie poczucia własnej skuteczności |
| Rama teoretyczna | wybór teorii i pojęć, na których opierasz swoje badanie, wraz z uzasadnieniem | rozdział teoretyczny, zakończenie przeglądu literatury | dlaczego skuteczność i prokrastynacja mają wiązać się z wynikami w nauce |
| Model konceptualny | rysunek Twoich konstruktów i zakładanych związków, z numerami hipotez | koniec części teoretycznej albo początek rozdziału metodologicznego | rysunki 1–3 w tym tekście |
| Model statystyczny | równania, które faktycznie oszacujesz: predyktory, iloczyny, ścieżki | plan analizy, rozdział wyników | prawy panel rysunku 3 |
Model konceptualny leży więc pośrodku. Z ramy teoretycznej bierze uzasadnienie strzałek, a do modelu statystycznego przekazuje listę efektów do oszacowania. Rozróżnienie modelu koncepcyjnego i statystycznego pochodzi od Hayesa (2022). Model koncepcyjny pokazuje, co zakładasz, a model statystyczny – co liczysz. Jak z teorii wyprowadzić samą hipotezę, opisuje wpis o relacji między hipotezą a teorią, a jak sformułować pytania badawcze – pytania badawcze i hipotezy.
Konstrukty w polach, pomiar pod spodem
W polu modelu wpisz nazwę konstruktu, a nie narzędzia. „Prokrastynacja akademicka” to konstrukt. Kwestionariusz, którym ją mierzysz, to jedna z możliwych miar. Edwards i Bagozzi (2000) podkreślają, że relacja między konstruktem a miarą jest odrębnym założeniem, które trzeba określić: czy konstrukt jest przyczyną odpowiedzi na pozycje, czy też wskaźniki go tworzą. Na rysunku konceptualnym nie rozpisujesz tego szczegółowo, ale dobrze jest dodać pod nazwą krótką informację o pomiarze. Na naszych schematach to szara linijka w polu, np. „skala 1–5 · ilościowa”.
Ta jedna linijka wiąże model z operacjonalizacją, czyli z decyzją, jak zmierzysz każde pojęcie. Wpis co to jest operacjonalizacja pokazuje, jak ją przeprowadzić. Od poziomu pomiaru zależy z kolei, jakim testem sprawdzisz strzałkę. Zanim narysujesz model, przygotuj więc tabelę konstruktów.
| Konstrukt | Pomiar | Poziom pomiaru | Rola w modelu |
|---|---|---|---|
| Poczucie własnej skuteczności w nauce | średnia z pozycji skali samoopisowej, 1–5 | ilościowa | predyktor (X) |
| Prokrastynacja akademicka | średnia z pozycji skali samoopisowej, 1–5 | ilościowa | mediator (M) albo predyktor |
| Udział w kursie przygotowawczym | pytanie w metryczce: tak / nie | nominalna, dwie grupy | predyktor |
| Praca zarobkowa w czasie studiów | pytanie w metryczce: tak / nie | nominalna, dwie grupy | moderator (W) |
| Wynik egzaminu | punkty z protokołu, 0–100 | ilościowa | zmienna zależna (Y) |
Kolumna „rola” zależy od hipotezy, a nie od samej zmiennej. Prokrastynacja jest mediatorem na rysunku 2 i predyktorem na rysunku 3. Więcej o rolach zmiennych przeczytasz we wpisie rodzaje zmiennych w badaniu.
Strzałki, mediator, moderator i zmienne kontrolne
- Strzałka oznacza założenie o kierunku związku. Uzasadniasz ją teorią i kolejnością zdarzeń, a nie wynikiem. W badaniu przekrojowym nawet dobrze uzasadniona strzałka nie dowodzi wpływu, bo ten sam związek mogą dać inne układy przyczyn.
- Mediator leży na drodze od X do Y i wyjaśnia, dlaczego lub przez co X wiąże się z Y. Moderator wskazuje, u kogo i w jakich warunkach ten związek jest silniejszy albo słabszy (Kraemer i in., 2002). Baron i Kenny (1986) pokazali, że to dwa różne rodzaje hipotez, które wymagają innych analiz. Definicje znajdziesz w hasłach mediacja i moderacja.
- Zmienne kontrolne rysujesz przerywaną linią i bez numerów hipotez. Wysocki i in. (2022) wykazują, że kontrola zmniejsza obciążenie tylko wtedy, gdy wynika z założonej struktury przyczynowej. Przy źle dobranych zmiennych oszacowanie bywa bardziej obciążone niż bez kontroli. Spector i Brannick (2011) zalecają, by przy każdej zmiennej kontrolnej wprost określić jej rolę. Które zmienne kontrolować, pomaga ustalić graf przyczynowy DAG.
Schemat 1: model prosty
Obie strzałki prowadzą do tej samej zmiennej, ale sprawdzisz je innymi testami, bo różnią się poziomem pomiaru na początku strzałki. H1 łączy dwie zmienne ilościowe, więc bez kontroli wystarczy korelacja Pearsona. H2 porównuje dwie grupy, więc właściwy jest test t Welcha.
Zmienne kontrolne zmieniają ten plan. Jeśli zapowiadasz kontrolę semestru i płci, osobna korelacja i osobny test t nie sprawdzą Twoich hipotez, bo żaden z nich nie uwzględnia kontroli. Wtedy obie hipotezy sprawdza jedna regresja wieloraka. H1 to współczynnik przy poczuciu skuteczności, a H2 to współczynnik przy zmiennej 0/1 dla kursu. Proste testy możesz podać w części opisowej.
Schemat 2: model z mediatorem
Model zakłada, że osoby z wyższym poczuciem skuteczności mniej odkładają naukę (H2), a mniejsza prokrastynacja wiąże się z lepszym wynikiem (H3). Najważniejsza jest jednak H4, czyli efekt pośredni a × b. Nie ma on własnej strzałki ani własnego testu z tabeli testów. Szacujesz go z dwóch równań regresji, a jego przedział ufności wyznaczasz metodą bootstrap. Pełną procedurę, od ścieżek po zapis APA, pokazuje analiza mediacji krok po kroku.
Z rysunku wynika też, co policzysz najpierw. Równanie pierwsze to prokrastynacja przewidywana przez skuteczność. Równanie drugie to wynik przewidywany przez prokrastynację i skuteczność. Gdy dodajesz zmienne kontrolne, wchodzą one do obu równań.
Schemat 3: model z moderatorem
Hipoteza brzmi: ujemny związek prokrastynacji z wynikiem egzaminu jest silniejszy u osób pracujących zarobkowo, bo mają mniej czasu, by nadrobić odłożoną naukę. W modelu koncepcyjnym strzałka moderatora trafia w środek strzałki X → Y. W modelu statystycznym ta sama hipoteza zamienia się w trzy predyktory: X, W i ich iloczyn. Hipotezą jest tylko współczynnik przy iloczynie. Aiken i West (1991) opisują, jak taki model szacować i jak sondować interakcję.
Gdy interakcja jest istotna, sprawdzasz proste nachylenia, czyli związek prokrastynacji z wynikiem osobno u pracujących i niepracujących. Szczegóły, w tym moderator kategorialny i wykres interakcji, omawia analiza moderacji krok po kroku. Model statystyczny umieść w planie analizy, a w rozdziale teoretycznym zostaw wersję koncepcyjną.
Od strzałki do testu
Gdy masz rysunek i tabelę konstruktów, test dla każdej strzałki dobierzesz według dwóch pytań. Na jakim poziomie mierzysz zmienną na początku i na końcu strzałki? Czy w modelu są zmienne kontrolne? Tabela obejmuje najczęstsze układy w pracach dyplomowych. Szersze zestawienie z przykładami w R znajdziesz we wpisie jaki test statystyczny do jakiej hipotezy i w kreatorze wyboru testu.
| Strzałka w modelu | Bez zmiennych kontrolnych | Ze zmiennymi kontrolnymi | Wielkość efektu |
|---|---|---|---|
| ilościowa → ilościowa | korelacja r Pearsona (porządkowa: Spearmana) | regresja wieloraka | r, β |
| dwie grupy → ilościowa | test t Welcha | regresja ze zmienną 0/1 | d Cohena, b |
| trzy i więcej grup → ilościowa | ANOVA (Welcha) | regresja z kodowaniem zero-jedynkowym (ANCOVA) | η², ω² |
| nominalna → nominalna | test chi-kwadrat | regresja logistyczna (gdy wynik ma dwie kategorie) | V Craméra, OR |
| dowolna → wynik tak / nie | test t albo chi-kwadrat, zależnie od X | regresja logistyczna | OR |
| X → M → Y (mediator) | nie dotyczy | dwa równania regresji i bootstrap a × b | a × b z 95% CI |
| W → (X → Y) (moderator) | nie dotyczy | regresja z iloczynem X × W, proste nachylenia | b3, ΔR² |
Plan analizy zapisz w tej samej kolejności co hipotezy na rysunku. Wzór dla modelu z rysunku 2:
Jak rozpisać taki plan dla całej pracy i zarejestrować go przed zebraniem danych, pokazuje wpis plan analizy statystycznej i prerejestracja.
Jak opisać model konceptualny w pracy
Model umieść tam, gdzie kończy się uzasadnienie hipotez: na końcu części teoretycznej albo na początku rozdziału metodologicznego, tuż przy liście hipotez. Rysunek ma numer, tytuł i notę objaśniającą symbole. Pod nim dodaj akapit, który czyta model słowami. Każda strzałka powinna mieć w nim jedno zdanie z numerem hipotezy, a każde zdanie – odwołanie do literatury z ramy teoretycznej. Wzór dla rysunku 2:
Ostatnie zdanie wzoru nie jest formalnością. W badaniu jednorazowym kierunek strzałki pochodzi z teorii, więc w rozdziale wyników pisz „wiąże się z”, a nie „wpływa na”.
Najczęstsze błędy
- Rama teoretyczna przerysowana jako model. Na rysunku są wszystkie pojęcia z przeglądu literatury, także te, których nie mierzysz. W modelu konceptualnym zostaw tylko konstrukty, dla których masz pomiar i hipotezę albo uzasadnioną kontrolę.
- Nazwy narzędzi zamiast konstruktów. Pole „Kwestionariusz X” albo osobne pola dla każdej podskali bez osobnych hipotez. Nazwij konstrukt, a narzędzie podaj w podpisie lub w opisie trafności pomiaru.
- Rysunek i lista hipotez się nie zgadzają. Strzałka bez hipotezy albo hipoteza bez strzałki to pierwsze, co zauważy recenzent. Przed oddaniem rozdziału porównaj je punkt po punkcie.
- Osobne testy, choć model zakłada kontrolę. Jeśli na rysunku jest przerywane pole ze zmiennymi kontrolnymi, a w wynikach tylko korelacje, analiza nie sprawdza narysowanego modelu.
- Moderator, na który wpływa X. Jeśli predyktor może zmieniać zmienną W, to W trudno uznać za moderator, bo prędzej leży na drodze od X do Y. Moderatorem bywa zwykle cecha zmierzona wcześniej i niezależna od X, np. płeć, kierunek studiów czy praca zarobkowa.
- Zmienne kontrolne dobrane z przyzwyczajenia. Wiek i płeć dodane „bo tak się robi” albo mediator wpisany jako zmienna kontrolna. Każdą zmienną kontrolną uzasadnij jednym zdaniem (zob. czy kontrolować wiek i płeć).
- Model statystyczny w rozdziale teoretycznym. Pole „X × W” i współczynniki b nie są potrzebne w uzasadnieniu hipotez. W tej części pokaż wersję koncepcyjną, a statystyczną zostaw na plan analizy.
Jeśli Twój model, hipotezy i plan analizy nie do końca do siebie pasują, możemy je razem uporządkować w ramach analiz statystycznych dla studentów. Wyjaśnimy, z czego wynika każdy test, tak żebyś umiał(a) samodzielnie obronić swoje decyzje.
Najczęstsze pytania
Czym różni się model konceptualny od ramy teoretycznej?
Rama teoretyczna to wybór teorii i pojęć, na których opierasz badanie, wraz z uzasadnieniem. Model konceptualny to rysunek, który z tej ramy wynika: pokazuje tylko konstrukty, które mierzysz, i zakładane między nimi związki z numerami hipotez. Uczelnie używają tych nazw różnie, więc sprawdź, jak nazywa je Twój wydział.
Czy model konceptualny jest obowiązkowy w pracy magisterskiej?
Nie ma jednej reguły dla wszystkich uczelni, dlatego sprawdź wytyczne wydziału i zapytaj promotora. Rysunek opłaca się jednak prawie zawsze, gdy masz więcej niż dwie zmienne albo mediator czy moderator. Pozwala sprawdzić, czy hipotezy tworzą spójną całość, i ułatwia ułożenie planu analizy.
W którym rozdziale pracy umieścić model konceptualny?
Najczęściej na końcu części teoretycznej, gdzie kończy się uzasadnienie hipotez, albo na początku rozdziału metodologicznego, obok listy hipotez. Rysunek ma numer, tytuł i notę objaśniającą symbole, a pod nim akapit, który czyta model słowami: jedno zdanie z numerem hipotezy na każdą strzałkę.
Czy na schemacie modelu wpisuje się nazwy kwestionariuszy?
W polu wpisz nazwę konstruktu, np. „prokrastynacja akademicka”, a nie nazwę narzędzia. Pod nazwą możesz dodać krótką linijkę o pomiarze, np. „skala 1–5, ilościowa”. Pełną nazwę kwestionariusza podaj w opisie narzędzi w rozdziale metodologicznym.
Jak dobrać test statystyczny do strzałki w modelu konceptualnym?
Sprawdź poziom pomiaru zmiennej na początku i na końcu strzałki oraz to, czy model ma zmienne kontrolne. Dwie zmienne ilościowe bez kontroli to korelacja Pearsona, dwie grupy i wynik ilościowy – test t Welcha. Gdy jest kontrola, mediator albo moderator, sięgasz po regresję: wieloraką, dwa równania z bootstrapem albo model z iloczynem X × W.
Powiązane hasła
Przeczytaj też
Jak wyprowadzić hipotezę z teorii
Część teoretyczna jako łańcuch argumentu: wybór teorii, mechanizm, akapit uzasadniający kierunek, sprzeczne teorie i tabela „teza – źródło – hipoteza” – z przykładami z psychologii, zdrowia i zarządzania.
Czytaj →PoradnikModel badawczy – schemat hipotez
Prostokąty i strzałki, mediator na ścieżce, moderator strzałką na strzałkę, zmienne kontrolne i hipotezy H1–Hn – z trzema wzorami rysunków i wskazówką, jaką analizą sprawdzić model.
Czytaj →PoradnikRozdział metodologiczny – jak go napisać
Co napisać w każdym podrozdziale metody: hipotezy, zmienne, próba, narzędzia, procedura, etyka i plan analiz – z wzorami zdań i listą JARS.
Czytaj →PoradnikJaki test statystyczny do jakiej hipotezy?
Tabela doboru: typ hipotezy, test, alternatywa nieparametryczna i miara efektu. Cztery przykłady w R z gotowym zapisem APA.
Czytaj →Masz model, ale nie wiesz, jak go policzyć?
Sprawdzimy, czy rysunek, hipotezy i plan analizy do siebie pasują, dobierzemy test do każdej strzałki i wyjaśnimy wyniki tak, żebyś umiał(a) samodzielnie je opisać i obronić.
Oferta dla studentówWyceń analizęBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Aiken, L. S., & West, S. G. (1991). Multiple regression: Testing and interpreting interactions. Sage.
- Baron, R. M., & Kenny, D. A. (1986). The moderator–mediator variable distinction in social psychological research: Conceptual, strategic, and statistical considerations. Journal of Personality and Social Psychology, 51(6), 1173–1182. https://doi.org/10.1037/0022-3514.51.6.1173
- Edwards, J. R., & Bagozzi, R. P. (2000). On the nature and direction of relationships between constructs and measures. Psychological Methods, 5(2), 155–174. https://doi.org/10.1037/1082-989x.5.2.155
- Hayes, A. F. (2022). Introduction to mediation, moderation, and conditional process analysis: A regression-based approach (3rd ed.). Guilford Press.
- Imenda, S. (2014). Is there a conceptual difference between theoretical and conceptual frameworks? Journal of Social Sciences, 38(2), 185–195. https://doi.org/10.1080/09718923.2014.11893249
- Kraemer, H. C., Wilson, G. T., Fairburn, C. G., & Agras, W. S. (2002). Mediators and moderators of treatment effects in randomized clinical trials. Archives of General Psychiatry, 59(10), 877–883. https://doi.org/10.1001/archpsyc.59.10.877
- Spector, P. E., & Brannick, M. T. (2011). Methodological urban legends: The misuse of statistical control variables. Organizational Research Methods, 14(2), 287–305. https://doi.org/10.1177/1094428110369842
- Varpio, L., Paradis, E., Uijtdehaage, S., & Young, M. (2020). The distinctions between theory, theoretical framework, and conceptual framework. Academic Medicine, 95(7), 989–994. https://doi.org/10.1097/acm.0000000000003075
- Wysocki, A. C., Lawson, K. M., & Rhemtulla, M. (2022). Statistical control requires causal justification. Advances in Methods and Practices in Psychological Science, 5(2), Article 25152459221095823. https://doi.org/10.1177/25152459221095823 ● Otwarty dostęp
Cytowania BibTeX
@book{aiken1991multiple, author={Aiken, Leona S. and West, Stephen G.}, title={{Multiple regression: Testing and interpreting interactions}}, year={1991}, publisher={Sage}}@article{baron1986moderator, author={Baron, Reuben M. and Kenny, David A.}, title={{The moderator–mediator variable distinction in social psychological research: Conceptual, strategic, and statistical considerations}}, journal={Journal of Personality and Social Psychology}, year={1986}, volume={51}, number={6}, pages={1173--1182}, doi={10.1037/0022-3514.51.6.1173}}@article{edwards2000nature, author={Edwards, Jeffrey R. and Bagozzi, Richard P.}, title={{On the nature and direction of relationships between constructs and measures}}, journal={Psychological Methods}, year={2000}, volume={5}, number={2}, pages={155--174}, doi={10.1037/1082-989x.5.2.155}}@book{hayes2022introduction, author={Hayes, Andrew F.}, title={{Introduction to mediation, moderation, and conditional process analysis: A regression-based approach (3rd ed.)}}, year={2022}, publisher={Guilford Press}, url={https://www.guilford.com/books/Introduction-to-Mediation-Moderation-and-Conditional-Process-Analysis/Andrew-Hayes/9781462549030}}@article{imenda2014there, author={Imenda, Sitwala}, title={{Is there a conceptual difference between theoretical and conceptual frameworks?}}, journal={Journal of Social Sciences}, year={2014}, volume={38}, number={2}, pages={185--195}, doi={10.1080/09718923.2014.11893249}}@article{kraemer2002mediators, author={Kraemer, Helena Chmura and Wilson, G. Terence and Fairburn, Christopher G. and Agras, W. Stewart}, title={{Mediators and moderators of treatment effects in randomized clinical trials}}, journal={Archives of General Psychiatry}, year={2002}, volume={59}, number={10}, pages={877--883}, doi={10.1001/archpsyc.59.10.877}}@article{spector2011methodological, author={Spector, Paul E. and Brannick, Michael T.}, title={{Methodological urban legends: The misuse of statistical control variables}}, journal={Organizational Research Methods}, year={2011}, volume={14}, number={2}, pages={287--305}, doi={10.1177/1094428110369842}}@article{varpio2020distinctions, author={Varpio, Lara and Paradis, Elise and Uijtdehaage, Sebastian and Young, Meredith}, title={{The distinctions between theory, theoretical framework, and conceptual framework}}, journal={Academic Medicine}, year={2020}, volume={95}, number={7}, pages={989--994}, doi={10.1097/acm.0000000000003075}}@article{wysocki2022statistical, author={Wysocki, Anna C. and Lawson, Katherine M. and Rhemtulla, Mijke}, title={{Statistical control requires causal justification}}, journal={Advances in Methods and Practices in Psychological Science}, year={2022}, volume={5}, number={2}, eid={25152459221095823}, doi={10.1177/25152459221095823}}