Przegląd systematyczny i PRISMA 2020 – definicja, etapy i diagram przepływu

Opracowanie merytoryczne: Konrad Hryniewicz · Opublikowano: 15 października 2026

Co to jest przegląd systematyczny?

Przegląd systematyczny (ang. systematic review) to przegląd literatury, który za pomocą jawnych, systematycznych metod zbiera i syntetyzuje wyniki badań odpowiadających na jasno sformułowane pytanie (Page i in., 2021). „Jawnych” znaczy tu: opisanych tak dokładnie, żeby inna osoba mogła powtórzyć każdy krok – sprawdzić, w jakich bazach szukano, jakimi słowami, według jakich kryteriów włączano i wykluczano badania oraz jak oceniano ich jakość.

Tym przegląd systematyczny różni się od przeglądu narracyjnego, w którym autor sam dobiera literaturę i nie musi dokumentować wyszukiwania. Przegląd narracyjny bywa bardzo wartościowy, ale łatwiej w nim o pominięcie niewygodnych wyników. Szerzej o rodzajach przeglądów i o tym, który wybrać do pracy dyplomowej, piszemy w poradniku jak napisać przegląd literatury.

W psychologii przegląd systematyczny często kończy się metaanalizą, czyli statystycznym połączeniem wielkości efektów z włączonych badań. Nie jest to jednak warunek: gdy badania są zbyt różne, wyniki syntetyzuje się opisowo. Siddaway, Wood i Hedges (2019) w przewodniku dla psychologów podkreślają dwie rzeczy, które odróżniają dobry przegląd od zbioru streszczeń: wyczerpujące wyszukiwanie, także prac niepublikowanych, oraz krytyczną ocenę jakości dowodów. Szukanie poza czasopismami ogranicza wpływ efektu szuflady, czyli rzadszego publikowania wyników nieistotnych.

Najbardziej szczegółowym przewodnikiem metodycznym jest podręcznik Cochrane – oficjalny przewodnik przygotowywania i aktualizowania przeglądów systematycznych dotyczących efektów interwencji zdrowotnych (Higgins i in., 2024). Choć powstał w medycynie, większość jego zasad (protokół, podwójna selekcja, ocena ryzyka błędu) stosuje się także w przeglądach z psychologii.

Etapy przeglądu systematycznego

Przegląd systematyczny to projekt badawczy, tylko że „osobami badanymi” są publikacje. Tabela zestawia typowe etapy z pozycjami listy PRISMA 2020, w których opisuje się je w raporcie (Page i in., 2021).

Jak przejść z etapu 7 do obliczeń – od przeliczania wyników na wspólną miarę po model efektów losowych – pokazujemy w poradniku metaanaliza krok po kroku.

PRISMA 2020: lista kontrolna 27 pozycji

PRISMA (ang. Preferred Reporting Items for Systematic reviews and Meta-Analyses) to standard raportowania przeglądów systematycznych. Pierwsza wersja z 2009 roku składała się z 27-punktowej listy kontrolnej i czterofazowego diagramu przepływu (Moher i in., 2009). Obowiązująca wersja PRISMA 2020 zastąpiła ją i obejmuje 27-punktową listę kontrolną, jej rozszerzoną wersję z objaśnieniami, listę dla streszczenia oraz zmienione diagramy przepływu dla przeglądów nowych i aktualizowanych (Page i in., 2021). Pozycje są pogrupowane w siedem sekcji, a lista dla streszczenia ma 12 pozycji.

Dwie rzeczy warto zapamiętać. Po pierwsze, PRISMA mówi, co raportować, a nie jak prowadzić przegląd, i nie służy do oceny jakości metodologicznej przeglądów (Page i in., 2021). Po drugie, autorzy zalecają sięgnąć po listę już na początku pisania – na stronie PRISMA są wypełnialne wzory list kontrolnych, które możesz dołączyć do pracy jako aneks z numerami stron. Więcej o pozycjach ważnych dla metaanalizy (13a–f, 20a–d) piszemy w poradniku o metaanalizie wielopoziomowej, umbrella review i PRISMA 2020.

Diagram przepływu PRISMA 2020 – jak go czytać

Diagram przepływu pokazuje, ile pozycji przechodzi przez kolejne etapy i dlaczego część z nich odpada. PRISMA 2020 rozróżnia trzy pojęcia, które w diagramach studentów często się mieszają (Page i in., 2021):

• rekord – tytuł lub abstrakt raportu zindeksowany w bazie; ten sam artykuł znaleziony w dwóch bazach to dwa rekordy, czyli duplikat;
• raport – dokument z informacjami o badaniu: artykuł, preprint, abstrakt konferencyjny, wpis w rejestrze, rozprawa, niepublikowany manuskrypt;
• badanie – konkretne przedsięwzięcie badawcze z określoną grupą uczestników; jedno badanie może mieć kilka raportów.

W przykładzie wyszukiwanie w trzech bazach dało 1246 rekordów. Po usunięciu 389 duplikatów i 11 rekordów z innych powodów (np. errat) do oceny tytułów i abstraktów trafiło 846 rekordów. Na tym etapie odpadła zdecydowana większość – 771 rekordów, czyli 91.1% – co jest typowe dla czułej strategii wyszukiwania. Pełnych tekstów szukano dla 75 raportów, 3 nie udało się zdobyć, a z 72 ocenionych wykluczono 54, za każdym razem z podaniem powodu. Przeszukanie cytowań i repozytoriów dodało 5 raportów. Do przeglądu włączono 21 badań opisanych w 23 raportach – dwa badania miały po dwa raporty.

Zanim wstawisz diagram do pracy, sprawdź, czy liczby się sumują. Każde pole to poprzednie pole minus wykluczenia:

Najprościej osiągnąć to, prowadząc od początku arkusz, w którym każdy rekord ma swoją decyzję i powód wykluczenia. Liczby do diagramu policzysz wtedy filtrem, a nie z pamięci.

PRISMA-ScR, PRISMA-P i inne rozszerzenia

Nie każdy przegląd odpowiada na wąskie pytanie o efekt. Przegląd zakresu (ang. scoping review) wybiera się, gdy celem jest identyfikacja luk w wiedzy, zmapowanie literatury, wyjaśnienie pojęć albo zbadanie, jak prowadzi się badania w danej dziedzinie; on również wymaga rygorystycznych i przejrzystych metod (Munn i in., 2018). Do raportowania służy rozszerzenie PRISMA-ScR, które obejmuje 20 pozycji obowiązkowych i 2 opcjonalne (Tricco i in., 2018).

Jak opisać przegląd w pracy – wzór

W pracy dyplomowej opis wyszukiwania i selekcji zwykle mieści się w jednym lub dwóch akapitach rozdziału o metodzie przeglądu, a diagram trafia do tekstu jako rysunek. Wzór z liczbami z przykładu:

Ostatnie zdanie dopasuj do tego, co naprawdę zrobiłeś. Jeśli selekcję prowadziła tylko jedna osoba, napisz to wprost i uwzględnij w ograniczeniach – to uczciwsze niż sugerowanie standardu, którego nie było. Liczby w tekście muszą zgadzać się z diagramem co do jednej pozycji.

Najczęstsze błędy

• Nazywanie przeglądem systematycznym przeglądu bez protokołu i strategii – jeśli przeszukałeś jedną bazę bez zapisanych kryteriów, to przegląd narracyjny. Opisz go uczciwie, np. jako przegląd z elementami metodologii systematycznej.
• Mylenie rekordów, raportów i badań – liczba artykułów w ostatnim polu to liczba raportów; badań może być mniej.
• Diagram, który się nie sumuje – recenzent sprawdzi to w minutę. Licz z arkusza decyzji, nie z pamięci.
• Brak powodów wykluczenia na etapie pełnych tekstów – PRISMA 2020 wymaga ich podania, a badania „na granicy” warto wymienić z nazwy (pozycja 16b).
• Zmiana kryteriów po obejrzeniu wyników bez opisania tego w raporcie – zmiany protokołu trzeba ujawnić (pozycja 24c); w przeciwnym razie przegląd przypomina HARKing na poziomie syntezy.
• Traktowanie PRISMA jak narzędzia oceny jakości – lista mówi, co opisać, a nie czy przegląd był dobry (Page i in., 2021).
• Lista badań „od czatu” – model językowy nie zastępuje wyszukiwania w bazach i potrafi podać nieistniejące prace; zob. halucynacje AI w bibliografii.

Dobrze udokumentowany przegląd – z protokołem, strategiami wyszukiwania, arkuszem decyzji i danymi z ekstrakcji – wpisuje się w zasady otwartej nauki i ułatwia replikowalność wniosków.

Najczęstsze pytania

Czym różni się przegląd systematyczny od metaanalizy?

Przegląd systematyczny to cały proces: pytanie, protokół, wyszukiwanie, selekcja, ocena jakości i synteza. Metaanaliza to jedna z możliwych metod syntezy – statystyczne połączenie wielkości efektów z włączonych badań. Przegląd systematyczny może się obyć bez metaanalizy, a metaanaliza powinna opierać się na przeglądzie systematycznym.

Co to jest diagram PRISMA?

To schemat przepływu, który pokazuje, ile rekordów zidentyfikowano w bazach i innych źródłach, ile usunięto przed selekcją, ile wykluczono po tytułach i abstraktach oraz po lekturze pełnych tekstów (z powodami) i ile badań oraz raportów włączono do przeglądu. W pracy używaj wzoru PRISMA 2020, a nie czterofazowego diagramu z 2009 roku.

Ile pozycji ma lista kontrolna PRISMA 2020?

Lista PRISMA 2020 ma 27 pozycji (niektóre z podpunktami) pogrupowanych w siedem sekcji: tytuł, streszczenie, wprowadzenie, metody, wyniki, dyskusja i inne informacje. Osobna lista dla streszczenia ma 12 pozycji (Page i in., 2021).

Czy w pracy magisterskiej można zrobić przegląd systematyczny?

Tak, jeśli pytanie jest wąskie, a każdy krok – bazy, daty, strategie wyszukiwania, kryteria i decyzje selekcyjne – zostanie udokumentowany. Najsłabszym punktem prac dyplomowych bywa selekcja prowadzona przez jedną osobę; jeśli nie masz drugiej osoby, napisz to wprost w ograniczeniach. Zakres uzgodnij z promotorem.

Czym przegląd zakresu (scoping review) różni się od systematycznego?

Przegląd zakresu mapuje literaturę: pokazuje, co i jak badano, wyjaśnia pojęcia i wskazuje luki w wiedzy, zwykle bez oceny wielkości efektu (Munn i in., 2018). Przegląd systematyczny odpowiada na precyzyjne pytanie, np. o siłę związku. Przegląd zakresu raportuje się według PRISMA-ScR.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

@misc{higgins2024cochrane, author={Higgins, Julian P. T. and Thomas, James and Chandler, Jacqueline and Cumpston, Miranda and Li, Tianjing and Page, Matthew J. and Welch, Vivian A.}, title={{Cochrane handbook for systematic reviews of interventions (Version 6.5, updated August 2024)}}, year={2024}, publisher={Cochrane}, url={https://www.cochrane.org/authors/handbooks-and-manuals/handbook/current}}

@article{moher2009preferred, author={Moher, David and Liberati, Alessandro and Tetzlaff, Jennifer and Altman, Douglas G. and {The PRISMA Group}}, title={{Preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses: The PRISMA statement}}, journal={PLoS Medicine}, year={2009}, volume={6}, number={7}, eid={e1000097}, doi={10.1371/journal.pmed.1000097}}

@article{munn2018systematic, author={Munn, Zachary and Peters, Micah D. J. and Stern, Cindy and Tufanaru, Catalin and McArthur, Alexa and Aromataris, Edoardo}, title={{Systematic review or scoping review? Guidance for authors when choosing between a systematic or scoping review approach}}, journal={BMC Medical Research Methodology}, year={2018}, volume={18}, number={1}, eid={143}, doi={10.1186/s12874-018-0611-x}}

@article{page2021prisma, author={Page, Matthew J and McKenzie, Joanne E and Bossuyt, Patrick M and Boutron, Isabelle and Hoffmann, Tammy C and Mulrow, Cynthia D and Shamseer, Larissa and Tetzlaff, Jennifer M and Akl, Elie A and Brennan, Sue E and Chou, Roger and Glanville, Julie and Grimshaw, Jeremy M and Hróbjartsson, Asbjørn and Lalu, Manoj M and Li, Tianjing and Loder, Elizabeth W and Mayo-Wilson, Evan and McDonald, Steve and McGuinness, Luke A and Stewart, Lesley A and Thomas, James and Tricco, Andrea C and Welch, Vivian A and Whiting, Penny and Moher, David}, title={{The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews}}, journal={BMJ}, year={2021}, volume={372}, eid={n71}, doi={10.1136/bmj.n71}}

@article{siddaway2019how, author={Siddaway, Andy P. and Wood, Alex M. and Hedges, Larry V.}, title={{How to do a systematic review: A best practice guide for conducting and reporting narrative reviews, meta-analyses, and meta-syntheses}}, journal={Annual Review of Psychology}, year={2019}, volume={70}, number={1}, pages={747--770}, doi={10.1146/annurev-psych-010418-102803}}

@article{tricco2018prismascr, author={Tricco, Andrea C. and Lillie, Erin and Zarin, Wasifa and O'Brien, Kelly K. and Colquhoun, Heather and Levac, Danielle and Moher, David and Peters, Micah D.J. and Horsley, Tanya and Weeks, Laura and Hempel, Susanne and Akl, Elie A. and Chang, Christine and McGowan, Jessie and Stewart, Lesley and Hartling, Lisa and Aldcroft, Adrian and Wilson, Michael G. and Garritty, Chantelle and Lewin, Simon and Godfrey, Christina M. and Macdonald, Marilyn T. and Langlois, Etienne V. and Soares-Weiser, Karla and Moriarty, Jo and Clifford, Tammy and Tunçalp, Özge and Straus, Sharon E.}, title={{PRISMA extension for scoping reviews (PRISMA-ScR): Checklist and explanation}}, journal={Annals of Internal Medicine}, year={2018}, volume={169}, number={7}, pages={467--473}, doi={10.7326/m18-0850}}