Co zmienia się w rozdziale metodologicznym, gdy badanie jest jakościowe
Ogólne zasady pisania tej części pracy opisujemy we wpisie rozdział metodologiczny – jak go napisać. Tamten przykład jest ilościowy: hipotezy, zmienne, analiza mocy, rzetelność skal i plan testów. W badaniu jakościowym część podrozdziałów zostaje (dobór, procedura, etyka), ale zmienia się ich treść. Hipotezy, operacjonalizację i analizę mocy zastępują inne elementy:
- paradygmat i podejście: jak rozumiesz wiedzę i jaką tradycję jakościową wybierasz;
- pozycja badacza: kim jesteś wobec tematu i uczestników;
- kryteria wiarygodności zamiast trafności i rzetelności pomiaru.
Rozdział ma przede wszystkim pokazać spójność. Paradygmat, pytanie, dobór, sposób zbierania danych i metoda analizy muszą do siebie pasować. Levitt i in. (2018) opracowali dla psychologii standardy JARS-Qual. Opisują one, co powinno znaleźć się w raporcie, z poszanowaniem różnych tradycji jakościowych. Dwie listy kontrolne, COREQ i SRQR, omawiamy niżej.
W dalszej części posługujemy się jednym fikcyjnym przykładem. Studentka psychologii bada, jak studenci pierwszego roku doświadczają korzystania z uczelnianej pomocy psychologicznej. Przeprowadza wywiady pogłębione i stosuje refleksyjną analizę tematyczną.
Paradygmat i podejście badawcze
Zacznij od jednego, dwóch zdań o tym, jak rozumiesz wiedzę, którą wytwarza badanie. Najczęściej w pracach z psychologii przyjmuje się stanowisko konstruktywistyczne lub interpretacyjne: badasz znaczenia, jakie ludzie nadają doświadczeniom. Rzadziej jest to stanowisko realistyczne, gdy szukasz mechanizmów istniejących niezależnie od rozmówców. Nie musisz pisać rozprawy filozoficznej, ale stanowisko ma konsekwencje. Braun i Clarke (2006) opisują analizę tematyczną jako metodę elastyczną teoretycznie i sytuują ją wobec różnych stanowisk epistemologicznych. Ta elastyczność sprawia, że stanowisko trzeba nazwać samodzielnie.
Potem nazwij podejście i uzasadnij wybór pytaniem badawczym:
- analiza tematyczna, gdy szukasz wzorców znaczeń w całym zbiorze danych;
- interpretacyjna analiza fenomenologiczna (IPA), gdy badasz, jak kilka osób przeżywa to samo doświadczenie;
- teoria ugruntowana, gdy chcesz zbudować wyjaśnienie procesu;
- analiza narracyjna, gdy interesuje Cię opowieść i jej struktura;
- studium przypadku, gdy badasz ograniczony system w kontekście.
Zdanie „badanie miało charakter jakościowy” to za mało. Napisz, które podejście wybrano, według jakiego autora i dlaczego pasuje do pytania.
Dobór uczestników i uzasadnienie ich liczby
W badaniach jakościowych stosuje się zwykle dobór celowy. Opisz kryteria włączenia i wyłączenia, kanały rekrutacji, liczbę osób zaproszonych i tych, które odmówiły, oraz uzasadnienie liczby uczestników. Uzasadnienie to nie jest analiza mocy. Malterud i in. (2016) proponują pojęcie mocy informacyjnej (information power): im więcej istotnych dla celu informacji niesie próba, tym mniej osób potrzeba. Moc informacyjna zależy od celu badania, specyficzności próby, użycia teorii, jakości dialogu i strategii analizy. Drugim częstym argumentem jest nasycenie. Różnice między rodzajami nasycenia i konkretne wyniki badań empirycznych opisujemy we wpisie ile wywiadów przeprowadzić. Nie podawaj liczby wywiadów jako normy, bez wskazania, skąd się wzięła.
Pozycja badacza i refleksyjność
W badaniu jakościowym badacz jest częścią procesu: prowadzi rozmowy, wybiera fragmenty i interpretuje dane. Olmos-Vega i in. (2023) opisują refleksyjność jako zbiór ciągłych praktyk. Badacz świadomie analizuje, jak jego subiektywność i kontekst wpływają na badanie. Autorzy traktują subiektywność jako zasób, który trzeba opisać, a nie błąd do wyeliminowania. Pierwsza domena listy COREQ nosi nazwę „zespół badawczy i refleksyjność” (Tong i in., 2007). Czytelnik i recenzent oczekują więc tych informacji wprost. W podrozdziale napisz:
- kim jesteś (np. studentka psychologii, osoba pracująca w badanej instytucji) i czy uczestnicy znali Cię przed badaniem;
- jakie masz doświadczenia i założenia związane z tematem;
- jak je dokumentujesz, np. w dzienniku refleksyjnym, który Korstjens i Moser (2018) wymieniają jako strategię refleksyjności;
- jak mogły wpłynąć na rozmowy i interpretację oraz co z tym robisz (np. omówienie kodów z promotorem).
W przykładzie studentka sama korzystała kiedyś z uczelnianej pomocy. Nie ukrywa tego. Opisuje, jak to doświadczenie mogło ukierunkować jej pytania, i zaznacza, że wątki krytyczne wobec poradni sprawdzała ze szczególną uwagą.
Procedura zbierania danych
Opisz przebieg tak, by czytelnik mógł go sobie wyobrazić. Ważne są miejsce i forma rozmów (na żywo, online), czas trwania, kto je prowadził, scenariusz i jego pilotaż, sposób nagrywania, notatki terenowe oraz zasady transkrypcji. Szczegóły przygotowania scenariusza i nagrania omawiamy w poradniku wywiad pogłębiony w pracy dyplomowej, a specyfikę rozmów grupowych – w tekście o zogniskowanym wywiadzie grupowym.
Etykę opisz krótko, ale konkretnie. Podaj, jak uzyskano świadomą zgodę, także na nagrywanie, i jak anonimizowano wypowiedzi (pseudonimy, usunięte szczegóły). Napisz też, gdzie i jak długo przechowujesz nagrania i transkrypcje oraz kto ma do nich dostęp. Czy potrzebna jest zgoda komisji bioetycznej, sprawdź w regulaminie swojej uczelni.
Analiza danych
Nazwij metodę i podaj źródło, według którego ją prowadzono. Opisz kolejne kroki, a nie tylko nazwę: jak zapoznawano się z danymi, jak kodowano, jak powstawały i jak były sprawdzane tematy. Napisz, kto kodował, czy kody ustalono z góry, czy wyłoniły się z danych, i jak rozstrzygano rozbieżności. Podaj program (np. NVivo, MAXQDA, ATLAS.ti albo darmowe QualCoder i Taguette) albo napisz, że kodowano ręcznie. Program jest tylko narzędziem i nie zastępuje opisu metody.
Nowell i in. (2017) podkreślają, że analiza jest wiarygodna, gdy badacz rejestruje, porządkuje i ujawnia kolejne decyzje. Tylko wtedy czytelnik może ocenić proces. Dobrym dodatkiem jest więc tabela z przykładami kodowania w aneksie. Wypowiedzi poniżej są fikcyjne i ilustracyjne:
| Fragment (fikcyjny) | Kod | Temat |
|---|---|---|
| „Długo myślałem, że poradnia jest dla ludzi w kryzysie, nie dla mnie.” | pomoc tylko w kryzysie | „Czy mam prawo prosić o pomoc?” |
| „Zapisałam się dopiero, gdy koleżanka powiedziała, że to normalne.” | przyzwolenie rówieśników | „Czy mam prawo prosić o pomoc?” |
| „Czekałem trzy tygodnie i w tym czasie prawie zrezygnowałem.” | czas oczekiwania | Bariery organizacyjne |
Jeśli liczysz zgodność dwóch kodujących, np. kappę Cohena, opisz, na jakiej części materiału i po co. Czy taki wskaźnik pasuje do Twojego podejścia, wyjaśniamy w poradniku o analizie tematycznej. Ilościowe kodowanie krótkich odpowiedzi z kluczem kategorii omawiamy osobno, w tekście o analizie treści pytań otwartych.
Kryteria wiarygodności: odpowiedniki kryteriów ilościowych
Trafność i rzetelność w rozumieniu ilościowym nie pasują do oceny badań jakościowych. Lincoln i Guba (1985) zaproponowali w ich miejsce kryteria wiarygodności (trustworthiness). Korstjens i Moser (2018) przypisują każdemu z nich odpowiednik ilościowy i strategie. Wiarygodność w tym znaczeniu to coś innego niż rzetelność w psychometrii, czyli dokładność pomiaru skalą.
| Kryterium ilościowe | Odpowiednik jakościowy | O co chodzi | Przykładowe strategie |
|---|---|---|---|
| Trafność wewnętrzna | wiarygodność ustaleń (credibility) | Czy ustalenia wiernie oddają dane i perspektywę uczestników | długotrwałe zaangażowanie, wytrwała obserwacja, triangulacja, sprawdzanie przez uczestników (member check) |
| Trafność zewnętrzna, uogólnialność | przenaszalność (transferability) | Czy wnioski można odnieść do innych kontekstów; ocenia to czytelnik | gęsty opis uczestników, kontekstu i procesu |
| Rzetelność | stałość (dependability) | Czy proces analizy był spójny i zgodny ze standardami podejścia | ścieżka audytu (audit trail): zapis decyzji, wersji kodów, spotkań |
| Obiektywność | potwierdzalność (confirmability) | Czy interpretacje wynikają z danych, a nie z preferencji badacza | ścieżka audytu, dziennik refleksyjny |
Do tabeli Korstjens i Moser (2018) dodają refleksyjność jako integralną część jakości. W pracy nie wymieniaj wszystkich strategii „dla porządku”. Opisz te, które faktycznie zastosowano, i wyjaśnij, dlaczego pominięto inne. Na przykład sprawdzanie ustaleń przez uczestników nie zawsze jest możliwe (Korstjens i Moser, 2018).
COREQ i SRQR jako lista kontrolna rozdziału
Dwie listy kontrolne pomagają sprawdzić, czy niczego nie pominięto. Nie przepisuj ich do pracy. Pobierz oryginał z artykułu źródłowego albo z bazy wytycznych EQUATOR i przejdź przez nie przed oddaniem rozdziału.
| Lista | Do jakich badań | Budowa | Jak użyć w pracy |
|---|---|---|---|
| COREQ (Tong i in., 2007) | Wywiady pogłębione i grupy fokusowe | 32 pozycje w trzech domenach: zespół badawczy i refleksyjność, projekt badania, analiza i raportowanie | Sprawdź, czy rozdział opisuje badacza, dobór, miejsce, sposób nagrania, wyprowadzanie tematów i cytaty |
| SRQR (O’Brien i in., 2014) | Wszystkie badania jakościowe, różne paradygmaty i metody | 21 pozycji dla całego raportu: od tytułu i streszczenia po finansowanie | Sprawdź spójność całej pracy, także paradygmatu i kryteriów wiarygodności |
Przy pracy opartej na wywiadach COREQ jest zwykle bardziej szczegółowy dla części metodologicznej, a SRQR obejmuje cały raport. Możesz dołączyć wypełnioną listę w aneksie ze wskazaniem stron. Korstjens i Moser (2018) zauważają, że coraz więcej czasopism prosi o dołączenie takiej listy do zgłaszanego artykułu.
Wzór opisu do skopiowania
Dwa fragmenty dla fikcyjnego badania z przykładu. Zastąp nawiasy własnymi danymi i usuń elementy, które Ciebie nie dotyczą.
Najczęstsze błędy – źle i dobrze
| Źle | Dlaczego | Dobrze |
|---|---|---|
| „Badanie miało charakter jakościowy.” | Nie wiadomo, jakie podejście zastosowano | „Zastosowano refleksyjną analizę tematyczną w paradygmacie konstruktywistycznym.” |
| „Przeprowadzono 12 wywiadów, co jest wystarczające.” | Liczba bez uzasadnienia | „Liczbę uczestników uzasadniono mocą informacyjną próby: …” |
| Hipotezy i „zmienne” w badaniu wywiadami | Język ilościowy nie pasuje do projektu | Pytania badawcze otwarte: „Jak…”, „W jaki sposób…” |
| „Dane przeanalizowano w programie NVivo.” | Program to nie metoda | Metoda, źródło, kroki, kto kodował, a program na końcu |
| „Badaczka zachowała pełną obiektywność.” | Ignoruje rolę badacza | Opis pozycji badaczki i sposobu dokumentowania refleksji |
| Wymienione wszystkie kryteria Lincolna i Guby bez opisu | Deklaracja zamiast działań | Konkretne strategie, które zastosowano, i powód pominięcia innych |
Jeśli w badaniu łączysz wywiady z ankietą i nie wiesz, jak opisać część ilościową, pomocna będzie oferta analiz dla studentów. Pamiętaj, że rozdział i interpretacja muszą pozostać Twoje.
Najczęstsze pytania
Co napisać o paradygmacie badawczym w pracy jakościowej?
Wystarczą dwa, trzy zdania: jak rozumiesz wiedzę wytwarzaną w badaniu (np. konstruktywistycznie, jako znaczenia nadawane doświadczeniom), jakie podejście z tego wynika (np. analiza tematyczna, IPA, teoria ugruntowana) i dlaczego pasuje do pytania badawczego. Braun i Clarke (2006) podkreślają, że nawet elastyczną analizę tematyczną trzeba osadzić w konkretnym stanowisku epistemologicznym.
Czy w pracy magisterskiej użyć listy COREQ czy SRQR?
Przy badaniu opartym na wywiadach pogłębionych lub grupach fokusowych najwygodniejsza jest COREQ: 32 pozycje w trzech domenach (Tong i in., 2007). SRQR ma 21 pozycji i obejmuje każde badanie jakościowe oraz cały raport (O’Brien i in., 2014). Możesz użyć obu: COREQ do rozdziału metodologicznego, SRQR do sprawdzenia całej pracy.
Jak opisać refleksyjność w rozdziale metodologicznym pracy?
Napisz, kim jesteś wobec tematu i uczestników, jakie masz doświadczenia i założenia, jak je dokumentowano (np. dziennik refleksyjny) i jak mogły wpłynąć na rozmowy i interpretację. Olmos-Vega i in. (2023) traktują subiektywność badacza jako zasób do opisania, a nie błąd do usunięcia.
Jakie kryteria wiarygodności opisać w pracy jakościowej?
Najczęściej cztery kryteria Lincolna i Guby (1985): wiarygodność ustaleń (credibility), przenaszalność (transferability), stałość (dependability) i potwierdzalność (confirmability), uzupełnione refleksyjnością (Korstjens i Moser, 2018). Do każdego podaj strategię, którą naprawdę zastosowano, np. triangulację, gęsty opis albo ścieżkę audytu.
Czy w badaniu jakościowym stawia się hipotezy?
Zwykle nie. Badanie jakościowe zaczyna się od otwartych pytań badawczych typu „jak” i „w jaki sposób”, a nie od przewidywań do statystycznego sprawdzenia. Wyjątkiem są propozycje teoretyczne w niektórych studiach przypadku. Wtedy nazwij je propozycjami, a nie hipotezami, i opisz, jak szukano wyjaśnień konkurencyjnych.
Powiązane hasła
Przeczytaj też
Rozdział metodologiczny – jak go napisać
Co napisać w każdym podrozdziale metody: hipotezy, zmienne, próba, narzędzia, procedura, etyka i plan analiz – z wzorami zdań i listą JARS.
Czytaj →PoradnikAnaliza tematyczna krok po kroku
Sześć faz według Braun i Clarke, podejście refleksyjne a książka kodowa, przykład kodowania „fragment → kod → temat”, typowe błędy i wzór opisu.
Czytaj →PoradnikStudium przypadku w pracy magisterskiej
Typy według Yina i Stake’a, wybór i granice przypadku, macierz źródeł danych, uogólnianie analityczne i układ pracy – z fikcyjnym przykładem i wzorem opisu.
Czytaj →Łączysz w pracy wywiady z ankietą i nie wiesz, jak opisać część ilościową?
Pomożemy zaplanować i policzyć analizy części ilościowej oraz wyjaśnimy wyniki tak, żebyś umiał(a) samodzielnie je opisać, zestawić z wywiadami i obronić.
Oferta dla studentówWyceń analizęBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa ● Otwarty dostęp
- Korstjens, I., & Moser, A. (2018). Series: Practical guidance to qualitative research. Part 4: Trustworthiness and publishing. European Journal of General Practice, 24(1), 120–124. https://doi.org/10.1080/13814788.2017.1375092 ● Otwarty dostęp
- Levitt, H. M., Bamberg, M., Creswell, J. W., Frost, D. M., Josselson, R., & Suárez-Orozco, C. (2018). Journal article reporting standards for qualitative primary, qualitative meta-analytic, and mixed methods research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 26–46. https://doi.org/10.1037/amp0000151 ● Otwarty dostęp
- Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
- Malterud, K., Siersma, V. D., & Guassora, A. D. (2016). Sample size in qualitative interview studies: Guided by information power. Qualitative Health Research, 26(13), 1753–1760. https://doi.org/10.1177/1049732315617444
- Nowell, L. S., Norris, J. M., White, D. E., & Moules, N. J. (2017). Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria. International Journal of Qualitative Methods, 16(1), Article 1609406917733847. https://doi.org/10.1177/1609406917733847 ● Otwarty dostęp
- Olmos-Vega, F. M., Stalmeijer, R. E., Varpio, L., & Kahlke, R. (2023). A practical guide to reflexivity in qualitative research: AMEE Guide No. 149. Medical Teacher, 45(3), 241–251. https://doi.org/10.1080/0142159x.2022.2057287 ● Otwarty dostęp
- O’Brien, B. C., Harris, I. B., Beckman, T. J., Reed, D. A., & Cook, D. A. (2014). Standards for reporting qualitative research: A synthesis of recommendations. Academic Medicine, 89(9), 1245–1251. https://doi.org/10.1097/acm.0000000000000388
- Tong, A., Sainsbury, P., & Craig, J. (2007). Consolidated criteria for reporting qualitative research (COREQ): A 32-item checklist for interviews and focus groups. International Journal for Quality in Health Care, 19(6), 349–357. https://doi.org/10.1093/intqhc/mzm042 ● Otwarty dostęp
Cytowania BibTeX
@article{braun2006using, author={Braun, Virginia and Clarke, Victoria}, title={{Using thematic analysis in psychology}}, journal={Qualitative Research in Psychology}, year={2006}, volume={3}, number={2}, pages={77--101}, doi={10.1191/1478088706qp063oa}}@article{korstjens2018series, author={Korstjens, Irene and Moser, Albine}, title={{Series: Practical guidance to qualitative research. Part 4: Trustworthiness and publishing}}, journal={European Journal of General Practice}, year={2018}, volume={24}, number={1}, pages={120--124}, doi={10.1080/13814788.2017.1375092}}@article{levitt2018journal, author={Levitt, Heidi M. and Bamberg, Michael and Creswell, John W. and Frost, David M. and Josselson, Ruthellen and Suárez-Orozco, Carola}, title={{Journal article reporting standards for qualitative primary, qualitative meta-analytic, and mixed methods research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report}}, journal={American Psychologist}, year={2018}, volume={73}, number={1}, pages={26--46}, doi={10.1037/amp0000151}}@book{lincoln1985naturalistic, author={Lincoln, Yvonna S. and Guba, Egon G.}, title={{Naturalistic inquiry}}, year={1985}, publisher={SAGE Publications}, url={https://openlibrary.org/works/OL16480181W}}@article{malterud2016sample, author={Malterud, Kirsti and Siersma, Volkert Dirk and Guassora, Ann Dorrit}, title={{Sample size in qualitative interview studies: Guided by information power}}, journal={Qualitative Health Research}, year={2016}, volume={26}, number={13}, pages={1753--1760}, doi={10.1177/1049732315617444}}@article{nowell2017thematic, author={Nowell, Lorelli S. and Norris, Jill M. and White, Deborah E. and Moules, Nancy J.}, title={{Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria}}, journal={International Journal of Qualitative Methods}, year={2017}, volume={16}, number={1}, eid={1609406917733847}, doi={10.1177/1609406917733847}}@article{olmosvega2023practical, author={Olmos-Vega, Francisco M. and Stalmeijer, Renée E. and Varpio, Lara and Kahlke, Renate}, title={{A practical guide to reflexivity in qualitative research: AMEE Guide No. 149}}, journal={Medical Teacher}, year={2023}, volume={45}, number={3}, pages={241--251}, doi={10.1080/0142159x.2022.2057287}}@article{obrien2014standards, author={O'Brien, Bridget C. and Harris, Ilene B. and Beckman, Thomas J. and Reed, Darcy A. and Cook, David A.}, title={{Standards for reporting qualitative research: A synthesis of recommendations}}, journal={Academic Medicine}, year={2014}, volume={89}, number={9}, pages={1245--1251}, doi={10.1097/acm.0000000000000388}}@article{tong2007consolidated, author={Tong, Allison and Sainsbury, Peter and Craig, Jonathan}, title={{Consolidated criteria for reporting qualitative research (COREQ): A 32-item checklist for interviews and focus groups}}, journal={International Journal for Quality in Health Care}, year={2007}, volume={19}, number={6}, pages={349--357}, doi={10.1093/intqhc/mzm042}}