Kiedy wywiad pogłębiony, a kiedy inna metoda
Wywiad pogłębiony (in-depth interview, IDI) to rozmowa jeden na jeden, w której chcesz poznać doświadczenia, przekonania i sposób myślenia rozmówcy jego własnymi słowami. DiCicco-Bloom i Crabtree (2006) podkreślają różnicę wobec wywiadu ankietowego. Rozmówca nie jest tu „źródłem odpowiedzi” na gotowe pytania, tylko współtworzy znaczenia, o które pytasz. W pracach dyplomowych najczęściej stosuje się wywiad częściowo ustrukturyzowany: masz scenariusz z pytaniami i dopytaniami, ale kolejność i sformułowania dopasowujesz do rozmowy.
Wybierz wywiad indywidualny, gdy temat jest osobisty, gdy chcesz prześledzić czyjąś historię albo gdy rozmówcy mogliby się krępować przy innych. Gdy ciekawi Cię, jak ludzie wspólnie dyskutują i negocjują poglądy, lepszy będzie zogniskowany wywiad grupowy. Wywiad pogłębiony to też coś innego niż wywiad poznawczy w pilotażu ankiety. Tamten sprawdza, jak ludzie rozumieją pytania kwestionariusza, a ten bada samo zjawisko. Gdy wywiady mają uzupełnić ankietę, przeczytaj wpis o badaniach mieszanych.
W tym wpisie korzystamy z tego samego przykładu co w poradniku analiza tematyczna krok po kroku. Studentka pedagogiki rozmawia z 10 studentami studiów stacjonarnych, którzy pracują co najmniej 20 godzin w tygodniu, o tym, jak łączą pracę i naukę. Rysunek 1 pokazuje etapy, które omawiamy dalej.
Krok 1. Napisz scenariusz: pytania otwarte i dopytania
Kallio i in. (2016) w przeglądzie metodologicznym opisali pięć faz tworzenia scenariusza wywiadu częściowo ustrukturyzowanego:
- oceń, czy ten rodzaj wywiadu pasuje do pytania badawczego;
- zbierz wcześniejszą wiedzę: literaturę, własne doświadczenie, rozmowy z ekspertami;
- sformułuj wstępny scenariusz;
- przeprowadź pilotaż;
- przedstaw pełny scenariusz.
Zacznij od pytania badawczego, a potem rozpisz je na 4–6 obszarów rozmowy. Do każdego obszaru przygotuj jedno pytanie główne i kilka dopytań.
Scenariusz ma zwykle cztery części. We wstępie przedstawiasz się, mówisz, o czym będzie rozmowa i ile potrwa, przypominasz o nagrywaniu i o prawie do przerwania. Pytanie otwierające jest łatwe i dotyczy konkretu, np. „Proszę opowiedzieć, jak wygląda Pana zwykły tydzień”. W części głównej są pytania o doświadczenia i znaczenia. W zakończeniu pytasz: „Czy jest coś, o co nie zapytałam, a co jest dla Pani ważne?”, i dziękujesz.
| Obszar | Pytanie główne | Dopytania |
|---|---|---|
| Codzienność | Proszę opowiedzieć o ostatnim tygodniu, w którym miał(a) Pan(i) i zajęcia, i pracę. | Jak to wyglądało godzina po godzinie? Co było najtrudniejsze? Co pomogło? |
| Znaczenie pracy | Czym jest dla Pana/Pani ta praca poza zarobkiem? | Może Pan(i) podać przykład? Jak to się zmieniało od początku studiów? |
| Ludzie wokół | Jak na Pana/Pani pracę reagują osoby na uczelni i w pracy? | Kto pomógł, a kto utrudnił? Jak Pan(i) wtedy zareagował(a)? |
Zasady formułowania pytań:
- Pytaj otwarcie i o konkret. „Jak to wyglądało?” daje więcej niż „Czy było trudno?”.
- Jedno pytanie naraz. „Jak godzi Pan pracę i naukę i czy to wpływa na oceny?” to dwa pytania.
- Bez sugestii. „Pewnie brakuje Pani czasu na odpoczynek?” podsuwa odpowiedź.
- Dopytania neutralne. „Co Pan ma na myśli?”, „Może Pani rozwinąć?”, „Co było dalej?”.
- Scenariusz to nie ankieta. Nie musisz zadać wszystkich pytań dosłownie i po kolei. Pilnuj tylko, żeby każdy obszar został poruszony.
McGrath i in. (2019) piszą, że osoby zaczynające badania jakościowe muszą jednocześnie opanować nową teorię i nową technikę zbierania danych. Dlatego przed pierwszą prawdziwą rozmową przećwicz scenariusz na głos.
Krok 2. Przeprowadź pilotaż scenariusza
Pilotaż jest czwartą fazą w ramie Kallio i in. (2016). Przeprowadź 1–2 rozmowy próbne z osobami podobnymi do przyszłych uczestników i sprawdź:
- czy pytania są zrozumiałe;
- czy rozmowa mieści się w zapowiedzianym czasie;
- które pytania dają tylko krótkie odpowiedzi;
- czy sprzęt nagrywa wyraźnie.
Przesłuchaj nagranie pilotażowe i zapisz, gdzie przerywałeś(-aś) rozmówcy albo podsuwałeś(-aś) odpowiedź. Zmiany w scenariuszu opisz w pracy. Ogólne zasady pilotażu znajdziesz w poradniku badanie pilotażowe.
Krok 3. Dobierz rozmówców
W badaniach jakościowych zwykle stosuje się dobór celowy. Wybierasz osoby, które mają doświadczenie, o które pytasz, i różnią się pod ważnymi względami, np. rodzajem pracy albo rokiem studiów. Zapisz kryteria włączenia i wyłączenia oraz sposób rekrutacji. Liczbę wywiadów uzasadnij celem badania i bogactwem danych, a nie jedną „obowiązującą” liczbą. Na ten temat są badania empiryczne, ale ich wyniki nie są normą. Omawiamy je we wpisie ile wywiadów przeprowadzić, a samo pojęcie w haśle nasycenie (saturacja).
Krok 4. Informacja, zgoda i nagranie
Nagranie głosu, a tym bardziej obrazu, pozwala zidentyfikować osobę, więc jest daną osobową. Przed rozmową uczestnik powinien dostać informację o celu badania, sposobie nagrywania, przechowywania i usunięcia danych, o tym, kto będzie miał dostęp do nagrań, i o prawie do wycofania się. Zasady świadomej zgody i podstawy RODO opisujemy w haśle świadoma zgoda i RODO w badaniach. Nie powtarzamy ich tutaj. Przy przetwarzaniu danych do celów badań naukowych RODO wymaga odpowiednich zabezpieczeń, zwłaszcza minimalizacji danych i, jeśli cel na to pozwala, pseudonimizacji (Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej, 2016). Sprawdź też, czy Twoja uczelnia wymaga zgody komisji etycznej dla badań z wywiadami.
Praktyczne zasady dla wywiadu:
- Zgoda na nagranie osobno. Poproś o zgodę na udział i osobno o zgodę na nagrywanie. Na początku nagrania powtórz pytanie o zgodę.
- Nagranie tylko dźwięku, jeśli obraz nie jest potrzebny do analizy. To zgodne z zasadą minimalizacji.
- Dwa urządzenia albo test przed rozmową. Utracone nagranie trudno powtórzyć.
- Wywiad online. Ustal, gdzie zapisuje się nagranie i kto ma do niego dostęp. Poproś rozmówcę, żeby wybrał miejsce, w którym nikt go nie słyszy.
- Trudne tematy. Przygotuj informację, gdzie można szukać wsparcia, i zasady przerwania rozmowy.
Krok 5. Poprowadź rozmowę i zapisz notatkę
Słuchaj więcej, niż mówisz. Nie bój się ciszy: kilka sekund przerwy często skłania rozmówcę do rozwinięcia myśli. Dopytuj o przykłady i nie oceniaj odpowiedzi. Zaraz po rozmowie zapisz krótkie memo:
- atmosfera rozmowy i zachowania niewerbalne;
- pierwsze skojarzenia i to, co Cię zaskoczyło;
- własne reakcje.
Takie notatki są częścią refleksyjności badacza i przydadzą się w analizie.
Krok 6. Transkrypcja: dosłowna czy wygładzona
Transkrypcja to nie czynność techniczna, tylko decyzja o tym, jak przedstawisz rozmowę. Oliver i in. (2005) odróżniają dwa podejścia. W transkrypcji naturalizowanej zapisujesz wypowiedzi możliwie szczegółowo, z pauzami, powtórzeniami i zająknięciami. W transkrypcji zdenaturalizowanej poprawiasz gramatykę, usuwasz „yyy” i ujednolicasz język. Autorzy zalecają, żeby ten wybór przemyśleć i opisać, bo wpływa na to, jak w tekście wypadną uczestnicy. McLellan i in. (2003) dodają, że nie ma jednego uniwersalnego formatu, ale źle przygotowane transkrypcje opóźniają analizę i mogą ją zniekształcić.
| Rodzaj | Ten sam fragment (przykład ilustracyjny) | Kiedy wybrać |
|---|---|---|
| Dosłowna (naturalizowana) | „No i... yyy... w sumie to [śmiech] kierowniczka mi, znaczy, ona sama układa te zmiany. (3 s) Bez niej bym chyba... odpadł.” | Gdy znaczenie mają sposób mówienia, wahania, emocje (np. analiza narracyjna, IPA) |
| Wygładzona (zdenaturalizowana) | „Kierowniczka sama układa mi zmiany pod zajęcia. Bez niej chyba bym odpadł.” | Gdy analizujesz treść wypowiedzi (najczęściej w analizie tematycznej) |
Halcomb i Davidson (2006) zastanawiają się, czy pełna dosłowna transkrypcja zawsze jest potrzebna, zwłaszcza w badaniach mieszanych, i proponują inny sposób pracy z nagraniami. W pracy dyplomowej zwykle przepisuje się jednak całe wywiady, bo promotor i recenzent oczekują możliwości sprawdzenia cytatów. Niezależnie od wyboru:
- spisz konwencje transkrypcji przed pierwszą rozmową, np. [śmiech], (3 s), [niezrozumiałe], „…” dla urwanej myśli;
- oznacz wypowiedzi kodami: B – badaczka, U1, U2 – uczestnicy;
- po transkrypcji odsłuchaj nagranie z tekstem i popraw błędy.
Jeśli korzystasz z automatycznej transkrypcji, potraktuj jej wynik jak pierwszy szkic. Programy mylą słowa, przypisują wypowiedzi niewłaściwej osobie i gubią nazwy własne. Musisz też sprawdzić, gdzie trafia nagranie, czy dane nie wychodzą poza miejsca opisane w informacji dla uczestników i czy uczelnia dopuszcza takie przetwarzanie.
Krok 7. Anonimizacja transkrypcji
Zamiana imienia na kod to dopiero początek. Rozmówcę mogą zdradzić nazwa firmy, miasto, kierunek, rzadki zawód albo charakterystyczne zdarzenie. Saunders i in. (2015) pokazują, że anonimizacja danych z wywiadów zawsze wymaga kompromisu między ochroną uczestników a zachowaniem bogactwa materiału, a strategie trzeba dopasować do kontekstu. Różnicę między anonimizacją a pseudonimizacją i identyfikatory pośrednie omawiamy w haśle anonimizacja i pseudonimizacja danych.
| Przed (przykład ilustracyjny) | Po |
|---|---|
| „Pracuję w jedynej kawiarni na rynku w moim miasteczku, kierowniczka Ania układa mi zmiany.” | „Pracuję w [lokalu gastronomicznym] w [małej miejscowości], kierowniczka [K.] układa mi zmiany.” (U4) |
Zmiany zapisz w osobnym dzienniku, żeby nie zgubić sensu wypowiedzi. Nie zmieniaj szczegółów, które są ważne dla interpretacji. Jeśli nie da się ich ukryć, nie cytuj danego fragmentu w pracy.
Krok 8. Przechowywanie i usunięcie danych
- Przechowuj nagrania na zaszyfrowanym nośniku albo w miejscu wskazanym przez uczelnię, nie w prywatnej chmurze bez kontroli dostępu.
- Klucz łączący kody z danymi uczestników trzymaj osobno od transkrypcji.
- Nie wysyłaj nagrań e-mailem. Promotorowi udostępniaj transkrypcje po pseudonimizacji.
- Usuń nagrania w terminie podanym w informacji dla uczestników, np. po obronie, i zapisz, kiedy to zrobiłeś(-aś).
- Transkrypcje do aneksu dołączaj tylko wtedy, gdy uczestnicy się na to zgodzili i wymaga tego uczelnia. Zwykle wystarczy fragment albo tabela kodów.
Okresy przechowywania i miejsce zapisu zależą od zasad uczelni. Sprawdź je w regulaminie albo u promotora, zanim napiszesz informację dla uczestników.
Jak opisać procedurę wywiadów w pracy
W rozdziale metodologicznym opisz kolejno:
- rodzaj wywiadu i powód wyboru;
- scenariusz i pilotaż (scenariusz dołącz w aneksie);
- dobór i rekrutację uczestników;
- miejsce, formę i czas rozmów;
- sposób nagrania, transkrypcji i pseudonimizacji;
- zgodę i przechowywanie danych;
- swoją relację z uczestnikami.
Lista kontrolna COREQ ma 32 punkty w trzech domenach: zespół badawczy i refleksyjność, projekt badania oraz analiza i raportowanie (Tong i in., 2007). Obejmuje m.in. sposób rejestrowania danych. Możesz też skorzystać z SRQR. Szerzej o opisie badania jakościowego piszemy we wpisie jak opisać badanie jakościowe w rozdziale metodologicznym. Strukturę całego rozdziału znajdziesz w poradniku rozdział metodologiczny. Analizę transkrypcji, np. analizę tematyczną według Braun i Clarke (2006), opisz w osobnym podrozdziale.
Liczby, daty i decyzje we wzorze są przykładowe. Wpisz to, co faktycznie zrobiłeś(-aś). Jeśli Twoja praca to studium przypadku, opisz wywiady jako jedno ze źródeł danych.
Najczęstsze błędy
- Scenariusz jak ankieta: 25 pytań zamkniętych czytanych po kolei. Rozmówca odpowiada „tak” i „nie”, a wywiad niczego nie pogłębia.
- Brak pilotażu i odkrycie w trzecim wywiadzie, że kluczowe pytanie jest niezrozumiałe.
- Jedna zgoda „na wszystko”, bez informacji o nagrywaniu, przechowywaniu i usunięciu.
- Transkrypcja bez zapisanych reguł: część wywiadów dosłownie, część wygładzona.
- Niesprawdzona automatyczna transkrypcja i cytaty z błędami w pracy.
- Pseudonim zamiast imienia, ale z nazwą firmy i miasta, które identyfikują rozmówcę.
- Brak opisu własnej pozycji, choć badacz zna rozmówców albo sam ma podobne doświadczenie.
Najczęstsze pytania
Ile pytań powinien mieć scenariusz wywiadu pogłębionego?
Zwykle kilka obszarów rozmowy, a w każdym jedno pytanie główne i kilka dopytań. Ważniejsze od liczby pytań jest to, czy razem obejmują pytanie badawcze i mieszczą się w zapowiedzianym czasie rozmowy. Długość scenariusza sprawdź w pilotażu: jeśli rozmowa się przeciąga albo pytania dają krótkie odpowiedzi, popraw scenariusz przed badaniem właściwym.
Czy wywiad do pracy magisterskiej trzeba nagrywać?
Nie jest to formalny wymóg, ale bez nagrania trudno o wierną transkrypcję i cytaty, które promotor lub recenzent może sprawdzić. Jeśli nagrywasz, poproś o osobną zgodę na nagranie i poinformuj, jak długo i gdzie będzie przechowywane. Gdy rozmówca się nie zgadza, rób szczegółowe notatki w trakcie i zaraz po rozmowie, a w pracy opisz to ograniczenie.
Czy transkrypcję wywiadu trzeba dołączyć do pracy dyplomowej?
Nie zawsze. Zależy to od zasad uczelni i od zgody uczestników. Często wystarczy scenariusz w aneksie, tabela tematów i kodów oraz cytaty w tekście. Pełne transkrypcje dołączaj tylko po pseudonimizacji i tylko wtedy, gdy uczestnicy się na to zgodzili.
Jak zapisać w transkrypcji pauzy, śmiech i niezrozumiałe fragmenty?
Ustal konwencje przed pierwszą transkrypcją i stosuj je we wszystkich wywiadach, np. (3 s) dla pauzy, [śmiech], [niezrozumiałe] i wielokropek dla urwanej myśli. Listę konwencji podaj w rozdziale metodologicznym lub w aneksie. Przy transkrypcji wygładzonej większość takich znaków pomijasz, ale też musisz to napisać.
Czy można prowadzić wywiady pogłębione online?
Tak, pod warunkiem że rozmówca ma spokojne miejsce i stabilne połączenie, a Ty wiesz, gdzie zapisuje się nagranie i kto ma do niego dostęp. Informację o formie online i sposobie nagrania uwzględnij w zgodzie. W pracy podaj, ile rozmów odbyło się online, a ile osobiście.
Powiązane hasła
Przeczytaj też
Analiza tematyczna krok po kroku
Sześć faz według Braun i Clarke, podejście refleksyjne a książka kodowa, przykład kodowania „fragment → kod → temat”, typowe błędy i wzór opisu.
Czytaj →PoradnikIle wywiadów przeprowadzić?
Nasycenie kodów i znaczeń, moc informacyjna, krytyka nasycenia i wzór uzasadnienia liczby wywiadów, z symulacją krzywej nowych kodów w R.
Czytaj →PoradnikZogniskowany wywiad grupowy (FGI)
Grupa czy wywiad indywidualny, wielkość i liczba grup według badań, moderator, ścieżka pytań, dynamika grupy w analizie, FGI online i poufność.
Czytaj →Masz scenariusz albo transkrypcje i chcesz sprawdzić, czy procedura się obroni?
Przejrzymy scenariusz, opis procedury i sposób analizy wywiadów oraz wyjaśnimy, co doprecyzować, żebyś umiał(a) samodzielnie uzasadnić każdą decyzję na obronie.
Oferta dla studentówWyceń analizęBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa ● Otwarty dostęp
- DiCicco-Bloom, B., & Crabtree, B. F. (2006). The qualitative research interview. Medical Education, 40(4), 314–321. https://doi.org/10.1111/j.1365-2929.2006.02418.x
- Halcomb, E. J., & Davidson, P. M. (2006). Is verbatim transcription of interview data always necessary? Applied Nursing Research, 19(1), 38–42. https://doi.org/10.1016/j.apnr.2005.06.001
- Kallio, H., Pietilä, A.-M., Johnson, M., & Kangasniemi, M. (2016). Systematic methodological review: Developing a framework for a qualitative semi-structured interview guide. Journal of Advanced Nursing, 72(12), 2954–2965. https://doi.org/10.1111/jan.13031 ● Otwarty dostęp
- McGrath, C., Palmgren, P. J., & Liljedahl, M. (2019). Twelve tips for conducting qualitative research interviews. Medical Teacher, 41(9), 1002–1006. https://doi.org/10.1080/0142159x.2018.1497149 ● Otwarty dostęp
- McLellan, E., MacQueen, K. M., & Neidig, J. L. (2003). Beyond the qualitative interview: Data preparation and transcription. Field Methods, 15(1), 63–84. https://doi.org/10.1177/1525822x02239573
- Oliver, D. G., Serovich, J. M., & Mason, T. L. (2005). Constraints and opportunities with interview transcription: Towards reflection in qualitative research. Social Forces, 84(2), 1273–1289. https://doi.org/10.1353/sof.2006.0023 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
- Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej. (2016). Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych). Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2016/679/oj ● Otwarty dostęp: pełny tekst
- Saunders, B., Kitzinger, J., & Kitzinger, C. (2015). Anonymising interview data: Challenges and compromise in practice. Qualitative Research, 15(5), 616–632. https://doi.org/10.1177/1468794114550439 ● Otwarty dostęp
- Tong, A., Sainsbury, P., & Craig, J. (2007). Consolidated criteria for reporting qualitative research (COREQ): A 32-item checklist for interviews and focus groups. International Journal for Quality in Health Care, 19(6), 349–357. https://doi.org/10.1093/intqhc/mzm042 ● Otwarty dostęp
Cytowania BibTeX
@article{braun2006using, author={Braun, Virginia and Clarke, Victoria}, title={{Using thematic analysis in psychology}}, journal={Qualitative Research in Psychology}, year={2006}, volume={3}, number={2}, pages={77--101}, doi={10.1191/1478088706qp063oa}}@article{dicicco2006qualitative, author={DiCicco-Bloom, Barbara and Crabtree, Benjamin F.}, title={{The qualitative research interview}}, journal={Medical Education}, year={2006}, volume={40}, number={4}, pages={314--321}, doi={10.1111/j.1365-2929.2006.02418.x}}@article{halcomb2006is, author={Halcomb, Elizabeth J. and Davidson, Patricia M.}, title={{Is verbatim transcription of interview data always necessary?}}, journal={Applied Nursing Research}, year={2006}, volume={19}, number={1}, pages={38--42}, doi={10.1016/j.apnr.2005.06.001}}@article{kallio2016systematic, author={Kallio, Hanna and Pietilä, Anna-Maija and Johnson, Martin and Kangasniemi, Mari}, title={{Systematic methodological review: Developing a framework for a qualitative semi-structured interview guide}}, journal={Journal of Advanced Nursing}, year={2016}, volume={72}, number={12}, pages={2954--2965}, doi={10.1111/jan.13031}}@article{mcgrath2019twelve, author={McGrath, Cormac and Palmgren, Per J. and Liljedahl, Matilda}, title={{Twelve tips for conducting qualitative research interviews}}, journal={Medical Teacher}, year={2019}, volume={41}, number={9}, pages={1002--1006}, doi={10.1080/0142159x.2018.1497149}}@article{mclellan2003beyond, author={McLellan, Eleanor and MacQueen, Kathleen M. and Neidig, Judith L.}, title={{Beyond the qualitative interview: Data preparation and transcription}}, journal={Field Methods}, year={2003}, volume={15}, number={1}, pages={63--84}, doi={10.1177/1525822x02239573}}@article{oliver2005constraints, author={Oliver, Daniel G. and Serovich, Julianne M. and Mason, Tina L.}, title={{Constraints and opportunities with interview transcription: Towards reflection in qualitative research}}, journal={Social Forces}, year={2005}, volume={84}, number={2}, pages={1273--1289}, doi={10.1353/sof.2006.0023}}@misc{eu2016regulation, author={{Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej}}, title={{Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych)}}, howpublished={Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej}, year={2016}, volume={L 119}, pages={1--88}, url={https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2016/679/oj}}@article{saunders2015anonymising, author={Saunders, Benjamin and Kitzinger, Jenny and Kitzinger, Celia}, title={{Anonymising interview data: Challenges and compromise in practice}}, journal={Qualitative Research}, year={2015}, volume={15}, number={5}, pages={616--632}, doi={10.1177/1468794114550439}}@article{tong2007consolidated, author={Tong, Allison and Sainsbury, Peter and Craig, Jonathan}, title={{Consolidated criteria for reporting qualitative research (COREQ): A 32-item checklist for interviews and focus groups}}, journal={International Journal for Quality in Health Care}, year={2007}, volume={19}, number={6}, pages={349--357}, doi={10.1093/intqhc/mzm042}}