Co to jest refleksyjność badacza?
Refleksyjność (ang. reflexivity) to stałe, świadome zastanawianie się, jak osoba badacza – jego pozycja społeczna, doświadczenia i przekonania – wpływa na przebieg badania i interpretację danych. Olmos-Vega i in. (2023) opisują ją jako zbiór ciągłych, wieloaspektowych praktyk, w których badacz krytycznie ocenia wpływ swojej subiektywności i kontekstu na proces badawczy. Subiektywność traktują jako zasób, a nie błąd do usunięcia. W badaniu jakościowym to badacz prowadzi wywiad, wybiera dopytania i nadaje kody, dlatego refleksyjność należy do kryteriów wiarygodności.
Pozycja badacza
Berger (2015) omawia trzy sytuacje: badacz dzieli doświadczenie uczestników, w trakcie badania przechodzi z pozycji osoby z zewnątrz do pozycji osoby z wewnątrz albo nie zna badanego zjawiska z własnego doświadczenia. Każda daje inne korzyści i ryzyka. Znajomość tematu ułatwia kontakt i trafne pytania, ale kusi, by własne doświadczenia brać za doświadczenia rozmówców. Brak znajomości sprzyja pytaniom „naiwnym”, lecz utrudnia zrozumienie kontekstu. Finlay (2002) wyróżnia pięć odmian refleksyjności: introspekcję, refleksję nad relacją z uczestnikiem, współpracę z uczestnikami, krytykę społeczną i dekonstrukcję dyskursu.
Jak ją praktykować?
- Przed badaniem zapisz, co wiesz o temacie i czego się spodziewasz.
- Po każdym wywiadzie i przy jego transkrypcji notuj, kiedy reagowałeś na rozmówcę albo czegoś nie dopytałeś. Służy do tego dziennik refleksyjny lub memo.
- Omawiaj kody i interpretacje z promotorem lub drugą osobą kodującą. W refleksyjnej analizie tematycznej subiektywność badacza jest wprost częścią metody.
Przykład
Przykład ilustracyjny. Pielęgniarka, która pracowała na oddziale onkologicznym, bada w pracy magisterskiej doświadczenia pielęgniarek z takich oddziałów. W dzienniku zauważa, że przy wypowiedziach o zmęczeniu przestaje dopytywać, bo „wie, o co chodzi”. Od kolejnego wywiadu prosi o opis konkretnych sytuacji także wtedy, gdy temat wydaje się jej znajomy.
Jak opisać w pracy
Na co uważać
- Refleksyjność to nie autobiografia. Pisz o tym, co mogło wpłynąć na badanie.
- Akapit dopisany na końcu nie zastąpi praktyki w trakcie badania. Gdzie umieścić opis pozycji badacza, pokazuje wpis o badaniu jakościowym w rozdziale metodologicznym.
- Refleksyjność nie usuwa wpływu badacza. Pokazuje go czytelnikowi.
Najczęstsze pytania
Czy badacz może badać grupę, do której sam należy?
Tak. Bliskość ułatwia kontakt i zrozumienie, ale grozi traktowaniem własnych doświadczeń jako cudzych. Opisz swoją pozycję i działania, którymi ograniczałeś to ryzyko.
Co zapisywać w dzienniku refleksyjnym?
Oczekiwania przed badaniem, wrażenia po wywiadach, momenty silnych reakcji, pominięte dopytania i wątpliwości przy kodowaniu. Zapisuj na bieżąco, z datą, osobno od danych uczestników.
Gdzie opisać refleksyjność w pracy magisterskiej?
Zwykle w rozdziale metodologicznym, w krótkim podrozdziale o pozycji badacza. Do ograniczeń badania wróć do niej, jeśli pozycja mogła wpłynąć na wnioski.
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Badanie jakościowe w rozdziale metodologicznym
Paradygmat, dobór, refleksyjność, procedura i analiza, kryteria Lincolna i Guby zamiast trafności i rzetelności, COREQ i SRQR – z wzorem opisu do skopiowania.
Czytaj →PoradnikAnaliza tematyczna krok po kroku
Sześć faz według Braun i Clarke, podejście refleksyjne a książka kodowa, przykład kodowania „fragment → kod → temat”, typowe błędy i wzór opisu.
Czytaj →Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Berger, R. (2015). Now I see it, now I don’t: Researcher’s position and reflexivity in qualitative research. Qualitative Research, 15(2), 219–234. https://doi.org/10.1177/1468794112468475 ● Otwarty dostęp
- Finlay, L. (2002). Negotiating the swamp: The opportunity and challenge of reflexivity in research practice. Qualitative Research, 2(2), 209–230. https://doi.org/10.1177/146879410200200205 ● Otwarty dostęp
- Olmos-Vega, F. M., Stalmeijer, R. E., Varpio, L., & Kahlke, R. (2023). A practical guide to reflexivity in qualitative research: AMEE Guide No. 149. Medical Teacher, 45(3), 241–251. https://doi.org/10.1080/0142159x.2022.2057287 ● Otwarty dostęp
Cytowania BibTeX
@article{berger2015now, author={Berger, Roni}, title={{Now I see it, now I don’t: Researcher’s position and reflexivity in qualitative research}}, journal={Qualitative Research}, year={2015}, volume={15}, number={2}, pages={219--234}, doi={10.1177/1468794112468475}}@article{finlay2002negotiating, author={Finlay, Linda}, title={{Negotiating the swamp: The opportunity and challenge of reflexivity in research practice}}, journal={Qualitative Research}, year={2002}, volume={2}, number={2}, pages={209--230}, doi={10.1177/146879410200200205}}@article{olmosvega2023practical, author={Olmos-Vega, Francisco M. and Stalmeijer, Renée E. and Varpio, Lara and Kahlke, Renate}, title={{A practical guide to reflexivity in qualitative research: AMEE Guide No. 149}}, journal={Medical Teacher}, year={2023}, volume={45}, number={3}, pages={241--251}, doi={10.1080/0142159x.2022.2057287}}