Teoria ugruntowana – jak zbudować teorię z danych jakościowych?

Opracowanie merytoryczne: Konrad Hryniewicz · Opublikowano: 28 października 2026 · Aktualizacja: 27 października 2026

Co to jest teoria ugruntowana?

Teoria ugruntowana (ang. grounded theory) to podejście badawcze, w którym teorię wyjaśniającą zjawisko buduje się z danych, a nie wyprowadza z gotowych hipotez. Wprowadzili je Glaser i Strauss (1967), przeciwstawiając odkrywanie teorii jej weryfikowaniu. Nazwa oznacza zarówno metodę, jak i jej wynik: teorię „ugruntowaną” w wywiadach, obserwacjach czy dokumentach.

Jak przebiega badanie

• Zbieranie i analiza równolegle. Po pierwszych wywiadach od razu się koduje, a wnioski kierują dalszym zbieraniem danych.
• Stałe porównywanie. Każdy nowy fragment porównuje się z wcześniejszymi i z powstającymi kategoriami.
• Dobór teoretyczny. Kolejnych rozmówców wybiera się według potrzeb rozwijanej teorii (zob. dobór teoretyczny), aż do nasycenia kategorii.
• Kodowanie i memo. W wersji Straussa i Corbin analiza ma postać kodowania otwartego, osiowego i selektywnego, a myśli analityczne zapisuje się w memo.

Z czasem powstało kilka odmian. Obok klasycznej wersji Glasera i procedur Straussa i Corbin popularna jest wersja konstruktywistyczna Charmaz (2014), w której teoria jest współtworzona przez badacza, więc ważna staje się refleksyjność. W pracy trzeba wskazać, z której odmiany się korzysta.

Przykład

Przykład ilustracyjny: studentka bada, jak rodzice dzieci z cukrzycą typu 1 uczą się kontrolować chorobę. Pierwsze wywiady sugerują kategorię „przejmowanie czujności”. Aby ją sprawdzić, dobiera rodziców z różnym stażem choroby dziecka i zestawia wywiady z notatkami z obserwacji (zob. triangulacja). Ostatecznie powstaje model etapów, od lęku po rutynę, a nie lista tematów. Tym różni się od analizy tematycznej: celem jest wyjaśnienie procesu.

Jak opisać w pracy

Pełny opis metody w rozdziale metodologicznym pokazuje wpis Jak opisać badanie jakościowe w rozdziale metodologicznym.

Na co uważać

• Kodowanie to jeszcze nie teoria ugruntowana. Bez doboru teoretycznego i stałego porównywania jest to raczej ogólna analiza jakościowa.
• Nie mieszaj odmian bez uzasadnienia. Odmiany różnią się założeniami i procedurami.
• Kryteria oceny dopasuj do metody. Tak radzą Corbin i Strauss (1990).

Najczęstsze pytania

Czy w teorii ugruntowanej można zacząć od przeglądu literatury?

Odmiany różnią się tu podejściem. W jednych literaturę odkłada się na później, by nie narzucała kategorii, w innych traktuje się ją jako źródło wrażliwości teoretycznej. Opisz, jak ją wykorzystałeś.

Czy teorię ugruntowaną da się zrobić w pracy magisterskiej?

Tak, jeśli harmonogram pozwala na zbieranie danych w kilku rundach. Gdy wszystkie wywiady trzeba przeprowadzić naraz, dobór teoretyczny jest ograniczony i lepiej to uczciwie opisać.

Czym teoria ugruntowana różni się od analizy tematycznej?

Analiza tematyczna opisuje wzorce znaczeń w danych. Teoria ugruntowana dąży do wyjaśnienia procesu lub zjawiska i wymaga doboru teoretycznego oraz stałego porównywania.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

@book{charmaz2014constructing, author={Charmaz, Kathy}, title={{Constructing grounded theory}}, year={2014}, edition={2}, publisher={Sage}}

@article{corbin1990grounded, author={Corbin, Juliet M. and Strauss, Anselm}, title={{Grounded theory research: Procedures, canons, and evaluative criteria}}, journal={Qualitative Sociology}, year={1990}, volume={13}, number={1}, pages={3--21}, doi={10.1007/bf00988593}}

@book{glaser1967discovery, author={Glaser, Barney G. and Strauss, Anselm L.}, title={{The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research}}, year={1967}, publisher={Aldine}}