Słownik metodologiczny · Badania jakościowe

Dobór teoretyczny – jak dobierać uczestników w trakcie analizy?

Dobór teoretyczny to wybieranie kolejnych uczestników i źródeł danych na podstawie wstępnej analizy. Pokazujemy, czym różni się od doboru celowego, przykład i gotowy opis do pracy.

Strona główna / Słownik / Dobór teoretyczny

Opracowanie merytoryczne: · Opublikowano: · Aktualizacja:

W skrócie: Dobór teoretyczny to wybieranie kolejnych uczestników, miejsc lub dokumentów na podstawie wstępnej analizy zebranych danych – tak, by rozwijać i sprawdzać wyłaniające się kategorie. Wymaga analizy w trakcie zbierania danych i kończy się przy nasyceniu teoretycznym. W pracy opisz, co i dlaczego dobierałeś na kolejnych etapach.

Co to jest dobór teoretyczny?

Dobór teoretyczny (ang. theoretical sampling) to wybieranie kolejnych uczestników, miejsc lub dokumentów na podstawie wstępnej analizy danych, które już zebrano. Pojęcie wprowadzili Glaser i Strauss (1967) jako element teorii ugruntowanej. Badacz równolegle zbiera, koduje i analizuje dane, a o tym, czego i gdzie szukać dalej, decyduje rozwijająca się teoria. Teorię buduje się przez systematyczne porównywanie kolejnych grup, dlatego pełnej listy osób do zbadania nie da się podać z góry.

Czym różni się od doboru celowego?

Dobór celowy ustala kryteria przed badaniem, np. „nauczyciele z co najmniej pięcioletnim stażem”. Dobór teoretyczny zwykle od niego się zaczyna, ale kolejne decyzje wynikają z kategorii, które wyłoniły się w kodowaniu. Coyne (1997) zauważa, że oba terminy bywają w literaturze używane zamiennie, co wprowadza zamieszanie, i pokazuje różnice między nimi. Dobór teoretyczny nie musi oznaczać nowych rozmówców. Może polegać na zmianie pytań w scenariuszu wywiadu albo na sięgnięciu po nowe źródło danych. Kończy się wtedy, gdy kolejne dane nie wnoszą nic nowego do kategorii, czyli przy nasyceniu teoretycznym.

Przykład

Przykład ilustracyjny. Studentka bada, jak nauczyciele radzą sobie z wypaleniem. Pierwsze sześć wywiadów przeprowadza z nauczycielami dużych szkół miejskich. W kodach powtarza się kategoria „wsparcie zespołu”. Żeby sprawdzić, w jakich warunkach ta kategoria działa, zaprasza nauczycieli z małych szkół wiejskich, gdzie zespół liczy kilka osób. Do scenariusza dopisuje pytanie o kontakty z nauczycielami z innych szkół. Decyzję i jej powód zapisuje w memo.

Jak opisać w pracy

Pierwszych sześciu uczestników dobrano celowo (nauczyciele szkół podstawowych z co najmniej pięcioletnim stażem). Kolejnych dobierano teoretycznie: po wstępnej analizie wywiadów zaproszono nauczycieli z małych szkół wiejskich, aby sprawdzić warunki występowania kategorii „wsparcie zespołu”, i uzupełniono scenariusz o pytanie o kontakty z innymi szkołami. Decyzje dokumentowano w memo. Rekrutację zakończono, gdy kolejne wywiady nie wnosiły nowych właściwości kategorii.

Na co uważać

  • Sama deklaracja nie wystarczy. Draucker i in. (2007) przejrzeli opublikowane badania z teorią ugruntowaną. Autorzy często pisali o doborze teoretycznym, ale rzadko opisywali, jak dobierali osoby w odpowiedzi na wyniki. Draucker i in. zaproponowali przewodnik, który porządkuje te decyzje.
  • Dobór teoretyczny wymaga analizy w trakcie zbierania danych. Jeśli najpierw przeprowadzasz wszystkie wywiady, a analizujesz je dopiero potem, nazwij dobór celowym.
  • Liczby uczestników nie ustalisz z góry. Promotor lub komisja etyczna zwykle oczekują jednak szacunku. Jak go uzasadnić, opisuje wpis o liczbie wywiadów i nasyceniu, a scenariusz rozmowy – wpis o wywiadzie pogłębionym.

Najczęstsze pytania

Czy dobór teoretyczny można zaplanować przed rozpoczęciem badania?

Tylko częściowo. Zaplanuj pierwszą grupę uczestników, zwykle dobraną celowo, i zasadę dalszych decyzji. Kolejne osoby wybierasz dopiero po wstępnej analizie pierwszych wywiadów.

Czy dobór teoretyczny stosuje się poza teorią ugruntowaną?

Termin pochodzi z teorii ugruntowanej i tam ma pełny sens. W innych podejściach dobór na podstawie wstępnych wyników też jest możliwy, ale opisz go wprost, zamiast pożyczać nazwę.

Kiedy zakończyć dobór teoretyczny?

Gdy kolejne dane nie dodają nowych właściwości kategorii, czyli przy nasyceniu teoretycznym. W pracy opisz, po czym to oceniłeś, a nie tylko liczbę wywiadów.

Powiązane hasła

Teoria ugruntowanaDobór celowy, dobór wygodny i metoda kuli śnieżnejNasycenie (saturacja)Kodowanie otwarte, osiowe i selektywneMemo analityczne

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Poradnik

Ile wywiadów przeprowadzić?

Nasycenie kodów i znaczeń, moc informacyjna, krytyka nasycenia i wzór uzasadnienia liczby wywiadów, z symulacją krzywej nowych kodów w R.

Czytaj →Poradnik

Wywiad pogłębiony w pracy dyplomowej

Scenariusz z dopytaniami, pilotaż, zgoda na nagranie, transkrypcja dosłowna a wygładzona, anonimizacja, przechowywanie danych i wzór opisu procedury.

Czytaj →

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Coyne, I. T. (1997). Sampling in qualitative research. Purposeful and theoretical sampling; merging or clear boundaries? Journal of Advanced Nursing, 26(3), 623–630. https://doi.org/10.1046/j.1365-2648.1997.t01-25-00999.x
  2. Draucker, C. B., Martsolf, D. S., Ross, R., & Rusk, T. B. (2007). Theoretical sampling and category development in grounded theory. Qualitative Health Research, 17(8), 1137–1148. https://doi.org/10.1177/1049732307308450
  3. Glaser, B. G., & Strauss, A. L. (1967). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Aldine.

Cytowania BibTeX

@article{coyne1997sampling, author={Coyne, Imelda T.}, title={{Sampling in qualitative research. Purposeful and theoretical sampling; merging or clear boundaries?}}, journal={Journal of Advanced Nursing}, year={1997}, volume={26}, number={3}, pages={623--630}, doi={10.1046/j.1365-2648.1997.t01-25-00999.x}}
@article{draucker2007theoretical, author={Draucker, Claire B. and Martsolf, Donna S. and Ross, Ratchneewan and Rusk, Thomas B.}, title={{Theoretical sampling and category development in grounded theory}}, journal={Qualitative Health Research}, year={2007}, volume={17}, number={8}, pages={1137--1148}, doi={10.1177/1049732307308450}}
@book{glaser1967discovery, author={Glaser, Barney G. and Strauss, Anselm L.}, title={{The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research}}, year={1967}, publisher={Aldine}}
R