Publikacje naukowe · Eksperymenty ankietowe

Zwodzenie i debriefing w ankiecie online – kiedy wolno wprowadzić w błąd i jak to wyjaśnić

Fikcyjny artykuł, wymyślony wynik sondażu czy losowa informacja zwrotna wymagają uzasadnienia i debriefingu, który dotrze także do osób przerywających ankietę. Pokazujemy schemat decyzji, drogi wyjścia z ankiety, wzór debriefingu, sekcję wniosku do komisji i opis do artykułu.

Strona główna / Blog / Zwodzenie i debriefing
W skrócie: Zwodzenie to podanie uczestnikowi fałszywej informacji, np. fikcyjnego artykułu, a niepełna informacja to tylko przemilczenie hipotezy. Zwodzenie stosuj wtedy, gdy nie ma skutecznej alternatywy, a badanie nie grozi silnym stresem; wyjaśnij je i pozwól wycofać dane. W ankiecie online zaplanuj wyjaśnienie dla każdej drogi wyjścia, także dla osób, które przerwą po bodźcu, i prostuj każdą fałszywą treść konkretnie, ze źródłem.

Zwodzenie czy niepełna informacja

W wielu eksperymentach ankietowych bodźcem jest coś, czego w rzeczywistości nie ma: artykuł prasowy napisany przez badacza, wynik sondażu z wymyśloną liczbą, kandydat, który nie istnieje, albo informacja zwrotna o wyniku testu przydzielona losowo. To jest zwodzenie (ang. deception): badacz celowo daje uczestnikowi fałszywą informację o badaniu albo w samym badaniu.

Od zwodzenia odróżnij niepełną informację. Uczestnik wie, czego dotyczy badanie, na czym polega jego udział, ile potrwa i jakie niesie ryzyko, ale nie zna hipotezy ani tego, że istnieją inne warunki eksperymentalne. Nikt mu nie mówi nieprawdy, po prostu nie mówi mu wszystkiego. Tak działa większość manipulacji eksperymentalnych w ankietach. Podstawy debriefingu opisuje hasło w słowniku. Tu zajmujemy się sytuacją trudniejszą, gdy w ankiecie online jest fałsz: kiedy jest uzasadniony, jak wyjaśnić go osobom, które nie dojdą do ostatniej strony, jak go prostować i co pokazać komisji.

Rodzaje zwodzenia i niepełnej informacji w eksperymentach ankietowych z przykładami i wymaganiami
Co robi badaczPrzykład w ankiecieRodzajCo jest potrzebne
Nie podaje hipotezy, podaje ogólny temat„Badanie opinii o finansach studentów” zamiast „wpływ normy społecznej na oszczędzanie”niepełna informacjadebriefing wyjaśniający cel
Nie mówi, że są inne wersje ankietylosowanie jednej z dwóch prawdziwych wersji pytanianiepełna informacjakrótka informacja o warunkach na końcu
Podaje fałszywy cel (historia przykrywkowa)„badanie czytelności artykułów”, gdy chodzi o zmianę postawzwodzenieuzasadnienie, debriefing, możliwość wycofania danych
Pokazuje fikcyjny bodziec jako prawdziwyartykuł z wymyślonym wynikiem sondażu, fałszywa wiadomość, nieistniejący politykzwodzeniejak wyżej oraz sprostowanie każdej fałszywej treści
Podaje fałszywą informację zwrotną o uczestniku„Twój wynik w teście jest niższy niż u 80% osób” przydzielone losowozwodzeniejak wyżej oraz wyraźne zapewnienie, że wynik był losowy

Przykład, który prowadzimy przez wpis, jest wymyślony. Ankieta dla studentów ma badać, czy informacja o normie społecznej zwiększa deklarowaną gotowość do oszczędzania. W warunku eksperymentalnym uczestnik czyta krótki artykuł, według którego „7 na 10 studentów co miesiąc odkłada pieniądze”. Artykuł i liczba są fikcyjne. W warunku kontrolnym czyta artykuł o podobnej długości bez informacji o normie (jak dobrać taki warunek, opisujemy we wpisie o warunku kontrolnym w eksperymencie).

Kiedy zwodzenie jest uzasadnione

Najczęściej przywoływanym punktem odniesienia jest kodeks etyczny Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego. Standard 8.07 stawia trzy warunki (American Psychological Association, 2017):

  • badanie ze zwodzeniem jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy uzasadnia je istotna oczekiwana wartość naukowa, edukacyjna lub praktyczna, a skuteczne procedury bez zwodzenia nie są wykonalne (8.07a);
  • nie wolno zwodzić uczestników co do badania, które może wywołać ból fizyczny lub silny stres emocjonalny (8.07b);
  • zwodzenie będące częścią planu badania trzeba wyjaśnić tak wcześnie, jak to możliwe, najlepiej na końcu udziału danej osoby, a najpóźniej po zakończeniu zbierania danych, i pozwolić uczestnikom wycofać dane (8.07c).

Standard 8.08 dodaje, że uczestnicy powinni szybko dostać możliwość poznania natury, wyników i wniosków badania, a badacz ma podjąć rozsądne kroki, by skorygować znane mu błędne przekonania uczestników. Jeśli przekazanie tych informacji trzeba odroczyć, badacz ogranicza ryzyko szkody (American Psychological Association, 2017). Wymagania polskich komisji etycznych i kodeksów Twojej dyscypliny mogą być sformułowane inaczej, więc traktuj kodeks APA jako punkt odniesienia, a nie jako jedyną regułę. Kiedy potrzebna jest opinia komisji, opisuje hasło zgoda komisji bioetycznej.

Spór o zwodzenie ma też wymiar metodologiczny. Hertwig i Ortmann (2008) omawiają obawę, że zwodzenie budzi podejrzliwość, skłania uczestników do zgadywania prawdziwych intencji badacza i w ten sposób zniekształca zachowanie. Barrera i Simpson (2012) zwracają uwagę, że normy różnią się między dyscyplinami: w socjologii i psychologii społecznej zwodzenie jest zwykle dopuszczalne, a w ekonomii eksperymentalnej zakazane. W ich dwóch eksperymentach bezpośrednie ani pośrednie zetknięcie ze zwodzeniem nie wpłynęło istotnie na trafność wyników. Dla ankiet online wniosek jest praktyczny. Jeśli rekrutujesz w panelu internetowym albo publikujesz w czasopiśmie ekonomicznym, sprawdź, jakie zasady obowiązują w tym środowisku, zanim zaprojektujesz fikcyjny bodziec.

Zanim uznasz, że zwodzenie jest konieczne, sprawdź alternatywy:

  • Prawdziwy bodziec. Zamiast wymyślonego wyniku sondażu użyj prawdziwego wyniku z opublikowanego badania. Efekt normy można badać na prawdziwych liczbach, dobierając warunki, w których norma jest wysoka albo niska.
  • Ukrycie samej hipotezy. Neutralna nazwa badania i pytania wypełniające często wystarczą, by ograniczyć charakterystyki żądania bez mówienia nieprawdy.
  • Zapowiedziane zwodzenie. W informacji przed zgodą piszesz, że część treści w badaniu może być nieprawdziwa albo niepełna i że wszystko wyjaśnisz na końcu.
  • Scenariusz hipotetyczny. „Wyobraź sobie, że przeczytałeś artykuł…” nie wprowadza w błąd, choć zwykle daje słabszą manipulację. Siłę bodźca warto sprawdzić w pilotażu (zob. materiały do manipulacji eksperymentalnej).

Rysunek 1 zbiera te pytania w schemat decyzji. Pytania 1–3 wynikają ze standardu 8.07. Pytanie 4 dotyczy rodzaju fałszu i decyduje o tym, jak szczegółowy musi być debriefing.

Schemat decyzji w czterech pytaniach: czy pytanie da się zbadać bez fałszywych informacji (tak – nie wprowadzaj w błąd), czy można się spodziewać bólu lub silnego stresu (tak – nie zwódź), czy wartość naukowa uzasadnia zwodzenie (nie – przeprojektuj), czy fałsz może zostać w przekonaniach lub zmienić zachowanie (tak – debriefing szczegółowy ze sprostowaniem, nie – debriefing standardowy z możliwością wycofania danych); każda ścieżka ze zwodzeniem trafia do wniosku do komisji etycznej
Rysunek 1. Schemat decyzji „czy w ankiecie potrzebne jest zwodzenie”. Pytania 1–3 odpowiadają warunkom standardu 8.07 kodeksu APA. Pytanie 4 wyznacza, jak szczegółowo trzeba sprostować fałszywe treści. Schemat: R (ggplot2).

Debriefing online: każda droga wyjścia z ankiety

W laboratorium badacz rozmawia z każdą osobą przed jej wyjściem. W ankiecie online nikogo przy uczestniku nie ma, a uczestnik może zakończyć badanie w dowolnym momencie, zamykając kartę przeglądarki. Nosek i in. (2002) wymieniają zapewnienie debriefingu wśród kwestii etycznych, którymi badania internetowe różnią się od laboratoryjnych. Strona debriefingu po ostatnim pytaniu jest obowiązkowa, ale nie wystarcza, bo zobaczą ją tylko osoby, które dojdą do końca.

Zaplanuj więc debriefing dla każdej drogi wyjścia z ankiety (Rysunek 2). Najważniejsza granica to moment pokazania bodźca. Kto zrezygnował wcześniej, nie zetknął się z fałszem i wystarczy mu zwykłe zakończenie. Kto zobaczył fikcyjny artykuł, a potem przerwał, wychodzi z badania z fałszywą informacją.

Przebieg ankiety: zaproszenie z zapowiedzią wyjaśnienia, informacja i zgoda, pytania przed bodźcem, fikcyjny artykuł, sprawdzenie manipulacji, zmienna zależna, pytanie o podejrzenia, debriefing na osobnej stronie, ponowna zgoda na użycie danych i koniec z kodem odpowiedzi; od bodźca uczestnik zna fałszywą treść. Trzy drogi wyjścia: odmowa zgody przed bodźcem kończy ankietę bez debriefingu, przycisk Zakończ udział po bodźcu prowadzi do skróconego debriefingu z pytaniem o użycie odpowiedzi, a zamknięcie przeglądarki wymaga wyjaśnienia pod adresem z zaproszenia albo przez panel
Rysunek 2. Ankieta eksperymentalna ze zwodzeniem i sposób dotarcia z wyjaśnieniem do osób, które ją kończą lub przerywają. Czerwone tło oznacza część, w której uczestnik zna już fałszywą treść. Schemat: R (ggplot2).
  • A. Odmowa zgody albo wyjście przed bodźcem. Zakończenie z podziękowaniem. Debriefing nie jest potrzebny, bo nie było zwodzenia. Dlatego pytania kwalifikujące i zmienne mierzone przed bodźcem umieść przed nim także z tego powodu (o kolejności pytań piszemy we wpisie o kolejności pytań w eksperymencie).
  • B. Świadoma rezygnacja po bodźcu. Na każdej stronie po bodźcu daj widoczną możliwość zakończenia udziału, np. przycisk albo pytanie „Chcę zakończyć badanie”, które przenosi do skróconego debriefingu. Na tej stronie zapytaj, czy wolno wykorzystać odpowiedzi zebrane do tej pory. Jak zbudować taki skok, sprawdź w dokumentacji narzędzia i przetestuj go jak inne przejścia (zob. test techniczny ankiety online).
  • C. Zamknięcie przeglądarki. Tego nie da się przechwycić. Pozostają dwie drogi. W zaproszeniu i na stronie zgody podaj adres, pod którym po zakończeniu zbierania danych opublikujesz wyjaśnienie. Jeśli rekrutujesz w panelu, który pozwala wysłać wiadomość do uczestników, roześlij wyjaśnienie wszystkim, którzy zaczęli ankietę, a nie tylko tym, którzy ją ukończyli.

Nie dodawaj do ankiety pola na adres e-mail „do przesłania wyjaśnienia”. Adres zapisany w tej samej bazie co odpowiedzi sprawia, że dane przestają być anonimowe (zob. świadoma zgoda i RODO w badaniach). Jeśli chcesz wysyłać wyniki chętnym, zbieraj adresy osobnym formularzem, bez połączenia z odpowiedziami.

Odsetek osób, które przerwały ankietę po bodźcu, policz osobno w każdym warunku. Jeśli w warunku z fałszywą informacją zwrotną przerywa wyraźnie więcej osób, bodziec mógł być bardziej obciążający, niż zakładałeś/aś, a porównanie warunków może być obciążone ubytkiem zależnym od warunku. Analizę takiej sytuacji omawia wpis o wykluczaniu respondentów w eksperymencie. Przerwania i czasy na stronach odczytasz z paradanych.

Co napisać na stronie debriefingu

Miller i in. (2008) traktują debriefing jako sposób rozliczenia się z uczestnikiem za zwodzenie. Według nich powinien wyjaśniać, na czym polegało zwodzenie i dlaczego było potrzebne, zawierać przeprosiny i dawać możliwość wycofania danych. W ankiecie online dochodzą do tego dwie sprawy techniczne:

  • Pytanie o podejrzenia przed debriefingiem. Jedno pytanie otwarte („Czego Twoim zdaniem dotyczyło badanie?”) albo zamknięte („Czy coś w badaniu wydało Ci się nieprawdziwe?”) umieść przed ujawnieniem celu. Po debriefingu odpowiedź byłaby bezwartościowa. To uzupełnienie sprawdzenia manipulacji, a nie kryterium usuwania osób. Jeśli chcesz pokazać wyniki bez osób podejrzliwych, zrób to jako analizę dodatkową i zapisz regułę w planie analizy.
  • Debriefing jako osobna strona bez powrotu. Wyłącz na niej przycisk „Wstecz”, żeby uczestnik znający już cel nie mógł zmienić wcześniejszych odpowiedzi.

Poniższy wzór dotyczy przykładu z fikcyjnym artykułem. Zastąp nawiasy kwadratowe swoimi danymi. Podstawowy wzór krótszego debriefingu, np. przy fałszywej informacji zwrotnej, znajdziesz we wspomnianym haśle słownika.

Dziękujemy za udział w badaniu. Teraz możemy wyjaśnić jego prawdziwy cel. Sprawdzaliśmy, czy informacja o tym, jak postępują inni studenci, zmienia gotowość do oszczędzania. Uczestnicy byli losowo przydzielani do jednej z dwóch wersji ankiety. W jednej z nich artykuł podawał, że „7 na 10 studentów co miesiąc odkłada pieniądze”. Ten artykuł i ta liczba zostały przez nas wymyślone na potrzeby badania i nie pochodzą z żadnego sondażu. [Jeśli istnieją rzetelne dane: Według badania (źródło, rok) odsetek ten wynosi …] Nie mogliśmy powiedzieć tego wcześniej, ponieważ wiedza o celu zmieniłaby odpowiedzi. Przepraszamy za wprowadzenie w błąd. Jeśli nie chce Pan/Pani, abyśmy wykorzystali Pana/Pani odpowiedzi, prosimy zaznaczyć to w pytaniu poniżej. Odpowiedzi zostaną wtedy usunięte. Prosimy nie zdradzać celu badania osobom, które mogą jeszcze wziąć w nim udział. Wyniki badania opublikujemy pod adresem [adres] po [miesiąc, rok]. Kontakt: [imię i nazwisko, adres e-mail].

Fikcyjne wiadomości i fałszywa informacja zwrotna: sprostowanie, które działa

Ujawnienie, że artykuł był fikcyjny, nie musi wystarczyć, by fałszywa informacja przestała działać. Najwięcej danych na ten temat pochodzi z badań nad dezinformacją, w których uczestnicy czytają nieprawdziwe wiadomości. Greene i in. (2023) w przeglądzie zakresu takich badań stwierdzili, że mniej niż 30% artykułów raportuje jakikolwiek debriefing, a prawie nikt nie sprawdzał, czy debriefing zadziałał. Na tej podstawie zaproponowali zasady dobrej praktyki.

Dwa badania pokazują, że dobrze przygotowany debriefing działa, ale jego forma ma znaczenie:

  • Greene i Murphy (2023) ponownie skontaktowali się z 1547 osobami tydzień po badaniu, w którym czytały fałszywe wiadomości o COVID-19, a potem dostały szczegółowy debriefing. Fałszywe wspomnienia i przekonania dotyczące widzianych wiadomości zmalały, a niewielkie efekty dezinformacji na planowane zachowania zdrowotne zniknęły.
  • Hoes i Altay (2026) w prerejestrowanym eksperymencie (N = 896) porównali brak debriefingu, debriefing ogólny i debriefing szczegółowy z weryfikacją każdej fałszywej informacji i linkami do źródeł. Wiarę w widziane fałszywe twierdzenia zmniejszył tylko debriefing szczegółowy. Debriefing ogólny nieznacznie obniżył natomiast wiarę w prawdziwe wiadomości, co autorzy wiążą z ryzykiem nadmiernego sceptycyzmu. Oba rodzaje debriefingu poprawiły nastawienie do badania i postrzeganą przejrzystość.

Z tego wynikają trzy praktyczne zasady. Po pierwsze, prostuj konkretnie: wymień każdą fałszywą treść, napisz, co jest prawdą, i podaj źródło. Samo zdanie „część informacji w badaniu była nieprawdziwa” nie wystarcza. Po drugie, przy fałszywej informacji zwrotnej o samym uczestniku napisz wprost, że wynik został przydzielony losowo i nie mówi nic o jego zdolnościach ani cechach. Po trzecie, sprawdź, czy sprostowanie zadziałało. Po debriefingu zadaj jedno lub dwa krótkie pytania, np. „Czy informacja, że 7 na 10 studentów co miesiąc oszczędza, pochodziła z prawdziwego sondażu?”. Odsetek trafnych odpowiedzi w każdym warunku podaj w artykule. Jeśli jest niski, popraw tekst debriefingu w kolejnych falach.

Gdy fałsz dotyczy zdrowia, polityki albo oceny siebie (pytanie 4 na Rysunku 1), opisz sprostowanie i jego sprawdzenie już we wniosku do komisji.

Wycofanie danych po debriefingu

Uczestnik zgadzał się na udział, nie znając prawdziwego celu, więc po debriefingu podejmuje decyzję ponownie (American Psychological Association, 2017; Miller i in., 2008). W anonimowej ankiecie online najprościej zrobić to pytaniem na stronie debriefingu: „Czy zgadzasz się na wykorzystanie Twoich odpowiedzi?”. Odpowiedź zapisuje się w tym samym rekordzie, więc nie trzeba nikogo identyfikować.

Trudniej z decyzją podjętą później. Jeśli chcesz ją umożliwić, pokaż na ostatniej stronie losowy kod odpowiedzi i poproś, by uczestnik go zapisał. Wiadomość z tym kodem pozwoli usunąć rekord. Kod nie zawiera danych osobowych, ale w połączeniu z adresem nadawcy wiadomości przestaje być w pełni anonimowy, więc opisz to w informacji dla uczestnika (zob. anonimizacja i pseudonimizacja danych). Podaj też termin, po którym usunięcie nie będzie możliwe, np. dzień rozpoczęcia analizy.

Wycofania mają konsekwencje dla analizy. Rekordy osób, które nie zgodziły się na wykorzystanie odpowiedzi, usuń przed analizą. Decyzja uczestnika ma pierwszeństwo przed zasadą analizy wszystkich wylosowanych (analiza ITT). Liczbę wycofań podaj jednak osobno dla każdego warunku i porównaj ją. Gdy częściej wycofują się osoby z jednego warunku, jest to utrata uczestników zależna od warunku, która może przesunąć oszacowanie efektu. Regułę usuwania zapisz w prerejestracji razem z innymi kryteriami wykluczeń.

Czy debriefing można pominąć? Sommers i Miller (2013) przeanalizowali typowe uzasadnienia, m.in. obawę, że uczestnicy zdradzą cel kolejnym osobom, oraz ryzyko, że ujawnienie prawdy zaszkodzi. Ich wniosek jest restrykcyjny. Pominięcie debriefingu jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy jest on niewykonalny, zwodzenie jest nieszkodliwe i żadna rozsądna osoba nie sprzeciwiłaby się udziałowi w badaniu. W ankiecie online debriefing prawie zawsze da się przeprowadzić, więc argument „to tylko ankieta” nie wystarczy.

Co pokazać komisji etycznej

Formularze wniosków różnią się między komisjami, ale przy badaniu ze zwodzeniem przygotuj odpowiedź na cztery pytania wynikające ze standardu 8.07: na czym polega zwodzenie, dlaczego nie da się go uniknąć, jakie niesie ryzyko i jak uczestnik dowie się prawdy. Do wniosku dołącz:

  • pełne teksty bodźców we wszystkich warunkach, najlepiej jako zrzuty ekranu z narzędzia;
  • informację dla uczestnika i treść zgody (z ewentualną zapowiedzią zwodzenia);
  • tekst debriefingu pełnego i skróconego oraz pytania sprawdzające skuteczność sprostowania;
  • schemat przebiegu ankiety z drogami wyjścia, podobny do Rysunku 2;
  • opis wycofania danych i ochrony danych (czy ankieta jest anonimowa, gdzie przechowujesz dane, kto ma do nich dostęp).

Sekcję o zwodzeniu możesz oprzeć na poniższym wzorze. Dostosuj go do formularza swojej komisji.

Zastosowanie zwodzenia. W badaniu część uczestników przeczyta artykuł prasowy przygotowany przez badaczy, który podaje fikcyjny wynik sondażu („7 na 10 studentów co miesiąc odkłada pieniądze”). Uczestnicy nie zostaną poinformowani przed badaniem, że artykuł jest fikcyjny; w informacji przed zgodą zaznaczono, że niektóre treści w badaniu mogą być niepełne i zostaną wyjaśnione na końcu. Uzasadnienie. Celem jest oszacowanie wpływu informacji o normie społecznej na deklarowaną gotowość do oszczędzania. Użycie prawdziwych danych nie pozwala kontrolować wartości normy w warunkach, a wiedza o fikcyjnym charakterze artykułu usunęłaby efekt, który badamy. Ryzyko. Treść dotyczy codziennych zachowań finansowych, nie zawiera informacji o samym uczestniku i nie powinna wywoływać silnego stresu. Debriefing. Każda osoba, która zobaczy artykuł, otrzyma wyjaśnienie: po ostatnim pytaniu, po wybraniu opcji „Chcę zakończyć badanie” na dowolnej stronie albo – w przypadku przerwania ankiety – pod adresem podanym w zaproszeniu, gdzie wyjaśnienie zostanie opublikowane po zakończeniu zbierania danych. Debriefing wskazuje fikcyjną treść, podaje, co jest prawdą, zawiera przeprosiny i pytanie o zgodę na wykorzystanie odpowiedzi. Skuteczność sprostowania sprawdzi jedno pytanie zadane po debriefingu. Wycofanie danych. Uczestnik może nie zgodzić się na wykorzystanie odpowiedzi na stronie debriefingu albo do [data] przesłać kod odpowiedzi wyświetlony na ostatniej stronie; jego rekord zostanie wtedy usunięty.

Jak opisać zwodzenie i debriefing w artykule

Miller i in. (2008) zalecają, by artykuł z badania ze zwodzeniem jasno informował, na czym zwodzenie polegało i jak przeprowadzono debriefing. Greene i in. (2023) pokazują, że w praktyce ta informacja często znika z publikacji. W opisie procedury podaj, co było fikcyjne, jak i kiedy uczestnicy się o tym dowiedzieli, ilu z nich wycofało dane w każdym warunku oraz czy sprawdzono skuteczność sprostowania. Pozostałe elementy opisu eksperymentu omawia wpis jak opisać eksperyment ankietowy.

Artykuł prezentowany w warunku eksperymentalnym był fikcyjny, a podany w nim odsetek studentów oszczędzających co miesiąc został ustalony przez badaczy. Przed udzieleniem zgody uczestnicy zostali poinformowani, że część treści może być niepełna i zostanie wyjaśniona po badaniu. Po pytaniu o podejrzenia wszyscy uczestnicy, którzy ukończyli ankietę lub zakończyli ją przyciskiem rezygnacji, otrzymali pisemny debriefing ze sprostowaniem fikcyjnej informacji. Wyjaśnienie opublikowano także pod adresem podanym w zaproszeniu. Zgody na wykorzystanie odpowiedzi nie wyraziło [n1] osób w warunku eksperymentalnym i [n2] w warunku kontrolnym; ich dane usunięto przed analizą. Po debriefingu [odsetek]% uczestników poprawnie wskazało, że podany odsetek był fikcyjny. Badanie uzyskało pozytywną opinię [nazwa komisji] (nr [numer], [data]).

Cały plan eksperymentu pokazuje wpis eksperyment w ankiecie online krok po kroku. Listę pozostałych etapów znajdziesz w przewodniku po ankietach i eksperymentach.

Przed uruchomieniem eksperymentu sprawdź

  • Czy zwodzenie jest naprawdę konieczne, czy wystarczy prawdziwy bodziec, ukrycie hipotezy albo zapowiedź w zgodzie?
  • Czy fałszywa treść nie może wywołać silnego stresu i czy nie dotyczy uczestnika w sposób, który zostanie w jego przekonaniach?
  • Czy pytania kwalifikujące i zmienne mierzone przed bodźcem stoją przed fikcyjną treścią?
  • Czy każda strona po bodźcu ma możliwość zakończenia udziału, która prowadzi do skróconego debriefingu?
  • Czy w zaproszeniu i zgodzie jest adres, pod którym opublikujesz wyjaśnienie dla osób, które przerwą ankietę?
  • Czy pytanie o podejrzenia stoi przed debriefingiem, a na stronie debriefingu nie da się wrócić do wcześniejszych odpowiedzi?
  • Czy debriefing prostuje każdą fałszywą treść konkretnie i ze źródłem, a po nim jest pytanie sprawdzające sprostowanie?
  • Czy zgoda na wykorzystanie odpowiedzi zapisuje się w eksporcie, reguła usuwania wycofanych rekordów jest w prerejestracji, a ankieta nie zbiera adresów e-mail razem z odpowiedziami?
  • Czy wszystkie drogi wyjścia przeszły test techniczny, a komisja zatwierdziła teksty bodźców i debriefingu?

Jeśli chcesz, by ktoś z zewnątrz przejrzał plan eksperymentu, drogi wyjścia z ankiety i plan analizy wycofań przed wysłaniem wniosku, zobacz naszą pomoc w analizach dla badaczy.

Najczęstsze pytania

Czy ukrycie hipotezy przed uczestnikami to już zwodzenie?

Zwykle nie. Jeśli uczestnik wie, czego ogólnie dotyczy badanie, ile potrwa i jakie niesie ryzyko, a nie zna tylko hipotezy ani innych warunków, to jest niepełna informacja. Zwodzeniem jest podanie nieprawdy: fałszywego celu, fikcyjnego bodźca jako prawdziwego albo losowej informacji zwrotnej. Niepełna informacja też wymaga wyjaśnienia celu na końcu badania.

Jak zrobić debriefing, gdy respondent przerwie ankietę online?

Na każdej stronie po bodźcu daj możliwość zakończenia udziału, która przenosi do skróconego debriefingu. Zamknięcia przeglądarki nie da się przechwycić, więc w zaproszeniu i zgodzie podaj adres, pod którym opublikujesz wyjaśnienie po zebraniu danych. W panelu wyślij je wszystkim, którzy zaczęli ankietę.

Czy po debriefingu trzeba pozwolić usunąć odpowiedzi z anonimowej ankiety?

Kodeks APA (standard 8.07c) wymaga, by po wyjaśnieniu zwodzenia pozwolić uczestnikom wycofać dane. W ankiecie anonimowej najprościej zadać pytanie o zgodę na stronie debriefingu – odpowiedź zapisuje się w tym samym rekordzie. Późniejsze wycofanie umożliwia losowy kod odpowiedzi pokazany na ostatniej stronie, z terminem, do którego można go przesłać.

Czy debriefing usuwa wpływ fałszywych wiadomości pokazanych w badaniu?

Szczegółowy debriefing zwykle tak. Tydzień po badaniu z fałszywymi wiadomościami i szczegółowym wyjaśnieniem fałszywe przekonania uczestników zmalały, a w innym eksperymencie wiarę w widziane fałszywe twierdzenia zmniejszył tylko debriefing ze sprostowaniem każdej informacji i źródłami. Ogólna formuła „część treści była nieprawdziwa” nie wystarcza, dlatego sprawdź skuteczność sprostowania krótkim pytaniem.

Czy osoby, które wycofały dane po debriefingu, wliczać do analizy eksperymentu?

Nie, ich rekordy usuń, bo decyzja uczestnika ma pierwszeństwo przed analizą wszystkich wylosowanych. Podaj jednak liczbę wycofań w każdym warunku i porównaj je. Jeśli w jednym warunku wycofuje się wyraźnie więcej osób, opisz to jako ubytek zależny od warunku i ograniczenie wniosków.

Powiązane hasła

Przeczytaj też

Planujesz eksperyment z fikcyjnym bodźcem i musisz go uzasadnić?

Pomożemy zaplanować przebieg ankiety i drogi wyjścia, przygotować analizę z uwzględnieniem wycofań i przerwań oraz opis metody, który samodzielnie obronisz przed komisją i recenzentami.

Oferta dla badaczyPorozmawiaj o projekcie

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. American Psychological Association. (2017). Ethical principles of psychologists and code of conduct (2002, amended effective June 1, 2010, and January 1, 2017). https://www.apa.org/ethics/code ● Otwarty dostęp
  2. Barrera, D., & Simpson, B. (2012). Much ado about deception: Consequences of deceiving research participants in the social sciences. Sociological Methods & Research, 41(3), 383–413. https://doi.org/10.1177/0049124112452526
  3. Greene, C. M., & Murphy, G. (2023). Debriefing works: Successful retraction of misinformation following a fake news study. PLOS ONE, 18(1), Article e0280295. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0280295 ● Otwarty dostęp
  4. Greene, C. M., de Saint Laurent, C., Murphy, G., Prike, T., Hegarty, K., & Ecker, U. K. H. (2023). Best practices for ethical conduct of misinformation research: A scoping review and critical commentary. European Psychologist, 28(3), 139–150. https://doi.org/10.1027/1016-9040/a000491 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
  5. Hertwig, R., & Ortmann, A. (2008). Deception in experiments: Revisiting the arguments in its defense. Ethics & Behavior, 18(1), 59–92. https://doi.org/10.1080/10508420701712990 ● Otwarty dostęp
  6. Hoes, E., & Altay, S. (2026). Debriefings in misinformation research should include fact-checks to correct misperceptions and increase perceived learning. Political Science Research and Methods, 1–9. https://doi.org/10.1017/psrm.2026.10117 ● Otwarty dostęp
  7. Miller, F. G., Gluck, J. P., & Wendler, D. (2008). Debriefing and accountability in deceptive research. Kennedy Institute of Ethics Journal, 18(3), 235–251. https://doi.org/10.1353/ken.0.0196
  8. Nosek, B. A., Banaji, M. R., & Greenwald, A. G. (2002). E-research: Ethics, security, design, and control in psychological research on the Internet. Journal of Social Issues, 58(1), 161–176. https://doi.org/10.1111/1540-4560.00254 ● Otwarty dostęp
  9. Sommers, R., & Miller, F. G. (2013). Forgoing debriefing in deceptive research: Is it ever ethical? Ethics & Behavior, 23(2), 98–116. https://doi.org/10.1080/10508422.2012.732505

Cytowania BibTeX

@misc{apa2017ethical, author={{American Psychological Association}}, title={{Ethical principles of psychologists and code of conduct (2002, amended effective June 1, 2010, and January 1, 2017)}}, year={2017}, url={https://www.apa.org/ethics/code}}
@article{barrera2012much, author={Barrera, Davide and Simpson, Brent}, title={{Much ado about deception: Consequences of deceiving research participants in the social sciences}}, journal={Sociological Methods \& Research}, year={2012}, volume={41}, number={3}, pages={383--413}, doi={10.1177/0049124112452526}}
@article{greene2023debriefing, author={Greene, Ciara M. and Murphy, Gillian}, title={{Debriefing works: Successful retraction of misinformation following a fake news study}}, journal={PLOS ONE}, year={2023}, volume={18}, number={1}, eid={e0280295}, doi={10.1371/journal.pone.0280295}}
@article{greene2023best, author={Greene, Ciara M. and de Saint Laurent, Constance and Murphy, Gillian and Prike, Toby and Hegarty, Karen and Ecker, Ullrich K. H.}, title={{Best practices for ethical conduct of misinformation research: A scoping review and critical commentary}}, journal={European Psychologist}, year={2023}, volume={28}, number={3}, pages={139--150}, doi={10.1027/1016-9040/a000491}}
@article{hertwig2008deception, author={Hertwig, Ralph and Ortmann, Andreas}, title={{Deception in experiments: Revisiting the arguments in its defense}}, journal={Ethics \& Behavior}, year={2008}, volume={18}, number={1}, pages={59--92}, doi={10.1080/10508420701712990}}
@article{hoes2026debriefings, author={Hoes, Emma and Altay, Sacha}, title={{Debriefings in misinformation research should include fact-checks to correct misperceptions and increase perceived learning}}, journal={Political Science Research and Methods}, year={2026}, pages={1--9}, doi={10.1017/psrm.2026.10117}}
@article{miller2008debriefing, author={Miller, Franklin G. and Gluck, John P. and Wendler, David}, title={{Debriefing and accountability in deceptive research}}, journal={Kennedy Institute of Ethics Journal}, year={2008}, volume={18}, number={3}, pages={235--251}, doi={10.1353/ken.0.0196}}
@article{nosek2002eresearch, author={Nosek, Brian A. and Banaji, Mahzarin R. and Greenwald, Anthony G.}, title={{E-research: Ethics, security, design, and control in psychological research on the Internet}}, journal={Journal of Social Issues}, year={2002}, volume={58}, number={1}, pages={161--176}, doi={10.1111/1540-4560.00254}}
@article{sommers2013forgoing, author={Sommers, Roseanna and Miller, Franklin G.}, title={{Forgoing debriefing in deceptive research: Is it ever ethical?}}, journal={Ethics \& Behavior}, year={2013}, volume={23}, number={2}, pages={98--116}, doi={10.1080/10508422.2012.732505}}
R