Preprint, open access i ORCID w praktyce doktoranta

Autor: Konrad Hryniewicz · Opublikowano: 26 października 2026

Preprint, otwarty dostęp i ORCID – trzy różne sprawy

W szkole doktorskiej te trzy słowa padają zwykle w jednym zdaniu: „wrzuć preprint, zadbaj o open access i uzupełnij ORCID”. Każde dotyczy jednak czegoś innego. Preprint to wersja tekstu udostępniona publicznie przed recenzją w czasopiśmie albo niezależnie od niej. Otwarty dostęp (open access, OA) to sposób udostępnienia artykułu – bezpłatnie dla każdego czytelnika, najlepiej na otwartej licencji. ORCID to identyfikator osoby, który łączy Ciebie z Twoimi publikacjami, danymi i afiliacjami niezależnie od pisowni nazwiska.

Wszystkie trzy należą do praktyk otwartej nauki, ale decyzje podejmujesz osobno i w innym czasie. ORCID zakładasz raz, na początku doktoratu. O preprincie decydujesz przy każdym artykule, zanim wyślesz go do czasopisma. O otwartym dostępie – przy wyborze czasopisma i po przyjęciu tekstu. Żeby się w tym nie pogubić, zacznij od wersji tekstu, bo od nich zależy, co i gdzie wolno Ci udostępnić.

Po co doktorantowi preprint

Preprint daje Ci przede wszystkim czas. Recenzja trwa miesiącami, a w doktoracie z kilku badań wyniki pierwszego artykułu są potrzebne wcześniej: do wniosku grantowego, prezentacji na konferencji, oceny śródokresowej albo rozmowy o stażu. Preprint z DOI możesz zacytować i podlinkować od razu, a czytelnik ma dostęp do pełnego tekstu, a nie tylko do abstraktu z konferencji.

Moshontz i in. (2021) w przewodniku dla psychologów wymieniają trzy główne cele preprintu: zebranie informacji zwrotnej, szybsze rozpowszechnienie wyników i zapewnienie publicznego dostępu do pracy. Za każdym kryją się inne decyzje. Jeśli zależy Ci na uwagach, udostępnij tekst przed wysłaniem do czasopisma i poproś o komentarze kilka osób z dziedziny. Jeśli chodzi o dostęp, ważniejsza jest wersja po recenzji.

Często pada argument o cytowaniach. Fu i Hughey (2019) przeanalizowali 74 239 artykułów z 39 czasopism biologicznych, z których 5405 miało wcześniej preprint w bioRxiv. Artykuły z preprintem miały średnio o 49% wyższy wskaźnik uwagi Altmetric i o 36% więcej cytowań, także po uwzględnieniu dziedziny, liczby autorów i cech czasopisma. To jednak badanie obserwacyjne z biologii: autorzy, którzy publikują preprinty, mogą różnić się od pozostałych w sposób, którego model nie uchwycił. Traktuj ten wynik jako zachętę, a nie obietnicę, że w psychologii będzie podobnie.

Dla doktoranta jest jeszcze jeden powód. Preprint jest publicznym, datowanym zapisem pomysłu i wyników. W połączeniu z prerejestracją i otwartymi materiałami (zob. plan analizy statystycznej i prerejestracja) pokazuje, co i kiedy zaplanowałeś, a co wyszło w analizie.

Ryzyka i ograniczenia preprintu

Preprint nie przeszedł recenzji. Na serwerach z moderacją ktoś sprawdza, czy tekst jest pracą naukową z danej dziedziny, ale nie ocenia poprawności metod ani wniosków. arXiv wprost zaznacza, że jego moderacja nie jest recenzją, a moderatorzy nie przekazują autorom uwag merytorycznych (arXiv, b.d.-b). Czytelnik, który trafi na Twój preprint, powinien od razu widzieć jego status – dlatego tak ważna jest nota na pierwszej stronie (wzór niżej).

Jak bardzo wersja przed recenzją różni się od opublikowanej? Brierley i in. (2022) porównali preprinty z bioRxiv i medRxiv z ich wersjami w czasopismach. Liczba rysunków i tabel zmieniała się niewiele. Wnioski w abstrakcie zmieniły się wyraźnie w 7.2% prac niezwiązanych z COVID-19 i w 17.2% prac o COVID-19, ale w większości przypadków nie zmieniało to jakościowo wniosków. Recenzja zwykle więc doprecyzowuje tekst, a nie go odwraca. Pojedyncze zmiany mogą jednak dotyczyć właśnie Twojego głównego wyniku, a stara wersja zostaje w sieci.

Pozostałe ryzyka są praktyczne:

• Trwałość. Preprint to część zapisu naukowego. Przewodnik OSF każe zakładać, że tekst pozostanie publiczny na zawsze (Center for Open Science, b.d.). W arXiv opublikowanej pracy nie da się usunąć – wycofanie tworzy nową wersję z informacją o wycofaniu, a wcześniejsze wersje zostają dostępne (arXiv, b.d.-b).
• Recenzja anonimowa. Jeśli czasopismo stosuje recenzję podwójnie ślepą, recenzent może znaleźć preprint z Twoim nazwiskiem. Sprawdź, czy czasopismo dopuszcza preprinty i jak każe je zgłaszać.
• Dane osobowe i materiały chronione. Przed udostępnieniem usuń z tekstu i załączników wszystko, co pozwala zidentyfikować uczestników (zob. anonimizacja i pseudonimizacja danych), oraz pozycje kwestionariuszy, do których nie masz praw.
• Współautorzy. Preprint wymaga zgody wszystkich autorów. OSF wymaga też ujawnienia konfliktów interesów (Center for Open Science, b.d.).

Najpierw polityka czasopisma

Zanim umieścisz preprint na serwerze, ustal, gdzie wyślesz artykuł. Czasopisma różnie traktują preprinty: większość je akceptuje, część stawia warunki co do wersji i licencji, niektóre wymagają informacji w liście przewodnim. Zalecenia Międzynarodowego Komitetu Wydawców Czasopism Medycznych (ICMJE) mówią, że preprint nie wyklucza późniejszej publikacji pełnego artykułu, ale może wpłynąć na zainteresowanie czasopisma. Dlatego autor powinien poznać zasady czasopisma przed umieszczeniem tekstu na serwerze (International Committee of Medical Journal Editors, 2026).

Te same zalecenia nakładają na autora trzy obowiązki: poinformować czasopismo o preprincie i podać link (także wtedy, gdy preprint powstał w trakcie recenzji), uzupełnić preprint o odesłanie do wersji opublikowanej oraz nie umieszczać na serwerze ani opublikowanego artykułu, ani wersji pośrednich z poprawkami wprowadzonymi po uwagach czasopisma. To ostatnie dotyczy czasopism, które stosują zalecenia ICMJE – głównie medycznych. W psychologii Moshontz i in. (2021) zalecają odwrotnie: aktualizować preprint po większych poprawkach. Normy się różnią, więc rozstrzyga polityka Twojego czasopisma.

Gdzie ją znaleźć? W instrukcji dla autorów, w zasadach udostępniania tekstów (sharing policy, self-archiving policy) i w umowie licencyjnej lub umowie o przeniesieniu praw. arXiv radzi sprawdzić politykę czasopisma bezpośrednio albo w serwisie zbierającym takie informacje, np. Sherpa Romeo (arXiv, b.d.-a). Jeśli wybierasz dopiero czasopismo, zacznij od poradnika jak wybrać czasopismo i rozpoznać czasopismo drapieżne. Wydawnictwa, które publikują wszystko za opłatą, chętnie powołują się na otwarty dostęp, a czasopismo drapieżne to nie jest otwarty dostęp, tylko ominięcie recenzji.

Gdzie umieścić preprint: PsyArXiv, OSF Preprints, arXiv

Wybierz serwer dziedzinowy z moderacją, DOI, edytowalnymi metadanymi i kontrolą wersji, indeksowany w Google Scholar – tak brzmią kryteria Moshontz i in. (2021). Dla psychologii i nauk społecznych naturalnym wyborem jest PsyArXiv albo SocArXiv, czyli serwery z sieci OSF Preprints. Dla statystyki, informatyki czy fizyki – arXiv. Opisy poniżej pochodzą z oficjalnych stron pomocy, odczytanych 25 października 2026 r.

W OSF Preprints wszystkie serwery społecznościowe mają ten sam proces zgłoszenia. Przyjęty preprint dostaje DOI i trwały adres, a dane i skrypty możesz podpiąć jako materiały uzupełniające w projekcie OSF. Abstrakt wpisujesz w formularzu, a plik najlepiej przesłać jako PDF (Center for Open Science, b.d.). Jeśli i tak przygotowujesz pakiet replikacyjny z danymi i kodem, preprint i pakiet mogą wskazywać na siebie nawzajem.

arXiv wymaga rekomendacji przed pierwszym zgłoszeniem do danej kategorii. Pomaga w tym adres e-mail uczelni, a jako dobrego rekomendującego dla doktoranta strona arXiv wskazuje promotora albo innego pracownika z dziedziny, który publikuje w arXiv. Rekomendacja też nie jest recenzją: rekomendujący sprawdza tylko, czy praca pasuje do dziedziny (arXiv, b.d.-c). arXiv ogranicza też liczbę zgłoszeń: dwie nowe prace na autora w miesiącu kalendarzowym (arXiv, b.d.-b).

Repozytorium uczelni to zwykle miejsce na manuskrypt przyjęty i wersję wydawniczą, a nie na preprint. Zasady przyjmowania tekstów, licencje i to, czy repozytorium nadaje DOI, sprawdź w bibliotece swojej uczelni.

Preprint krok po kroku

1. Ustal czasopismo i sprawdź jego politykę (tabela wyżej). Zapisz zrzut lub link do zasad z datą.
2. Uzyskaj zgodę wszystkich współautorów na udostępnienie, ustal kolejność nazwisk i zbierz informacje o konfliktach interesów.
3. Przygotuj tekst jak do recenzji. Moshontz i in. (2021) zalecają udostępniać tylko preprinty kompletne i starannie sprawdzone. Liczby w tekście, tabelach i abstrakcie muszą się zgadzać (zob. abstrakt strukturalny i IMRAD), a bibliografia musi być zweryfikowana (zob. jak sprawdzić, czy AI nie zmyśliło bibliografii).
4. Dodaj na pierwszej stronie notę o statusie: „preprint – przed recenzją”, numer wersji, datę i status w czasopiśmie (wzór niżej).
5. Dodaj identyfikatory ORCID wszystkich autorów w pełnym formacie z adresem https://orcid.org/.
6. Wybierz licencję zgodną z polityką czasopisma i grantodawcy (sekcja o licencjach).
7. Podepnij dane i kod albo wpisz link do repozytorium z otwartymi danymi; jeśli danych nie możesz udostępnić, napisz dlaczego.
8. Prześlij PDF i uzupełnij metadane: autorów, afiliacje, dyscyplinę, słowa kluczowe, licencję.
9. Zgłoś preprint czasopismu w formularzu albo w liście przewodnim i podaj DOI.
10. Po publikacji uzupełnij preprint o DOI artykułu, żeby czytelnik trafił do wersji ostatecznej.

Nota na pierwszej stronie i zdanie do listu przewodniego – do skopiowania i uzupełnienia:

Pełny zestaw wzorów – notę dla wersji przed recenzją i dla manuskryptu przyjętego, linię autorów z ORCID, oświadczenie o dostępności danych i licencji – znajdziesz w pliku preprint-strona-tytulowa-wzor.docx.

Licencja: CC BY, CC0 czy coś węższego

Licencja mówi czytelnikom, co mogą zrobić z Twoim tekstem bez pytania o zgodę. Creative Commons opisuje sześć licencji, od najbardziej do najmniej otwartej, oraz CC0 – narzędzie, którym zrzekasz się praw (Creative Commons, b.d.). Każda z sześciu licencji wymaga uznania autorstwa (BY). Dodatkowe elementy zawężają swobodę: NC – tylko użycie niekomercyjne, ND – bez adaptacji, SA – adaptacje na tej samej lub zgodnej licencji.

Jak wybrać licencję preprintu:

• CC BY 4.0 to rozsądny wybór domyślny. Zalecają ją Moshontz i in. (2021), OSF wymienia ją obok CC0 jako licencję zalecaną (Center for Open Science, b.d.), a arXiv zauważa, że wielu wydawców pozwala na preprint z CC BY, choć trzeba to sprawdzić w konkretnym czasopiśmie (arXiv, b.d.-a).
• CC0 nie nadaje się do tekstu, który ma trafić do czasopisma. arXiv ostrzega, że po wyborze CC0 nie kontrolujesz już praw autorskich, a utwór na CC0 nie pozwala na przeniesienie praw, czego wymaga wielu wydawców (arXiv, b.d.-a). CC0 dobrze sprawdza się natomiast przy metadanych i często przy danych.
• Licencje NC i ND wybieraj świadomie. Utrudniają ponowne użycie, np. tłumaczenie fragmentu w podręczniku albo włączenie rysunku do przeglądu. Według arXiv manuskrypty przyjęte wydawcy często dopuszczają z licencją CC BY-NC-ND, czasem po okresie embarga (arXiv, b.d.-a).
• Wyboru nie cofniesz. Według opisu licencji CC BY 4.0 licencjodawca nie może odwołać udzielonych swobód, dopóki odbiorca przestrzega warunków (Creative Commons, b.d.). W arXiv wybór licencji dla danej wersji jest nieodwołalny, a kolejne wersje mogą mieć inne licencje (arXiv, b.d.-a).

To są zasady ogólne, nie porada prawna. Jeśli projekt finansuje grantodawca albo umowa z uczelnią reguluje prawa do wyników, wymagania co do licencji sprawdź w tych dokumentach.

Otwarty dostęp: drogi złota, zielona, hybrydowa i brązowa

Otwarty dostęp do artykułu można zapewnić na kilka sposobów. W literaturze o OA najczęściej wyróżnia się cztery:

• złota droga – czasopismo publikuje wszystkie artykuły w otwartym dostępie, czasem za opłatą od autorów (article processing charge, APC);
• hybrydowa – czasopismo subskrypcyjne otwiera pojedynczy artykuł, zwykle po opłacie;
• zielona – autor umieszcza manuskrypt (najczęściej przyjęty) w repozytorium;
• brązowa – tekst jest bezpłatnie dostępny na stronie wydawcy, ale bez otwartej licencji, więc wydawca może go w każdej chwili zamknąć.

Piwowar i in. (2018) oszacowali na próbach po 100 000 artykułów, że co najmniej 28% literatury naukowej jest w otwartym dostępie, a w roczniku 2015 było to już 45%. Najczęstsza okazała się droga brązowa. Po uwzględnieniu wieku artykułu i dziedziny artykuły OA miały o 18% więcej cytowań niż przeciętnie, głównie dzięki drodze zielonej i hybrydowej. Podobnie jak w przypadku preprintów, jest to związek obserwacyjny.

Dla doktoranta najważniejsza praktyczna różnica jest taka, że zielona droga zwykle nic nie kosztuje. Potrzebujesz tylko manuskryptu przyjętego i zgody wynikającej z polityki czasopisma. Złota i hybrydowa często wymagają opłaty. Jeśli rozważasz czasopismo, które pobiera APC, sprawdź, czy uczelnia nie ma umowy z wydawcą obejmującej opłaty (biblioteki często o tym informują), i upewnij się, że czasopismo nie jest drapieżne.

Otwarty dostęp w projektach NCN

Według strony NCN (odczyt 25 października 2026 r.) od 26 czerwca 2025 r. publikowanie w otwartym dostępie nie jest obowiązkowe w projektach krajowych: nowe zasady dotyczą konkursów ogłoszonych od 15 września 2025 r. i projektów realizowanych 26 czerwca 2025 r. lub później. NCN nadal rekomenduje OA, zwłaszcza zieloną drogę, czyli umieszczenie manuskryptu w uznanym repozytorium. Brak publikacji OA nie wpływa na ocenę raportów, a opłaty APC można pokrywać wyłącznie z kosztów pośrednich (limit kosztów pośrednich OA to 2% kosztów bezpośrednich). Zasady udostępniania danych się nie zmieniły: dane udostępnia się także przy publikacjach w zamkniętym dostępie, chyba że istnieją merytoryczne przesłanki do ograniczenia dostępu. W konkursach międzynarodowych mogą obowiązywać inne reguły (Narodowe Centrum Nauki, b.d.). Jak zaplanować dane i publikacje we wniosku, piszemy w poradniku plan analiz statystycznych do wniosku grantowego. Przed złożeniem wniosku sprawdź zawsze aktualną dokumentację konkursu.

ORCID: identyfikator na całą karierę

ORCID iD to bezpłatny, trwały identyfikator osoby prowadzącej badania. Według ORCID możesz używać go przez całą karierę, także po zmianie nazwiska, uczelni, dyscypliny czy kraju. Identyfikator ma 16 znaków, jest przydzielany losowo i nie można go zmienić. Ostatni znak to suma kontrolna o wartości od 0 do 10, a wartość 10 zapisuje się jako „X” (ORCID, b.d.-c). Identyfikator kończący się na X jest więc całkowicie poprawny.

Co zrobić z ORCID na początku doktoratu:

1. Załóż jedno konto i dodaj co najmniej dwa adresy e-mail: uczelniany i prywatny. ORCID zaleca zapasowy adres, bo najczęstszy problem użytkowników to utrata dostępu do adresu podanego przy rejestracji. Jeśli masz przypadkiem dwa konta, duplikat usuniesz w ustawieniach konta (ORCID, b.d.-c).
2. Uzupełnij afiliacje (szkoła doktorska, uczelnia) i warianty nazwiska, zwłaszcza jeśli publikujesz bez polskich znaków.
3. Dodaj prace – artykuły, preprinty, zbiory danych z DOI – i sprawdź ustawienia widoczności poszczególnych pozycji.
4. Podawaj iD wszędzie, gdzie Cię o to proszą: w systemach zgłoszeń czasopism, w serwerach preprintów, w repozytoriach danych, we wnioskach grantowych i w CV.

Jak zapisywać identyfikator? Wytyczne ORCID wskazują jako preferowany pełny format z adresem, np. https://orcid.org/0000-0002-2771-9344 (to przykładowy identyfikator z wytycznych). ORCID iD jest trwałym identyfikatorem w postaci adresu URL, a pominięcie „https://orcid.org/” może prowadzić do pomyłek w innych systemach. W publikacjach cyfrowych iD powinien być widoczny we wszystkich formatach artykułu – HTML, PDF i EPUB – oraz w metadanych (ORCID, b.d.-a).

Przy kilku współautorach łatwo o literówkę w identyfikatorze, zwłaszcza gdy przepisujesz go z CV. Suma kontrolna wyłapuje takie błędy – poniżej sprawdzamy w R, jak skutecznie.

# Cyfra kontrolna ORCID iD (ISO 7064 11,2) – ten sam algorytm co w kodzie źródłowym ORCID
# (klasa OrcidCheckDigitGenerator w repozytorium ORCID-Source na GitHubie).
cyfra_kontrolna <- function(baza15) {
  cyfry <- as.integer(strsplit(baza15, "")[[1]])
  suma <- 0
  for (d in cyfry) suma <- (suma + d) * 2
  wynik <- (12 - suma %% 11) %% 11
  if (wynik == 10) "X" else as.character(wynik)
}
czy_poprawny <- function(orcid) {
  s <- gsub("[^0-9X]", "", toupper(sub("^https?://orcid.org/", "", orcid)))
  if (nchar(s) != 16) return(FALSE)
  cyfra_kontrolna(substr(s, 1, 15)) == substr(s, 16, 16)
}

# 1. Przykładowy iD z wytycznych ORCID dotyczących wyświetlania identyfikatorów
przyklad <- "https://orcid.org/0000-0002-2771-9344"
baza <- gsub("-", "", sub("https://orcid.org/", "", przyklad))
cat("15 cyfr bazowych:", substr(baza, 1, 15), "| obliczona cyfra kontrolna:", cyfra_kontrolna(substr(baza, 1, 15)), "\n")
cat("Czy iD jest poprawny?", czy_poprawny(przyklad), "\n")

# 2. Typowe literówki: zamiana jednej cyfry i przestawienie dwóch sąsiednich znaków
zamiany <- 0; wykryte_z <- 0
for (i in 1:16) for (z in c(0:9, "X")) {
  znaki <- strsplit(baza, "")[[1]]
  if (znaki[i] == z || (i < 16 && z == "X")) next      # X może stać tylko na końcu
  znaki[i] <- z; zamiany <- zamiany + 1
  wykryte_z <- wykryte_z + !czy_poprawny(paste(znaki, collapse = ""))
}
przest <- 0; wykryte_p <- 0
for (i in 1:15) {
  znaki <- strsplit(baza, "")[[1]]
  if (znaki[i] == znaki[i + 1]) next                    # przestawienie identycznych znaków niczego nie zmienia
  znaki[c(i, i + 1)] <- znaki[c(i + 1, i)]
  if (i == 15 && znaki[16] == "X") next
  przest <- przest + 1
  wykryte_p <- wykryte_p + !czy_poprawny(paste(znaki, collapse = ""))
}
cat(sprintf("Zamiana jednego znaku: wykryto %d z %d (%.1f%%)\n", wykryte_z, zamiany, 100 * wykryte_z / zamiany))
cat(sprintf("Przestawienie sąsiednich znaków: wykryto %d z %d (%.1f%%)\n", wykryte_p, przest, 100 * wykryte_p / przest))

# 3. Losowe identyfikatory: jak często cyfrą kontrolną jest X?
set.seed(7901)
losowe <- replicate(100000, paste(sample(0:9, 15, replace = TRUE), collapse = ""))
kontrolne <- vapply(losowe, cyfra_kontrolna, character(1))
cat(sprintf("Odsetek iD zakończonych na X (100 000 losowych baz): %.1f%%\n", 100 * mean(kontrolne == "X")))

# 4. Sprawdzenie listy identyfikatorów (np. współautorów przed wysłaniem manuskryptu)
lista <- c("0000-0002-2771-9344", "0000-0002-2771-9434", "0000-0002-2771-934", "https://orcid.org/0000-0002-2771-9344")
data.frame(iD = lista, poprawny = vapply(lista, czy_poprawny, logical(1)), row.names = NULL)

15 cyfr bazowych: 000000022771934 | obliczona cyfra kontrolna: 4 
Czy iD jest poprawny? TRUE 
Zamiana jednego znaku: wykryto 145 z 145 (100.0%)
Przestawienie sąsiednich znaków: wykryto 6 z 6 (100.0%)
Odsetek iD zakończonych na X (100 000 losowych baz): 9.2%
                                     iD poprawny
1                   0000-0002-2771-9344     TRUE
2                   0000-0002-2771-9434    FALSE
3                    0000-0002-2771-934    FALSE
4 https://orcid.org/0000-0002-2771-9344     TRUE

Wszystkie 145 zamian pojedynczego znaku i wszystkie 6 możliwych przestawień sąsiednich różnych znaków w przykładowym identyfikatorze zmieniły wynik sprawdzenia. W losowych identyfikatorach cyfrą kontrolną było X w 9.2% przypadków – mniej więcej co jedenasty identyfikator, czego należy się spodziewać, skoro reszta z dzielenia przez 11 przyjmuje 11 wartości. Suma kontrolna nie chroni jednak przed wpisaniem cudzego, poprawnego identyfikatora. Dlatego przed wysłaniem manuskryptu poproś współautorów, żeby sami wkleili swoje iD do systemu zgłoszeń.

Preprint i otwarty dostęp w doktoracie z cyklu artykułów

W rozprawie z cyklu publikacji preprint pomaga zsynchronizować harmonogram: wyniki drugiego badania mogą być publicznie dostępne, zanim pierwszy artykuł przejdzie recenzję, a omówienie cyklu może odwoływać się do tekstów z DOI. Nie myl jednak preprintu z publikacją w czasopiśmie. Preprint nie jest artykułem recenzowanym. To, czy i jak tekst niewydany jeszcze w czasopiśmie (preprint, artykuł przyjęty do druku) może wejść do rozprawy, określają zasady rady naukowej Twojej uczelni. Ogólne wymagania ustawowe i to, co sprawdzić w regulaminie, omawiamy w poradniku analiza statystyczna w doktoracie.

Dwie praktyczne rady dla cyklu. Po pierwsze, jeśli kilka artykułów korzysta z jednego zbioru danych, każdy preprint powinien jasno to mówić i odsyłać do pozostałych. Jak zachować spójność liczb, wykluczeń i analiz między artykułami, pokazujemy w poradniku doktorat z cyklu artykułów a spójna analiza danych. Po drugie, ustal jedną nazwę projektu w repozytorium danych i jeden komplet identyfikatorów ORCID dla całego zespołu – recenzent rozprawy szybciej zobaczy, który tekst opiera się na którym zbiorze.

Przy recenzji artykułów z cyklu przydadzą się też poradniki najczęstsze zarzuty recenzentów do statystyki i odpowiedź recenzentom – wzory. Jeśli przed udostępnieniem preprintu chcesz, żeby ktoś niezależnie sprawdził analizy i zgodność liczb w tekście, zobacz ofertę analiz statystycznych dla badaczy – odpowiedzialność za tekst i jego obronę zostaje jednak po stronie autorów.

Najczęstsze błędy

• Preprint przed sprawdzeniem polityki czasopisma. Kolejność jest odwrotna: najpierw zasady czasopisma, potem serwer.
• Licencja CC0 na tekście dla wydawcy. Utrudnia albo uniemożliwia przeniesienie praw. Do tekstu wybierz zwykle CC BY.
• Brak noty o statusie. Preprint bez informacji „przed recenzją” i bez daty wersji bywa cytowany jak artykuł.
• Preprint, który nigdy nie odsyła do wersji opublikowanej. Czytelnicy latami trafiają na wersję sprzed recenzji, często z innymi liczbami. Po publikacji dodaj DOI artykułu.
• Wersja wydawnicza w repozytorium bez zgody wydawcy. Do repozytorium trafia zwykle manuskrypt przyjęty, a nie PDF z czasopisma – chyba że artykuł ma otwartą licencję.
• Dane uczestników w materiałach uzupełniających. Adresy e-mail, adresy IP czy daty urodzenia w pliku dołączonym do preprintu zostają w sieci na stałe.
• Dwa konta ORCID albo iD bez prefiksu w artykule. Połącz konta, a w publikacjach używaj pełnego adresu https://orcid.org/….
• Mylenie otwartego dostępu z czasopismem, które pobiera opłatę za publikację bez rzetelnej recenzji. Opłata APC sama w sobie nie świadczy o jakości – sprawdź czasopismo, zanim zapłacisz.

Lista kontrolna przed udostępnieniem preprintu

• Znam politykę czasopisma wobec preprintów, ich aktualizacji, licencji i manuskryptu przyjętego.
• Wszyscy współautorzy zgodzili się na udostępnienie i ujawnili konflikty interesów.
• Na pierwszej stronie jest nota „preprint – przed recenzją”, numer wersji, data i status.
• Wszyscy autorzy mają podany ORCID iD w pełnym formacie, sprawdzony przez nich samych.
• Liczby w abstrakcie, tekście, tabelach i rysunkach są zgodne z wynikami analiz.
• Tekst i materiały nie zawierają danych pozwalających zidentyfikować uczestników ani chronionych pozycji testów.
• Wybrałem licencję zgodną z polityką czasopisma i grantodawcy (zwykle CC BY 4.0).
• Dane i kod są w repozytorium z DOI albo opisałem, dlaczego nie mogą być udostępnione.
• Preprint jest zgłoszony czasopismu (DOI w liście przewodnim).
• Po publikacji dodam do preprintu DOI artykułu i umieszczę manuskrypt przyjęty w repozytorium, jeśli pozwala na to polityka czasopisma.

Najczęstsze pytania

Czy preprint utrudnia publikację artykułu w czasopiśmie?

Zwykle nie, ale zależy to od czasopisma. Zalecenia ICMJE mówią, że preprint nie wyklucza późniejszej publikacji pełnego artykułu, choć może wpłynąć na zainteresowanie redakcji, dlatego zasady czasopisma trzeba sprawdzić przed udostępnieniem tekstu. Preprint zgłoś czasopismu i podaj jego DOI w liście przewodnim.

Jaką licencję wybrać dla preprintu?

Najczęściej CC BY 4.0: pozwala na szerokie ponowne użycie z uznaniem autorstwa, a wielu wydawców ją akceptuje. Nie wybieraj CC0 dla tekstu, który ma trafić do czasopisma, bo oznacza rezygnację z praw i koliduje z przeniesieniem praw na wydawcę. Wyboru licencji nie da się cofnąć, więc najpierw sprawdź politykę czasopisma i grantodawcy.

Gdzie psycholog może opublikować preprint?

Najczęściej w PsyArXiv, serwerze z sieci OSF Preprints. Zgłoszenie przechodzi moderację, a przyjęty preprint dostaje DOI i trwały adres; dane i kod możesz podpiąć w projekcie OSF. Dla prac z pogranicza statystyki i informatyki dobrym wyborem bywa arXiv, który przed pierwszym zgłoszeniem wymaga rekomendacji, np. od promotora.

Dlaczego mój numer ORCID kończy się na X?

Ostatni znak ORCID iD to suma kontrolna o wartości od 0 do 10, a wartość 10 zapisuje się jako X. Taki identyfikator jest całkowicie poprawny. Suma kontrolna pozwala wykryć literówki, np. zamianę jednej cyfry albo przestawienie dwóch sąsiednich cyfr.

Czy w projekcie NCN trzeba publikować w otwartym dostępie?

Według strony NCN od 26 czerwca 2025 r. publikowanie w otwartym dostępie nie jest obowiązkowe w projektach krajowych, ale NCN nadal je rekomenduje, zwłaszcza umieszczenie manuskryptu w uznanym repozytorium. Zasady udostępniania danych badawczych się nie zmieniły. Przed złożeniem wniosku sprawdź aktualną dokumentację konkursu.

Czy można wrzucić do repozytorium uczelni PDF artykułu z czasopisma?

Tylko wtedy, gdy artykuł ma otwartą licencję albo pozwala na to umowa z wydawcą. Zwykle do repozytorium trafia manuskrypt przyjęty, czyli wersja po recenzji przed składem wydawniczym, często po okresie embarga. Warunki sprawdzisz w zasadach udostępniania czasopisma albo w serwisie zbierającym polityki wydawców, takim jak Sherpa Romeo.

Powiązane hasła

Przeczytaj też

@misc{arxivndlicense, author={{arXiv}}, title={{arXiv license and copyright}}, year={b.d.-a}, url={https://info.arxiv.org/help/license/index.html}}

@misc{arxivndmoderation, author={{arXiv}}, title={{Content moderation}}, year={b.d.-b}, url={https://info.arxiv.org/help/moderation/index.html}}

@misc{arxivndendorsement, author={{arXiv}}, title={{Endorsement}}, year={b.d.-c}, url={https://info.arxiv.org/help/endorsement.html}}

@article{brierley2022tracking, author={Brierley, Liam and Nanni, Federico and Polka, Jessica K. and Dey, Gautam and Pálfy, Máté and Fraser, Nicholas and Coates, Jonathon Alexis}, title={{Tracking changes between preprint posting and journal publication during a pandemic}}, journal={PLOS Biology}, year={2022}, volume={20}, number={2}, eid={e3001285}, doi={10.1371/journal.pbio.3001285}}

@misc{cosndpreprints, author={{Center for Open Science}}, title={{Preprints}}, howpublished={OSF Support}, url={https://help.osf.io/article/376-preprints-home-page}}

@misc{ccndlicenses, author={{Creative Commons}}, title={{About CC licenses}}, url={https://creativecommons.org/share-your-work/cclicenses/}}

@article{fu2019releasing, author={Fu, Darwin Y and Hughey, Jacob J}, title={{Releasing a preprint is associated with more attention and citations for the peer-reviewed article}}, journal={eLife}, year={2019}, volume={8}, eid={e52646}, doi={10.7554/elife.52646}}

@misc{icmje2026recommendations, author={{International Committee of Medical Journal Editors}}, title={{Recommendations for the conduct, reporting, editing, and publication of scholarly work in medical journals (updated January 2026)}}, howpublished={ICMJE}, year={2026}, publisher={International Committee of Medical Journal Editors}, url={https://www.icmje.org/recommendations/}}

@article{moshontz2021guide, author={Moshontz, Hannah and Binion, Grace and Walton, Haley and Brown, Benjamin T. and Syed, Moin}, title={{A Guide to Posting and Managing Preprints}}, journal={Advances in Methods and Practices in Psychological Science}, year={2021}, volume={4}, number={2}, eid={25152459211019948}, doi={10.1177/25152459211019948}}

@misc{ncnndotwarta, author={{Narodowe Centrum Nauki}}, title={{Otwarta nauka}}, url={https://www.ncn.gov.pl/finansowanie-nauki/otwarta-nauka}}

@misc{orcidnddisplay, author={{ORCID}}, title={{ORCID iD display guidelines}}, year={b.d.-a}, url={https://info.orcid.org/documentation/integration-guide/orcid-id-display-guidelines/}}

@misc{orcidndcheckdigit, author={{ORCID}}, title={{OrcidCheckDigitGenerator.java [Kod źródłowy, repozytorium ORCID-Source]}}, howpublished={GitHub}, year={b.d.-b}, url={https://github.com/ORCID/ORCID-Source/blob/main/orcid-core/src/main/java/org/orcid/core/crypto/OrcidCheckDigitGenerator.java}}

@misc{orcidndfaq, author={{ORCID}}, title={{Researcher FAQ}}, year={b.d.-c}, url={https://info.orcid.org/researcher-faq/}}

@article{piwowar2018state, author={Piwowar, Heather and Priem, Jason and Larivière, Vincent and Alperin, Juan Pablo and Matthias, Lisa and Norlander, Bree and Farley, Ashley and West, Jevin and Haustein, Stefanie}, title={{The state of OA: a large-scale analysis of the prevalence and impact of Open Access articles}}, journal={PeerJ}, year={2018}, volume={6}, eid={e4375}, doi={10.7717/peerj.4375}}