Po co załączniki i kiedy ich nie potrzebujesz
Załączniki do pracy dyplomowej to materiały, które pomagają sprawdzić lub powtórzyć badanie, ale przerywałyby tok głównego tekstu: ankieta, wzór zgody, karta zbierania danych, dodatkowe tabele, skrypt analizy. Przewodniki oparte na stylu APA traktują je jako element opcjonalny. Służą szczegółom, a nie informacjom potrzebnym do głównego argumentu (Justice Institute of British Columbia Library, b.d.).
Ten wpis dotyczy decyzji i formy: co dołączyć, czego nie wolno dołączyć i jak do tego odesłać. Treść samych elementów opisują inne strony: wzór opisu narzędzia, rozdział metodologiczny, pakiet replikacyjny do artykułu. Zasady wydziału i promotora mają pierwszeństwo przed tym, co tu piszemy: to one rozstrzygają, czy załączniki są obowiązkowe, jak się nazywają i czy ankietę trzeba dołączyć. Wszystkie przykłady badań, liczby i odesłania są fikcyjne.
Tekst główny czy załącznik: reguła decyzyjna
Każdy materiał przepuść przez trzy pytania w tej kolejności (rysunek 1). Pierwsze dotyczy bezpieczeństwa, dlatego stoi przed pozostałymi: danych osobowych nie ratuje to, że trafią „tylko” na koniec pracy.
| Materiał | Gdzie | Dlaczego |
|---|---|---|
| Tabela z wynikiem hipotezy głównej | Tekst główny | Bez niej nie da się ocenić wniosku |
| Macierz korelacji 5 zmiennych | Tekst główny | Mieści się i jest czytana razem z wynikami |
| Macierz korelacji 25 pozycji | Załącznik | Sprawdzenie, nie wniosek |
| Analiza wrażliwości | Jedno zdanie z wynikiem w tekście, tabela w załączniku | Wniosek musi być widoczny, szczegóły nie |
| Wykresy diagnostyczne modelu | Załącznik; w tekście ocena założeń | Interesują osobę, która sprawdza |
| Dziennik wykluczeń i zmian w danych | Liczby w tekście, dziennik w załączniku | Liczebności są częścią wyniku |
| Wydruk z programu statystycznego | Nigdzie w tej formie | To surowiec, z którego powstają tabele |
Załącznik nie jest schowkiem. Pop i Salzberg (2015) ostrzegają, pisząc o artykułach, że nadmiar materiałów uzupełniających bywa recenzowany powierzchownie albo wcale. Praca dyplomowa ma recenzenta z ograniczonym czasem, więc wniosek oparty wyłącznie na tabeli z dalszych stron może zostać niezauważony. Z drugiej strony w ankietach wśród autorów, recenzentów i czytelników czasopism BMJ dodatkowe tabele były najczęstszym rodzajem takich materiałów, a większość w każdej grupie uznała je za najbardziej przydatne czytelnikom (Price i in., 2018). Nie chodzi więc o to, by dołączać mało, tylko by dołączać z powodem. Wynik, który ma znaczenie dla wniosku, opisz w tekście, a rozdział wyników zostaw bez wklejonych tabel programu.
Co zwykle trafia do załączników
- Własna ankieta lub karta zbierania danych – dosłowne brzmienie pytań, kafeteria, instrukcja, kolejność. Przy ankiecie online daj czytelną wersję tekstową z informacją o przejściach warunkowych, a nie 12 zrzutów ekranu. Każde pytanie powinno mieć swoje miejsce w matrycy spójności.
- Informacja dla uczestnika i wzór zgody – pusty formularz, bez imion, podpisów i dat. Co powinien zawierać, omawia hasło świadoma zgoda i RODO.
- Instrukcje i procedury – standaryzowana instrukcja dla osób badających, protokół pomiaru, opis programu lub interwencji.
- Dodatkowe tabele i rysunki – patrz tabela wyżej. Format jak w tabelach APA.
- Książka kodowa – nazwy zmiennych, kody odpowiedzi i braków. Krótka, a oszczędza pytań o to, co oznacza „3”.
- Skrypt analizy – gdy promotor lub wydział tego oczekuje. Podaj wersję programu i ziarno losowania, jeśli jest potrzebne (Sandve i in., 2013). Usuń ścieżki z nazwą użytkownika. Długi kod zwykle lepiej złożyć osobno.
- Wypełnione listy kontrolne – np. STROBE lub CONSORT, ze stronami, jeśli wymaga tego promotor.
O decyzji komisji zwykle wystarczy zdanie w metodzie z numerem i datą. Czy dołączyć kopię, ustal z promotorem; kiedy potrzebna jest zgoda komisji bioetycznej, opisujemy osobno.
Kwestionariusz: pełny czy nie
To, że skala krąży w sieci albo że ją kupiono, nie znaczy, że wolno ją wydrukować w pracy. Prawo do użycia w badaniu i prawo do przedruku to dwie różne rzeczy, a praca dyplomowa często trafia do repozytorium. Sprawdź warunki właściciela praw (licencja narzędzia, katalog narzędzi). Rysunek 2 pokazuje typowe sytuacje. To informacja ogólna, nie porada prawna; przy wątpliwościach zapytaj autora narzędzia lub uczelnię.
Przykład wydawcy: PAR nie zgadza się na zamieszczenie całego testu lub skali w pracy dyplomowej, może natomiast zgodzić się na kilka przykładowych pozycji w aneksie (PAR, b.d.-b). Newman i Feldman (2011) opisali, jak egzekwowanie praw do MMSE naraziło klinicystów na roszczenia. Więcej w tekście o licencjach MMSE i MoCA. Przedrukowany materiał opatrz notą o źródle i prawach autorskich, a źródło podaj w bibliografii (Justice Institute of British Columbia Library, b.d.). W pracy z wieloma cudzymi skalami przedruk zwiększa też zbieżność z innymi tekstami. Zapytaj, czy załączniki wchodzą do sprawdzenia, i nie zmieniaj dla raportu brzmienia pozycji: system antyplagiatowy wskazuje podobieństwo, a jego ocena wymaga kontekstu.
Czego nie dołączać i co zamiast
| Materiał | Problem | Co zamiast |
|---|---|---|
| Baza z imionami, e-mailami, numerami telefonów lub identyfikatorami pacjentów | Dane osobowe w dokumencie, który krąży i bywa archiwizowany | Plik bez identyfikatorów, przekazany tak, jak ustalisz z promotorem; patrz anonimizacja i pseudonimizacja |
| Skany wypełnionych ankiet i podpisanych zgód | Podpis i charakter pisma identyfikują osobę | Pusty wzór w załączniku; oryginały przechowuj zgodnie z procedurą zatwierdzoną dla badania |
| Fragmenty dokumentacji medycznej, listy pracowników, zrzuty z systemów | Dane osób trzecich i dane instytucji | Karta zbierania danych z definicjami zmiennych |
| Chroniony test, klucz, normy | Prawa autorskie, ujawnienie narzędzia | Nota i opis (sekcja wyżej) |
| Cały wydruk z SPSS | Dziesiątki stron bez wyboru; polskie etykiety obok angielskich | Wybrane tabele w formacie pracy |
| Korespondencja z autorem skali | Cudze dane kontaktowe, zbędne dla czytelnika | Zdanie „uzyskano zgodę dnia…”; e-mail zachowaj u siebie |
Sam brak nazwisk nie wystarcza. Rocher i in. (2019) oszacowali, że 99.98% Amerykanów dałoby się poprawnie zidentyfikować w dowolnym zbiorze z 15 cechami demograficznymi. W jednym oddziale lub małym zespole wystarczy znacznie mniej: wiek, płeć i staż. Nie pokazuj więc w załączniku tabel z pojedynczymi osobami w komórkach. Przed oddaniem sprawdź też właściwości pliku i nazwy w skrypcie.
Numeracja i układ
W polskich pracach często spotyka się „Załącznik 1, 2, 3”, w stylu APA – litery. Wybierz jeden system, zgodny z wytycznymi wydziału. Jeśli piszesz w APA, przyjmują się następujące zasady (Justice Institute of British Columbia Library, b.d.):
- załączniki stoją na końcu pracy, po bibliografii, każdy od nowej strony, z etykietą i tytułem;
- jeden załącznik ma etykietę „Załącznik”, kilka – „Załącznik A, B, C” w kolejności pierwszego odesłania w tekście;
- tabele i rysunki w załączniku numeruje się od litery załącznika: Tabela C1, Tabela C2, Rysunek D1;
- w tekście odsyłasz etykietą, a każdy załącznik musi być przywołany.
Jeśli polska uczelnia wymaga numerów, stosuj tę samą logikę: Tabela Z1.1 albo kolejna numeracja w ramach załącznika. Prace zawierają zwykle „Spis załączników” obok spisu tabel. Ustaw odsyłacze i numerację jako pola edytora, bo po przestawieniu załącznika ręczne numery się rozjeżdżają. Cudze prace cytowane w załączniku dopisz do bibliografii – Pop i Salzberg (2015) zwracają uwagę, że cytowania ukryte w dodatkach odbierają autorom uznanie.
Zdania odsyłające: źle i dobrze
Odsyłacz ma mówić, co jest w załączniku i po co czytelnik miałby tam zajrzeć. Przykład: fikcyjna ankieta o stresie i jakości snu; ankietę wypełniło 214 studentów, a po wyłączeniu 6 niepełnych odpowiedzi analizowano 208.
1. Jak bywa napisane: „Ankieta znajduje się w załączniku.”
Co nie tak: nie wiadomo, w którym załączniku, co autor zbudował sam i co z licencją.
Poprawione: „Autorska część ankiety (metryczka i 8 pytań o nawyki snu) znajduje się w Załączniku B. Treści skal standaryzowanych nie zamieszczono ze względu na ochronę praw autorskich (zob. podrozdział 3.4).”
2. Jak bywa napisane: „Wyniki bez osób niezaliczonych przez pytanie kontrolne przedstawiono w załączniku.”
Co nie tak: czytelnik musi przekartkować pracę, by dowiedzieć się, czy cokolwiek się zmieniło.
Poprawione: „Po wyłączeniu 9 osób, które nie zaliczyły pytania kontrolnego, związek stresu z jakością snu był podobny (r = −.34, 95% CI [−.46, −.21], n = 199; w analizie głównej r = −.36, 95% CI [−.47, −.24], n = 208; szczegóły w Tabeli E2 w Załączniku E).”
3. Jak bywa napisane: „Wszystkie obliczenia są w załącznikach (s. 74–130).”
Co nie tak: 57 stron wydruku bez selekcji i bez wskazania, co sprawdzać.
Poprawione: „Skrypt odtwarzający tabele 2–6 przedstawiono w Załączniku D; założenia modelu oceniono na podstawie wykresów reszt (Rysunek E1 w Załączniku E).”
4. Jak bywa napisane: „Zgody uczestników znajdują się w załączniku nr 3 (skany).”
Co nie tak: skany podpisów to dane osobowe.
Poprawione: „Wzór informacji dla uczestnika i formularza zgody przedstawiono w Załączniku A. Wypełnione formularze przechowuje autorka zgodnie z procedurą zatwierdzoną dla badania.”
Przykładowy spis załączników
Dobry spis mówi, co czytelnik znajdzie, a ostatnia kolumna pokazuje, skąd prowadzi odesłanie. W pracy zostaje tylko etykieta, tytuł i strona. Dane, kolejność i numery rozdziałów są fikcyjne.
| Etykieta | Tytuł | Pierwsze odesłanie |
|---|---|---|
| Załącznik A | Informacja dla uczestnika i formularz zgody (wzór) | 3.2 Procedura |
| Załącznik B | Autorska część ankiety: metryczka i pytania o nawyki snu | 3.4 Narzędzia |
| Załącznik C | Książka kodowa zmiennych | 3.5 Przygotowanie danych |
| Załącznik D | Skrypt analizy w R | 3.6 Plan analizy |
| Załącznik E | Tabele i rysunki uzupełniające (Tabela E1 – korelacje pozycji; Tabela E2 – analiza wrażliwości; Rysunek E1 – wykresy reszt) | 4.2 Wyniki |
Litery idą za pierwszymi odesłaniami: skrypt przywołany w 3.6 ma etykietę D, a tabele z 4.2 – E, choć wiele osób odruchowo dałoby skrypt na koniec. Po każdym przestawieniu podrozdziałów sprawdź etykiety ponownie. Taką kontrolę warto zrobić razem ze sprawdzeniem spójności liczb.
Jeśli odsyłasz do pliku poza pracą, np. w repozytorium, nie polegaj na samym linku. W badaniu sześciu czasopism część materiałów online przestała być dostępna w 9.6% artykułów w ciągu 5 lat od publikacji (Evangelou i in., 2005). Kopię zachowaj u siebie i podaj stały adres. Co brać pod uwagę przy publikowaniu danych, omawia hasło otwarte dane.
Najczęstsze błędy
- Załącznik, do którego nikt nie odsyła, albo odesłanie do załącznika, którego nie ma.
- Kluczowy wynik tylko w załączniku, a w tekście „wyniki przedstawiono w załączniku”.
- Pełna treść chronionego testu „bo to tylko praca dyplomowa”.
- Wzór zgody z wpisanym imieniem albo skan z podpisem.
- Numeracja tabel ciągnie się z tekstu do załącznika i przestaje się zgadzać.
- Ankieta w załączniku ma inne brzmienie niż ta, którą rozesłano – wklej wersję użytą w badaniu, a poprawki po pilotażu opisz w metodzie.
- Liczby w załączniku pochodzą ze starszej wersji analizy.
- Załącznik zawiera materiał niepowiązany z żadnym pytaniem – patrz matryca spójności.
Lista kontrolna przed oddaniem
- Sprawdzono wytyczne wydziału: nazwa, numeracja, miejsce, obowiązkowe elementy.
- Do każdego załącznika prowadzi co najmniej jedno odesłanie, a ich kolejność odpowiada kolejności odesłań.
- Każdy załącznik ma etykietę i tytuł i zaczyna się od nowej strony.
- Żaden wniosek nie opiera się wyłącznie na treści załącznika.
- Przy każdym cudzym narzędziu jest podstawa użycia, a przedruki mają notę.
- W pracy nie ma danych osobowych, podpisów, skanów ani komórek z pojedynczymi osobami w małych grupach.
- Ze skryptu i pliku usunięto ścieżki z nazwą użytkownika oraz metadane autora, jeśli wymagają tego zasady oceny.
- Liczby w załącznikach zgadzają się z tekstem, a ankieta jest wersją użytą w badaniu.
- Promotor wie, czego celowo nie dołączono i dlaczego.
Spis załączników pokaż promotorowi razem z tekstem rozdziału metodologicznego. Szybko wyjdzie wtedy, czego brakuje, a co jest zbędne. Na co zwracają uwagę recenzenci w części badawczej, opisuje wpis o recenzji pracy magisterskiej.
Bibliografia oprogramowania
Rysunki przygotowano w R 4.5.3 w pakietach ggplot2 i svglite.
- R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
- ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
- svglite (wersja 2.2.2): Wickham, H., Henry, L., Pedersen, T. L., Luciani, T. J., Decorde, M., & Lise, V. (2025). svglite: An ‘SVG’ graphics device [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.svglite
Najczęstsze pytania
Czy ankieta musi być dołączona do pracy dyplomowej?
Zależy to od wytycznych wydziału i promotora. Własną ankietę zwykle warto dołączyć, bo pozwala ocenić pytania i sposób pomiaru. Chronionych narzędzi nie przedrukowuj bez prawa do przedruku: podaj nazwę, źródło, podstawę użycia i opis w metodzie.
Czy do pracy dyplomowej dołączać bazę danych?
Domyślnie nie w treści pracy. Jeśli wymaga tego promotor lub wydział, przekaż osobny plik bez identyfikatorów, uzgadniając formę przekazania i to, czy wolno go udostępnić. W pracy wystarczy zdanie o dostępności danych.
Czym różni się aneks od załącznika w pracy dyplomowej?
W praktyce to zwykle synonimy, a uczelnia używa jednego z nich w swoich wytycznych. Trzymaj się nazwy z wytycznych i stosuj ją konsekwentnie w spisie treści, spisie załączników i odesłaniach.
Czy załączniki umieszcza się przed bibliografią czy po niej?
W stylu APA załączniki stoją na końcu, po bibliografii. Niektóre uczelnie mają własny układ, dlatego sprawdź szablon wydziału. Najważniejsza jest konsekwencja i obecność załączników w spisie treści.
Czy wyniki ważne dla hipotezy można przenieść do załącznika, żeby skrócić rozdział?
Nie. Wynik potrzebny do oceny hipotezy zostaje w tekście, choćby jako jedno zdanie z oszacowaniem i przedziałem ufności. Do załącznika przenosi się szczegóły: pełne macierze, dodatkowe warianty analizy, wykresy diagnostyczne.
Powiązane hasła
Przeczytaj też
Wniosek do komisji bioetycznej – jak opisać badanie
Metoda językiem zrozumiałym dla komisji: rekrutacja, procedura, liczebność, dane, wypełniony fikcyjny przykład i poprawione fragmenty.
Czytaj →PoradnikOpis narzędzia badawczego – wzór
Dziesięć elementów opisu i cztery wzory: kwestionariusz z adaptacją, ankieta własna, test wiedzy i skala kliniczna – z rzetelnością z własnej próby.
Czytaj →PoradnikPakiet replikacyjny: dane i kod do artykułu
Struktura folderów, README, książka kodowa, skrypty R działające od zera, anonimizacja i RODO, licencje, OSF i deklaracja dostępności danych + szablon ZIP.
Czytaj →PoradnikAnaliza statystyczna a system antyplagiatowy
Jak opisać standardową metodę własnymi słowami, zachować poprawną terminologię i nie zniekształcić raportu tylko po to, by obniżyć podobieństwo.
Czytaj →PoradnikMatryca spójności pracy
Cel, pytanie, hipoteza, zmienna, narzędzie, test, tabela i wniosek w jednej tabeli: dwa przykłady, typowe błędy i szablon XLSX.
Czytaj →PoradnikKontrola spójności liczb przed oddaniem pracy
Osiem kontroli: N i sumy w tabelach, procenty, p a statystyka testu, df, przedziały ufności, GRIM i te same liczby w całej pracy – z kodem w R.
Czytaj →Nie wiesz, co zostawić w tekście, a co przenieść do załącznika?
Sprawdzimy analizy i tabele, podpowiemy, które wyniki muszą zostać w rozdziale, i przygotujemy materiały tak, żebyś umiał(a) samodzielnie obronić swoje wybory.
Oferta dla studentówWyceń analizęBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Evangelou, E., Trikalinos, T. A., & Ioannidis, J. P. A. (2005). Unavailability of online supplementary scientific information from articles published in major journals. The FASEB Journal, 19(14), 1943–1944. https://doi.org/10.1096/fj.05-4784lsf
- Justice Institute of British Columbia Library. (b.d.). APA 7th edition – paper format: Appendices. LibGuides at Justice Institute of British Columbia. https://libguides.jibc.ca/apa/formatyourpaper/appendices ● Otwarty dostęp
- Newman, J. C., & Feldman, R. (2011). Copyright and open access at the bedside. New England Journal of Medicine, 365(26), 2447–2449. https://doi.org/10.1056/nejmp1110652
- PAR, Inc. (b.d.-b). Permissions and licensing. https://www.parinc.com/programs-partnerships/permissions-and-licensing ● Otwarty dostęp
- Pop, M., & Salzberg, S. L. (2015). Use and mis-use of supplementary material in science publications. BMC Bioinformatics, 16(1), Article 237. https://doi.org/10.1186/s12859-015-0668-z ● Otwarty dostęp
- Price, A., Schroter, S., Clarke, M., & McAneney, H. (2018). Role of supplementary material in biomedical journal articles: Surveys of authors, reviewers and readers. BMJ Open, 8(9), Article e021753. https://doi.org/10.1136/bmjopen-2018-021753 ● Otwarty dostęp
- Rocher, L., Hendrickx, J. M., & de Montjoye, Y.-A. (2019). Estimating the success of re-identifications in incomplete datasets using generative models. Nature Communications, 10(1), Article 3069. https://doi.org/10.1038/s41467-019-10933-3 ● Otwarty dostęp
- Sandve, G. K., Nekrutenko, A., Taylor, J., & Hovig, E. (2013). Ten Simple Rules for Reproducible Computational Research. PLoS Computational Biology, 9(10), Article e1003285. https://doi.org/10.1371/journal.pcbi.1003285 ● Otwarty dostęp
Cytowania BibTeX
@article{evangelou2005unavailability, author={Evangelou, Evangelos and Trikalinos, Thomas A. and Ioannidis, John P. A.}, title={{Unavailability of online supplementary scientific information from articles published in major journals}}, journal={The FASEB Journal}, year={2005}, volume={19}, number={14}, pages={1943--1944}, doi={10.1096/fj.05-4784lsf}}@misc{jibcndappendices, author={{Justice Institute of British Columbia Library}}, title={{APA 7th edition – paper format: Appendices}}, howpublished={LibGuides at Justice Institute of British Columbia}, year={b.d.}, url={https://libguides.jibc.ca/apa/formatyourpaper/appendices}}@article{newman2011copyright, author={Newman, John C. and Feldman, Robin}, title={{Copyright and open access at the bedside}}, journal={New England Journal of Medicine}, year={2011}, volume={365}, number={26}, pages={2447--2449}, doi={10.1056/nejmp1110652}}@misc{parpermissionsnd, author={{PAR, Inc.}}, title={{Permissions and licensing}}, howpublished={PAR}, year={b.d.-b}, url={https://www.parinc.com/programs-partnerships/permissions-and-licensing}}@article{pop2015use, author={Pop, Mihai and Salzberg, Steven L.}, title={{Use and mis-use of supplementary material in science publications}}, journal={BMC Bioinformatics}, year={2015}, volume={16}, number={1}, eid={237}, doi={10.1186/s12859-015-0668-z}}@article{price2018role, author={Price, Amy and Schroter, Sara and Clarke, Mike and McAneney, Helen}, title={{Role of supplementary material in biomedical journal articles: Surveys of authors, reviewers and readers}}, journal={BMJ Open}, year={2018}, volume={8}, number={9}, eid={e021753}, doi={10.1136/bmjopen-2018-021753}}@article{rocher2019estimating, author={Rocher, Luc and Hendrickx, Julien M. and de Montjoye, Yves-Alexandre}, title={{Estimating the success of re-identifications in incomplete datasets using generative models}}, journal={Nature Communications}, year={2019}, volume={10}, number={1}, eid={3069}, doi={10.1038/s41467-019-10933-3}}@article{sandve2013ten, author={Sandve, Geir Kjetil and Nekrutenko, Anton and Taylor, James and Hovig, Eivind}, title={{Ten Simple Rules for Reproducible Computational Research}}, journal={PLoS Computational Biology}, year={2013}, volume={9}, number={10}, eid={e1003285}, doi={10.1371/journal.pcbi.1003285}}