Słownik metodologiczny · Ludzie statystyki

Leland Wilkinson (1944–2021) – kim był i co wniósł do statystyki

Leland Wilkinson napisał pakiet SYSTAT i książkę The Grammar of Graphics, na której oparto ggplot2. Przedstawiamy jego biografię naukową, oś czasu i jeden wykres budowany warstwami w R – od punktów po panele – na danych o ozonie z Nowego Jorku.

Strona główna / Słownik / Leland Wilkinson
W skrócie: Leland Wilkinson (1944–2021) – amerykański statystyk i twórca oprogramowania, autor pakietu SYSTAT i książki The Grammar of Graphics (1999), na której oparto pakiet ggplot2. Był pierwszym autorem wytycznych APA z 1999 r. o metodach statystycznych w czasopismach psychologicznych.

Kim był Leland Wilkinson?

Leland (Lee) Wilkinson (1944–2021) był amerykańskim statystykiem i twórcą oprogramowania, który zapytał, z czego właściwie składa się wykres – i odpowiedział książką The Grammar of Graphics. Urodził się 5 listopada 1944 r. (Johnson, 2021). Studia licencjackie ukończył na Uniwersytecie Harvarda, uzyskał stopień z teologii w Harvard Divinity School, a doktorat – na Uniwersytecie Yale (H2O.ai, b.d.).

Na przełomie lat 70. i 80. napisał pakiet statystyczny SYSTAT, a w 1984 r. założył firmę o tej samej nazwie (Johnson, 2021) z siedzibą w Evanston w stanie Illinois. W 1995 r. sprzedał ją firmie SPSS, gdzie zbudował zespół programistów grafiki (H2O.ai, b.d.). Był głównym naukowcem firmy H2O.ai i adiunkt informatyki na University of Illinois at Chicago. Był członkiem (Fellow) American Statistical Association i American Association for the Advancement of Science, a w 2010 r. otrzymał nagrodę za zasługi od National Institute of Statistical Sciences (Johnson, 2021). Zmarł 10 grudnia 2021 r. w Lake Forest w stanie Illinois (H2O.ai, b.d.).

Najważniejsze pomysły

  • Gramatyka grafiki (1999, 2. wyd. 2005). Zamiast katalogu nazwanych wykresów („słupkowy”, „kołowy”, „rozrzutu”) Wilkinson (2005) opisał – jak streszcza to Wickham (2010) – niezależne składniki, z których da się złożyć każdy wykres: dane, przekształcenia zmiennych, skale, układ współrzędnych, elementy graficzne i objaśnienia (osie, legendy). Wykres to zdanie zbudowane według reguł, a nie gotowy szablon.
  • SYSTAT. Według wspomnienia firmy H2O.ai (b.d.) był to pierwszy kompleksowy pakiet statystyczny zaprojektowany od początku dla mikrokomputerów.
  • Wytyczne APA (1999). Był pierwszym autorem raportu Task Force on Statistical Inference – zespołu Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, który sformułował zasady stosowania i raportowania metod statystycznych w czasopismach psychologicznych, z komentarzem do każdej zasady (Wilkinson i Task Force on Statistical Inference [APA], 1999).
  • Krytyka sztywnych typologii skal. Velleman i Wilkinson (1993) pokazali, że typologia skal Stevensa – nominalna, porządkowa, przedziałowa, ilorazowa – wprowadza w błąd, gdy służy do zakazywania metod: rodzaj skali zależy od pytania badawczego, a nie tylko od samych liczb.

Ciekawostka

Wilkinson studiował teologię: w Harvard Divinity School uzyskał stopień S.T.B. (bakałarza świętej teologii), a doktorat zrobił na Yale (H2O.ai, b.d.). Autor jednej z najbardziej „technicznych” książek o wykresach miał więc w życiorysie dyplom z teologii.

Jego książka żyje dziś w kodzie, który piszą studenci. Pakiet ggplot2 w opisie na CRAN przedstawia się jako system oparty na „The Grammar of Graphics”, a Wickham (2010) – jako implementację gramatyki grafiki w R. W drugim wydaniu książki Wilkinson (2005) przygotował też cyfrową wersję danych z wykresu Charlesa Josepha Minarda o kampanii Napoleona – tych samych, na których Wickham (2010) pokazywał możliwości ggplot2.

Przykład

Zbiór airquality z pakietu datasets to według pliku pomocy dzienne pomiary jakości powietrza w Nowym Jorku od maja do września 1973 r.: średnie stężenie ozonu (ppb) w godzinach 13–15 i maksymalna temperatura dnia (°F); plik pomocy odsyła do książki Johna Chambersa i współautorów (1983) o metodach graficznych. Ze 153 dni pomiar ozonu ma 116; tylko je bierzemy do wykresu (w czerwcu zostaje 9 dni, w pozostałych miesiącach 26–29).

Ten sam wykres budujemy w czterech krokach, dokładając po jednym składniku gramatyki: dane i estetyki (temperatura na osi x, ozon na osi y) z geometrią punktów, statystykę (prosta MNK z 95% przedziałem), skalę logarytmiczną osi y i panele dla miesięcy. Gotowy wykres ma dwie warstwy: punkty (geometria GeomPoint, statystyka StatIdentity, czyli dane bez zmian) i linię (GeomSmooth ze statystyką StatSmooth).

Kod sprawdza też ważną regułę: w ggplot2 przekształcenie skali działa przed obliczeniem statystyki (Wickham, 2010). Prosta na panelu C jest więc regresją log10(ozonu) względem temperatury – jej końce (0.8728 i 2.0454 na skali log10) są identyczne z przewidywaniami z lm(log10(Ozone) ~ Temp). Nachylenie 0.029 oznacza, że każdy stopień Fahrenheita więcej to średnio o 6.98% wyższe stężenie ozonu. Na panelu D każdy miesiąc ma własną prostą: od 0.0198 w czerwcu do 0.0549 w lipcu. To nasza analiza ilustracyjna, a nie przykład z książki Wilkinsona.

Na rysunku

Oś czasu od 1940 do 2025 z ośmioma zdarzeniami oznaczonymi kształtami: koło – życie, kwadrat – stanowisko, trójkąt – praca, romb – nagroda. 1944 urodzony 5 listopada, 1984 zakłada firmę SYSTAT, 1993 krytyka typologii skal Stevensa, 1995 sprzedaje SYSTAT firmie SPSS, 1999 The Grammar of Graphics i wytyczne APA, 2005 drugie wydanie książki, 2010 nagroda NISS za zasługi, 2021 zmarł 10 grudnia
Rysunek 1. Najważniejsze daty z życia Lelanda Wilkinsona. Daty według Johnsona (2021), H2O.ai (b.d.) i cytowanych publikacji. Rysunek: R, pakiet ggplot2.

Co widać. Najważniejsze prace Wilkinsona powstały w ciągu 15 lat: od założenia firmy SYSTAT do książki o gramatyce grafiki i wytycznych APA. Druga połowa osi to rozwijanie tych pomysłów i praca w firmach analitycznych.

Na co uważać. Oś pomija lata studiów i pracy na uczelniach, bo w naszych źródłach brakuje dla nich dat. Rok przy pracy to rok publikacji.

Podpis do pracy:

Rysunek 1. Wybrane wydarzenia z życia i pracy Lelanda Wilkinsona (1944–2021). Uwaga. Opracowano na podstawie Johnson (2021) i H2O.ai (b.d.).
Cztery etapy budowy tego samego wykresu stężenia ozonu względem temperatury w Nowym Jorku w 1973 roku. Panel A: same punkty, ozon rośnie z temperaturą coraz szybciej. Panel B: dodana prosta regresji z pasmem 95% przedziału, przy niskich temperaturach prosta schodzi poniżej zera. Panel C: oś ozonu logarytmiczna, punkty układają się wzdłuż prostej. Panel D: pięć paneli dla miesięcy od maja do września, każdy z własną prostą; najbardziej stroma w lipcu, najmniej w czerwcu, w którym jest tylko 9 punktów
Rysunek 2. Jeden wykres zbudowany według gramatyki grafiki: dane i punkty (A), statystyka (B), skala logarytmiczna (C) i panele (D). Dane: datasets::airquality (dni z pomiarem ozonu, n = 116). Rysunek: R, pakiety ggplot2 i patchwork.

Co widać. Każdy panel to poprzedni plus jeden składnik. Na panelu B prosta przewiduje ujemne stężenia ozonu przy niskiej temperaturze; po zmianie skali (C) zależność staje się prawie liniowa. Panele (D) pokazują, że nachylenie różni się między miesiącami.

Na co uważać. Zmiana skali zmienia model, a nie tylko wygląd osi: prosta na C to inna regresja niż na B. Gdybyś chciał tylko „zgiąć” oś bez zmiany obliczeń, potrzebujesz przekształcenia układu współrzędnych, które działa po statystyce. W czerwcu jest tylko 9 dni z pomiarem, więc tamtejsza prosta jest najmniej pewna.

Podpis do pracy:

Rysunek 2. Stężenie ozonu (ppb) a maksymalna temperatura dnia (°F) w Nowym Jorku, maj–wrzesień 1973 r. (n = 116 dni). Uwaga. Linie – proste MNK dla log10 stężenia ozonu z 95% przedziałami ufności; panel D – osobno dla każdego miesiąca. Dane: airquality (R, pakiet datasets).

Gdzie spotkasz Wilkinsona w swojej pracy

  • Wykresy w R. Każde ggplot() + geom_…() to zdanie w gramatyce grafiki. Kiedy wiesz, że wykres to dane, estetyki, geometrie, statystyki, skale i panele, łatwiej przejść od wykresu rozrzutu do pudełkowego czy macierzy wykresów rozrzutu – zmieniasz jeden składnik, nie cały kod.
  • Raportowanie wyników. Raport zespołu Wilkinsona z 1999 r., powołanego po artykule Jacoba Cohena z 1994 r., to tekst o tym, jak opisywać metody i wyniki w psychologii – warto go znać, pisząc o wartości p i przedziałach ufności.
  • Poziomy pomiaru. Gdy promotor pyta, czy skalę Likerta wolno uśredniać, przyda się argument Vellemana i Wilkinsona (1993) – i hasło o skali ilościowej.
  • Przekształcenia. Przykład z panelu C to transformacja logarytmiczna w regresji liniowej – tyle że wykonana przez skalę wykresu.

Spory, mity i trudne strony

„ggplot2 to gramatyka Wilkinsona”. Nie dosłownie. Wickham (2010) zbudował warstwową odmianę: warstwa odpowiada elementowi graficznemu Wilkinsona, a skala – jego skalom i objaśnieniom, ale trzech składników (opisu danych, przekształceń i algebry) ggplot2 nie potrzebuje, bo ich rolę przejmuje R. Panele, które u Wilkinsona są częścią układu współrzędnych, w ggplot2 są osobnym składnikiem.

„Velleman i Wilkinson twierdzą, że skale nie mają znaczenia”. Nie – krytykują używanie typologii Stevensa jako listy zakazów. Ta sama liczba (np. numer losu na loterii) może być w różnych pytaniach nominalna, porządkowa albo ilościowa (Velleman i Wilkinson, 1993).

„SYSTAT był pierwszy”. Sformułowania o pierwszym pakiecie dla mikrokomputerów i pierwszej programowej mapie cieplnej pochodzą ze wspomnienia firmy, w której pracował (H2O.ai, b.d.) – traktuj je jako ocenę bliskich mu osób, a nie ustalenie historyków. O starszych korzeniach mapy cieplnej piszemy w haśle mapa cieplna korelacji.

Przykład reprodukowalny

Gramatyka grafiki w R

Kod rysuje oś czasu, a potem buduje ten sam wykres w czterech krokach, wypisuje warstwy gotowego wykresu, sprawdza, że prosta po zmianie skali to regresja logarytmu ozonu, i liczy nachylenia w każdym miesiącu. Rysunki na stronie powstały z tych samych obiektów p_os i p_metoda z krojem i tłem serwisu; dane, geometrie i skale są identyczne.

Oś czasu i wykres budowany warstwami na danych airquality

Dane wejściowe: data(airquality, package = "datasets") – 153 dni, z czego 116 z pomiarem ozonu; daty osi czasu z cytowanych źródeł. Kod nie zawiera elementów losowych.

Co odczytać: liczbę dni, warstwy wykresu (geometria i statystyka), liczebności miesięcy, zgodność końców prostej z ggplot2 i z lm(), nachylenie i procentowy wzrost ozonu na 1 °F oraz nachylenia w miesiącach.

Kod R rysunków 1 i 2
# Leland Wilkinson: oś czasu i gramatyka grafiki – jeden wykres budowany warstwami w ggplot2 (dane airquality)
suppressPackageStartupMessages({library(ggplot2); library(patchwork)})
oi <- c(niebieski = "#0072B2", pomaranczowy = "#E69F00", cynober = "#D55E00", szary = "grey45")  # Okabe–Ito
motyw <- theme_minimal(base_size = 13) + theme(panel.grid.minor = element_blank(), plot.title = element_text(face = "bold"))

# 1. Oś czasu (lata według notki NISS, wspomnienia H2O.ai i cytowanych publikacji)
zdarzenia <- data.frame(
  rok = c(1944, 1984, 1993, 1995, 1999, 2005, 2010, 2021),
  opis = c("urodzony 5 listopada", "zakłada firmę\nSYSTAT", "krytyka typologii\nskal Stevensa", "sprzedaje SYSTAT\nfirmie SPSS",
           "„The Grammar of Graphics”;\nwytyczne APA", "2. wydanie\nksiążki", "nagroda NISS za\nzasługi",
           "zmarł 10 grudnia"),
  rodzaj = c("życie", "stanowisko", "praca", "stanowisko", "praca", "praca", "nagroda", "życie"))
zdarzenia$y <- c(1.2, -1, 1.3, -2.1, 2.2, -1, 1.2, -1)   # wysokość etykiet, żeby się nie nakładały
p_os <- ggplot(zdarzenia, aes(rok, 0)) +
  geom_hline(yintercept = 0, colour = "grey60") +
  geom_segment(aes(xend = rok, yend = y * 0.8), colour = "grey70") +
  geom_point(aes(shape = rodzaj, fill = rodzaj), size = 3.5) +
  geom_label(aes(y = y, label = paste0(rok, "\n", opis)), size = 3.2, lineheight = 0.9, linewidth = 0.2) +
  scale_shape_manual(values = c("życie" = 21, "stanowisko" = 22, "praca" = 24, "nagroda" = 23), name = NULL) +
  scale_fill_manual(values = c("życie" = oi[["szary"]], "stanowisko" = oi[["niebieski"]], "praca" = oi[["cynober"]],
                               "nagroda" = oi[["pomaranczowy"]]), name = NULL) +
  scale_x_continuous(breaks = seq(1940, 2020, 10), limits = c(1936, 2029)) + scale_y_continuous(limits = c(-2.6, 2.7)) +
  labs(title = "Leland Wilkinson (1944–2021)", x = NULL, y = NULL) +
  motyw + theme(axis.text.y = element_blank(), panel.grid.major.y = element_blank(), legend.position = "bottom")

# 2. Dane: dzienne pomiary jakości powietrza w Nowym Jorku, maj–wrzesień 1973
data(airquality, package = "datasets")
pow <- subset(airquality, !is.na(Ozone))
pow$miesiac <- factor(pow$Month, levels = 5:9, labels = c("maj", "czerwiec", "lipiec", "sierpień", "wrzesień"))
nrow(airquality); nrow(pow)   # dni ogółem i dni z pomiarem ozonu

# Gramatyka grafiki: każdy krok dodaje jeden składnik do tej samej specyfikacji
k1 <- ggplot(pow, aes(x = Temp, y = Ozone)) +                     # dane + estetyki (zmienna -> pozycja)
  geom_point(colour = oi[["niebieski"]], alpha = 0.7)             # geometria: punkty
k2 <- k1 + geom_smooth(method = "lm", formula = y ~ x,            # statystyka: prosta MNK z 95% przedziałem
                       colour = oi[["cynober"]], fill = oi[["pomaranczowy"]], alpha = 0.25)
k3 <- k2 + scale_y_log10()                                        # skala: oś ozonu logarytmiczna
k4 <- k3 + facet_wrap(~ miesiac, nrow = 1)                        # panele: osobny wykres dla każdego miesiąca

# Z jakich warstw składa się k4 i jakie ma panele
data.frame(warstwa = 1:2, geometria = sapply(k4$layers, function(w) class(w$geom)[1]),
           statystyka = sapply(k4$layers, function(w) class(w$stat)[1]))
table(pow$miesiac)
# Skala działa PRZED statystyką: prosta w k3 to regresja log10(ozonu) na temperaturze
m_log <- lm(log10(Ozone) ~ Temp, data = pow)
prosta <- layer_data(k3, 2)
round(rbind(ggplot2 = range(prosta$y), lm_log10 = range(predict(m_log, data.frame(Temp = range(prosta$x))))), 4)
round(c(nachylenie = coef(m_log)[["Temp"]], wzrost_proc_na_1F = 100 * (10^coef(m_log)[["Temp"]] - 1)), 3)
# Nachylenie w każdym panelu (każdy panel ma własną regresję)
round(sapply(split(pow, pow$miesiac), function(d) coef(lm(log10(Ozone) ~ Temp, data = d))[["Temp"]]), 4)

etykiety <- labs(x = "Temperatura (°F)", y = "Ozon (ppb)")
p_metoda <- (k1 + etykiety + ggtitle("A. Dane + estetyki + punkty") + motyw |
             k2 + etykiety + ggtitle("B. + statystyka (prosta)") + motyw |
             k3 + etykiety + ggtitle("C. + skala log10") + motyw) /
            (k4 + etykiety + ggtitle("D. + panele (miesiące 1973 r.)") + motyw)
p_os
p_metoda
Wynik w R
[1] 153
[1] 116
            warstwa  geometria   statystyka
geom_point        1  GeomPoint StatIdentity
geom_smooth       2 GeomSmooth   StatSmooth

     maj czerwiec   lipiec sierpień wrzesień 
      26        9       26       26       29 
           [,1]   [,2]
ggplot2  0.8728 2.0454
lm_log10 0.8728 2.0454
       nachylenie wzrost_proc_na_1F 
            0.029             6.983 
     maj czerwiec   lipiec sierpień wrzesień 
  0.0319   0.0198   0.0549   0.0339   0.0274 

Bibliografia oprogramowania

Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (regresja – funkcja bazowa lm(); wykresy i odczyt warstw – pakiet ggplot2, funkcja layer_data(); układ paneli – pakiet patchwork). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).

  1. R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
  2. ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
  3. patchwork (wersja 1.3.2): Pedersen, T. L. (2025). patchwork: The composer of plots [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.patchwork

Najczęstsze pytania

Kim był Leland Wilkinson?

Amerykańskim statystykiem i twórcą oprogramowania (1944–2021). Napisał pakiet SYSTAT i w 1984 r. założył firmę o tej nazwie, sprzedaną w 1995 r. SPSS. Jest autorem książki The Grammar of Graphics (1999) i pierwszym autorem wytycznych APA z 1999 r. o raportowaniu metod statystycznych.

Co to jest gramatyka grafiki?

Sposób opisu wykresu jako złożenia niezależnych składników: danych, odwzorowań zmiennych na cechy wizualne, elementów graficznych, statystyk, skal, układu współrzędnych i paneli. Zamiast wybierać gotowy typ wykresu, składasz go z części – tak działa pakiet ggplot2.

Co łączy Wilkinsona z pakietem ggplot2?

Pakiet ggplot2 w swoim opisie na CRAN przedstawia się jako system oparty na książce The Grammar of Graphics Wilkinsona, a jego autor, Hadley Wickham (2010), opisał go jako implementację gramatyki grafiki w R – w warstwowej odmianie, która różni się od oryginału kilkoma szczegółami.

Czym był SYSTAT?

Pakietem statystycznym napisanym przez Wilkinsona na przełomie lat 70. i 80. i rozwijanym przez założoną przez niego firmę. Według wspomnienia firmy H2O.ai był to pierwszy kompleksowy pakiet statystyczny zaprojektowany specjalnie dla mikrokomputerów.

Powiązane hasła

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. H2O.ai. (b.d.). Remembering Leland Wilkinson. Pobrano 18 listopada 2026 z https://h2o.ai/leland/ ● Otwarty dostęp
  2. Johnson, G. (2021). NISS notes the passing of a beloved colleague, Leland Wilkinson. National Institute of Statistical Sciences. https://www.niss.org/node/5659 ● Otwarty dostęp
  3. Velleman, P. F., & Wilkinson, L. (1993). Nominal, ordinal, interval, and ratio typologies are misleading. The American Statistician, 47(1), 65–72. https://doi.org/10.1080/00031305.1993.10475938
  4. Wickham, H. (2010). A layered grammar of graphics. Journal of Computational and Graphical Statistics, 19(1), 3–28. https://doi.org/10.1198/jcgs.2009.07098
  5. Wilkinson, L. (2005). The grammar of graphics (2nd ed.). Springer. https://doi.org/10.1007/0-387-28695-0
  6. Wilkinson, L., & Task Force on Statistical Inference. (1999). Statistical methods in psychology journals: Guidelines and explanations. American Psychologist, 54(8), 594–604. https://doi.org/10.1037/0003-066X.54.8.594

Cytowania BibTeX

@misc{h2oai2021remembering, author={{H2O.ai}}, title={{Remembering Leland Wilkinson}}, publisher={H2O.ai}, url={https://h2o.ai/leland/}}
@misc{johnson2021niss, author={Johnson, Glenn}, title={{NISS notes the passing of a beloved colleague, Leland Wilkinson}}, year={2021}, publisher={National Institute of Statistical Sciences}, url={https://www.niss.org/node/5659}}
@article{velleman1993nominal, author={Velleman, Paul F. and Wilkinson, Leland}, title={{Nominal, ordinal, interval, and ratio typologies are misleading}}, journal={The American Statistician}, year={1993}, volume={47}, number={1}, pages={65--72}, doi={10.1080/00031305.1993.10475938}}
@article{wickham2010layered, author={Wickham, Hadley}, title={{A layered grammar of graphics}}, journal={Journal of Computational and Graphical Statistics}, year={2010}, volume={19}, number={1}, pages={3--28}, doi={10.1198/jcgs.2009.07098}}
@book{wilkinson2005grammar, author={Wilkinson, Leland}, title={{The grammar of graphics (2nd ed.)}}, year={2005}, publisher={Springer}, doi={10.1007/0-387-28695-0}}
@article{wilkinson1999statistical, author={Wilkinson, Leland and {Task Force on Statistical Inference}}, title={{Statistical methods in psychology journals: Guidelines and explanations}}, journal={American Psychologist}, year={1999}, volume={54}, number={8}, pages={594--604}, doi={10.1037/0003-066x.54.8.594}}
R