Słownik metodologiczny · Ludzie statystyki

Charles Joseph Minard (1781–1870) – kim był i co wniósł do statystyki

Charles Joseph Minard, francuski inżynier dróg i mostów, rozwinął mapy przepływów i narysował słynny wykres strat armii Napoleona w Rosji. Przedstawiamy jego biografię naukową, oś czasu i liczebność armii z 1812 r. jako mapę przepływu i wykres liniowy w R.

Strona główna / Słownik / Charles Joseph Minard
W skrócie: Charles Joseph Minard (1781–1870) – francuski inżynier związany z École des Ponts et Chaussées, pionier grafiki statystycznej i kartografii tematycznej. Rozwinął mapy przepływów z wstęgami proporcjonalnymi do wielkości, a w 1869 r. wydał słynny wykres strat armii Napoleona w kampanii rosyjskiej.

Kim był Charles Joseph Minard?

Charles Joseph Minard (1781–1870) był francuskim inżynierem, który zamieniał liczby z urzędowych tabel na mapy i wykresy czytelne na pierwszy rzut oka. Wykształcił się w École Nationale des Ponts et Chaussées (ENPC) (szkole inżynierów dróg i mostów) i był z nią związany do końca życia. Friendly (2008) wyróżnia w jego biografii dwie kariery: w latach 1810–1842 był inżynierem budownictwa i projektował kanały oraz linie kolejowe, a w latach 1843–1869 – „inżynierem wizualnym” francuskiego państwa, który pokazywał dane o handlu i transporcie na mapach i diagramach. Na emeryturę przeszedł w 1851 r., ale rysował dalej.

Długo pamiętano go z jednego wykresu – strat armii Napoleona w Rosji w 1812 r. (Friendly, 2002). Tymczasem znamy 63 jego prace graficzne z lat 1843–1869: diagramy (tableaux graphiques) i mapy tematyczne (cartes figuratives), a sam Friendly (2002) nazywa go pionierem kartografii tematycznej i grafiki statystycznej, który chciał, żeby dane „przemawiały do oczu”.

Najważniejsze pomysły

  • Diagram, który wyjaśnia przyczynę. W 1840 r. wysłano go do Bourg-Saint-Andéol, gdzie zawalił się most wiszący na Rodanie, zbudowany zaledwie 10 lat wcześniej. Jego raport sprowadzał się do przekroju „przed i po”: dno rzeki pod podporami od strony nurtu zostało wymyte (Friendly, 2008).
  • Mapy przepływów. Linie o szerokości proporcjonalnej do liczby pasażerów albo ton towaru zaproponował już w 1836 r. inżynier Henry Harness w raporcie dla irlandzkiej komisji kolejowej, ale pomysł przeszedł bez echa. Belpaire (1844) i Minard (1845) wymyślili go ponownie, najpewniej niezależnie od siebie, a Minard doprowadził go do mistrzostwa (Friendly, 2008). To przodek dzisiejszego diagramu Sankeya.
  • Dane ważniejsze niż mapa. Na mapie importu bawełny do Europy w latach 1858 i 1862 (wydanej w 1863 r.) szerokie pasmo bawełny z południa USA niemal znika po blokadzie portów w czasie wojny secesyjnej. Żeby zmieściły się wstęgi, Minard poszerzył kanał La Manche i Cieśninę Gibraltarską, a wybrzeże Ameryki Północnej uprościł do szkicu (Friendly, 2008)
  • Symbole proporcjonalne. Gdy w Paryżu szukano miejsca na nową pocztę główną, Minard narysował każdą dzielnicę jako kwadrat o polu proporcjonalnym do liczby ludności i zaznaczył środek ciężkości – tam należało budować (Friendly, 2008). Ten sam pomysł stoi za wykresem bąbelkowym i mapą z symbolami obok kartogramu.
  • Kampania rosyjska (1869). Najsłynniejszy arkusz z 1869 r. zawiera dwie mapy: straty armii francuskiej w Rosji w latach 1812–1813 i – dla porównania – straty armii Hannibala w II wojnie punickiej (Minard, 1869). Szerokość wstęgi to liczba żołnierzy na kolejnych etapach marszu na Moskwę i odwrotu, a pod mapą biegnie wykres temperatur (Wickham, 2010).

Ciekawostka

Najsłynniejszy wykres w historii statystyki narysował emeryt. Minard skończył pracę zawodową w 1851 r., a arkusz o kampanii rosyjskiej wydał w 1869 r. (Friendly, 2008; Minard, 1869) – miał wtedy 87 lub 88 lat. Wykres szybko docenili inni: fizjolog Étienne-Jules Marey napisał w 1878 r., że swoją brutalną wymową urąga on piórze historyka (za: Friendly, 2008).

Jeszcze za życia Minard był w administracji gwiazdą. Według nekrologu napisanego przez Chevalliera (1871) prawie każdy minister robót publicznych w latach 1850–1860 kazał namalować swój oficjalny portret z którąś z prac Minarda w tle (za: Friendly, 2008).

Przykład na historycznych danych

Liczby żołnierzy w przykładzie to odczyty z wykresu Minarda: 51 punktów trasy (długość i szerokość geograficzna, liczba żołnierzy, kierunek marszu, grupa). Ich cyfrową wersję przygotował Wilkinson (2005) – opisuje to Wickham (2010) – a rozpowszechnia ją m.in. pakiet R HistData Michaela Friendly’ego; w kodzie przepisujemy liczby ręcznie, bez dodatkowych pakietów. Grupa 1 to główna kolumna, grupy 2 i 3 – oddziały, które odłączyły się na północy.

Na starcie trzy grupy liczą 340, 60 i 22 tys. żołnierzy, razem 422 tys. Do Moskwy dociera 100 tys. żołnierzy głównej kolumny, czyli 29.4% stanu wyjściowego, a do punktu wyjścia wraca 4 tys. – 1.2%. Największy ubytek między sąsiednimi odczytami przypada na natarcie: 40 tys. między 28 a 28.5° długości geograficznej wschodniej (z 280 do 240 tys.). W odwrocie największy spadek, o 32 tys. (z 87 do 55 tys.), widać przy 34.3° E, między Moskwą a Smoleńskiem.

Na rysunku

Oś czasu od 1780 do 1880 z dziesięcioma zdarzeniami oznaczonymi kształtami: koło – życie, kwadrat – stanowisko, trójkąt – praca, romb – odbiór. 1781 urodzony, 1810 inżynier kanałów i kolei, 1840 raport o zawalonym moście na Rodanie, 1843 pierwsze prace graficzne, 1845 pierwsza mapa przepływów, 1851 emerytura, 1863 mapa importu bawełny z lat 1858 i 1862, 1869 wykres kampanii rosyjskiej i Hannibala, 1870 zmarł, 1878 Marey chwali wykres z 1869 r.
Rysunek 1. Najważniejsze daty z życia Charlesa Josepha Minarda. Daty według Friendly’ego (2008) i katalogu Bibliothèque nationale de France (Minard, 1869). Rysunek: R, pakiet ggplot2.

Co widać. Większość prac graficznych Minarda powstała w drugiej połowie życia, a najsłynniejsza – 18 lat po emeryturze. Od pierwszej pracy inżynierskiej do pierwszej mapy przepływów minęło 35 lat.

Na co uważać. To wybór dziesięciu zdarzeń, a nie pełny życiorys: pomija dziesiątki map i diagramów oraz szczegóły pracy inżynierskiej. Rok przy mapie to rok wydania, nie rok zebrania danych.

Podpis do pracy:

Rysunek 1. Wybrane wydarzenia z życia i pracy Charlesa Josepha Minarda (1781–1870). Uwaga. Opracowano na podstawie Friendly (2008).
Panel A: szlak armii Napoleona na osiach długości i szerokości geograficznej od Kowna przez Wilno i Smoleńsk do Moskwy; jasnopomarańczowa wstęga natarcia zwęża się od 340 tysięcy do 100 tysięcy żołnierzy w Moskwie, czarna wstęga odwrotu zwęża się do 4 tysięcy wracających; cienkie linie na północy to dwa mniejsze oddziały. Panel B: te same liczby głównej kolumny jako wykres liniowy względem długości geograficznej – ciągła linia z kółkami dla natarcia spada z 340 do 100 tysięcy, przerywana linia z trójkątami dla odwrotu spada ze 100 do 4 tysięcy
Rysunek 2. Liczba żołnierzy armii Napoleona w kampanii 1812 r.: mapa przepływu w stylu Minarda (A) i wykres liniowy głównej kolumny (B). Dane: odczyty z wykresu Minarda (1869) w wersji cyfrowej Wilkinsona (2005). Rysunek: R, pakiety ggplot2 i patchwork.

Co widać. Panel A łączy położenie, kierunek marszu i liczbę żołnierzy – jak u Minarda, choć bez temperatur. Na panelu B te same liczby łatwiej odczytać i porównać: natarcie topnieje stopniowo, odwrót kończy się katastrofą. Za to giną geografia i oddziały boczne.

Na co uważać. Szerokość wstęgi łatwo przecenić: oko porównuje pola, a nie grubości linii. Liczby to odczyty z wykresu, który sam był opracowaniem relacji historycznych, więc nie traktuj ich jak danych z ewidencji wojska. Oś pozioma panelu B to długość geograficzna, a nie czas.

Podpis do pracy:

Rysunek 2. Liczba żołnierzy armii francuskiej w kampanii rosyjskiej 1812 r. jako mapa przepływu (A) i wykres liniowy głównej kolumny (B). Uwaga. Szerokość wstęgi proporcjonalna do liczby żołnierzy; jasna wstęga i linia ciągła – natarcie, ciemna wstęga i linia przerywana – odwrót. Dane: odczyty z wykresu Minarda (1869) według Wilkinsona (2005).

Gdzie spotkasz Minarda w swojej pracy

  • Przepływy między kategoriami. Przejścia respondentów między kategoriami w kolejnych pomiarach pokazuje diagram Sankeya – szerokość wstęgi znaczy tam to samo co u Minarda.
  • Dane na mapie. Kartogram i mapa z symbolami proporcjonalnymi to dwa sposoby pokazania danych regionalnych; Minard chętnie używał drugiego.
  • Wybór typu wykresu. Mapa pokazuje więcej zmiennych, wykres liniowy – dokładniejsze liczby; podobnie wybierasz między wykresem warstwowym a liniami albo słupkami.
  • Dane w porządku. Odczyty Minarda zapisane jako jeden wiersz na punkt trasy to przykład danych uporządkowanych w formacie długim – takich oczekuje ggplot2.
  • Gramatyka grafiki. Wykres Minarda służy za test programów graficznych: Wilkinson (2005) przygotował jego dane w formie cyfrowej, a Wickham (2010) odtworzył go w ggplot2. Więcej w haśle Leland Wilkinson.

Spory, mity i trudne strony

„Minard zrobił jeden wykres”. Znamy 63 jego prace graficzne, w większości o handlu, transporcie i inwestycjach publicznych (Friendly, 2008).

„Najlepszy wykres wszech czasów”. Tak nazwał go Edward Tufte (za: Friendly, 2008), lecz to opinia. Wykres łączy wiele zmiennych, przez co trudno odczytać z niego dokładne liczby – stąd panel B na rysunku 2.

„To wierna mapa”. Minard bez wahania zniekształcał geografię, gdy przeszkadzała danym (Friendly, 2008). Współrzędne w danych to odczyty z rysunku, a nie pomiary trasy.

„Wymyślił mapy przepływów”. Wcześniej użył ich Harness (1836), a niezależnie także Belpaire (1844). Zasługą Minarda jest raczej rozwinięcie tej formy niż jej wynalezienie. Wcześniejsze wykresy liniowe i słupkowe opisujemy w haśle o Williamie Playfairze, a XIX-wieczną statystykę na wykresach – także przy Florence Nightingale i Johnie Snowie.

Przykład reprodukowalny

Minard w R

Kod rysuje oś czasu, przepisuje odczyty z wykresu Minarda, liczy stany armii na starcie, w Moskwie i po powrocie oraz największe ubytki, a potem rysuje mapę przepływu i wykres liniowy. Rysunki na stronie powstały z tych samych obiektów p_os i p_metoda z krojem i tłem serwisu; dane, geometrie i skale są identyczne.

Oś czasu i liczebność armii Napoleona w 1812 r.

Dane wejściowe: 51 odczytów z wykresu Minarda (1869) w wersji cyfrowej Wilkinsona (2005), wpisanych ręcznie do ramki armia; współrzędne pięciu miast z tego samego zbioru. Daty osi czasu z cytowanych źródeł. Kod nie zawiera elementów losowych.

Co odczytać: liczebność trzech grup na starcie i ich sumę, stan głównej kolumny w Moskwie i po powrocie (także w procentach) oraz trzy największe ubytki między sąsiednimi odczytami.

Kod R rysunków 1 i 2
# Charles Joseph Minard: oś czasu i liczebność armii Napoleona w kampanii 1812 r. (odczyty z wykresu Minarda)
suppressPackageStartupMessages({library(ggplot2); library(patchwork)})
oi <- c(niebieski = "#0072B2", pomaranczowy = "#E69F00", cynober = "#D55E00", szary = "grey45")  # Okabe–Ito
motyw <- theme_minimal(base_size = 13) + theme(panel.grid.minor = element_blank(), plot.title = element_text(face = "bold"))

# 1. Oś czasu (lata według Friendly'ego 2008 i katalogu BnF)
zdarzenia <- data.frame(
  rok = c(1781, 1810, 1840, 1843, 1845, 1851, 1863, 1869, 1870, 1878),
  opis = c("urodzony", "inżynier: kanały\ni koleje", "raport o zawalonym\nmoście na Rodanie", "pierwsze prace\ngraficzne",
           "pierwsza mapa\nprzepływów", "emerytura", "mapa importu bawełny\n(1858 i 1862)", "wykres kampanii\nrosyjskiej i Hannibala",
           "zmarł", "Marey chwali\nwykres z 1869 r."),
  rodzaj = c("życie", "stanowisko", "praca", "praca", "praca", "stanowisko", "praca", "praca", "życie", "odbiór"))
zdarzenia$y <- c(1.2, -1, 1.2, -2, 2.1, -1, 1.2, -2.1, 2.2, -1)   # wysokość etykiet, żeby się nie nakładały
p_os <- ggplot(zdarzenia, aes(rok, 0)) +
  geom_hline(yintercept = 0, colour = "grey60") +
  geom_segment(aes(xend = rok, yend = y * 0.8), colour = "grey70") +
  geom_point(aes(shape = rodzaj, fill = rodzaj), size = 3.5) +
  geom_label(aes(y = y, label = paste0(rok, "\n", opis)), size = 3.2, lineheight = 0.9, linewidth = 0.2) +
  scale_shape_manual(values = c("życie" = 21, "stanowisko" = 22, "praca" = 24, "odbiór" = 23), name = NULL) +
  scale_fill_manual(values = c("życie" = oi[["szary"]], "stanowisko" = oi[["niebieski"]], "praca" = oi[["cynober"]],
                               "odbiór" = oi[["pomaranczowy"]]), name = NULL) +
  scale_x_continuous(breaks = seq(1780, 1880, 10), limits = c(1772, 1888)) + scale_y_continuous(limits = c(-2.6, 2.6)) +
  labs(title = "Charles Joseph Minard (1781–1870)", x = NULL, y = NULL) +
  motyw + theme(axis.text.y = element_blank(), panel.grid.major.y = element_blank(), legend.position = "bottom")

# 2. Dane: liczebność armii odczytana z wykresu Minarda (cyfrowa wersja Wilkinsona 2005, rozpowszechniana w pakiecie HistData)
# grupa 1 – główna kolumna, 2 i 3 – oddziały na północnym skrzydle; kierunek A – natarcie, R – odwrót
armia <- data.frame(
  dlug = c(24, 24.5, 25.5, 26, 27, 28, 28.5, 29, 30, 30.3, 32, 33.2, 34.4, 35.5, 36, 37.6, 37.7, 37.5, 37, 36.8, 35.4, 34.3,
           33.3, 32, 30.4, 29.2, 28.5, 28.3, 27.5, 26.8, 26.4, 25, 24.4, 24.2, 24.1, 24, 24.5, 25.5, 26.6, 27.4, 28.7, 28.7,
           29.2, 28.5, 28.3, 24, 24.5, 24.6, 24.6, 24.2, 24.1),
  szer = c(54.9, 55, 54.5, 54.7, 54.8, 54.9, 55, 55.1, 55.2, 55.3, 54.8, 54.9, 55.5, 55.4, 55.5, 55.8, 55.7, 55.7, 55, 55,
           55.3, 55.2, 54.8, 54.6, 54.4, 54.3, 54.2, 54.3, 54.5, 54.3, 54.4, 54.4, 54.4, 54.4, 54.4, 55.1, 55.2, 54.7, 55.7,
           55.6, 55.5, 55.5, 54.2, 54.1, 54.2, 55.2, 55.3, 55.8, 55.8, 54.4, 54.4),
  zolnierze = c(340000, 340000, 340000, 320000, 300000, 280000, 240000, 210000, 180000, 175000, 145000, 140000, 127100,
                100000, 100000, 100000, 100000, 98000, 97000, 96000, 87000, 55000, 37000, 24000, 20000, 20000, 20000, 20000,
                20000, 12000, 14000, 8000, 4000, 4000, 4000, 60000, 60000, 60000, 40000, 33000, 33000, 33000, 30000, 30000,
                28000, 22000, 22000, 6000, 6000, 6000, 6000),
  kierunek = rep(c("natarcie", "odwrót", "natarcie", "odwrót", "natarcie", "odwrót"), times = c(16, 19, 6, 4, 3, 3)),
  grupa = rep(1:3, times = c(35, 10, 6)))
miasta <- data.frame(dlug = c(24, 25.3, 32, 37.6, 29.2), szer = c(55, 54.7, 54.8, 55.8, 54.4),
                     nazwa = c("Kowno", "Wilno", "Smoleńsk", "Moskwa", "Bobr"))

# Ilu żołnierzy wyruszyło (pierwszy odczyt każdej grupy) i ilu zostało w głównej kolumnie
start <- sapply(split(armia$zolnierze, armia$grupa), `[`, 1)
start; sum(start)
glowna <- subset(armia, grupa == 1)
moskwa <- max(glowna$zolnierze[glowna$kierunek == "odwrót"])
powrot <- tail(glowna$zolnierze, 1)
c(start = glowna$zolnierze[1], moskwa = moskwa, powrot = powrot)
round(100 * c(moskwa = moskwa, powrot = powrot) / glowna$zolnierze[1], 1)   # % stanu wyjściowego głównej kolumny
# Największe ubytki między sąsiednimi odczytami głównej kolumny
glowna$ubytek <- c(NA, -diff(glowna$zolnierze))
head(glowna[order(-glowna$ubytek), c("dlug", "kierunek", "zolnierze", "ubytek")], 3)

p_mapa <- ggplot(armia, aes(dlug, szer)) +
  geom_path(aes(linewidth = zolnierze, colour = kierunek, group = interaction(grupa, kierunek)), lineend = "round") +
  geom_point(data = miasta, shape = 21, fill = "white", size = 2) +
  geom_text(data = miasta, aes(label = nazwa), nudge_y = 0.15, size = 3.4) +
  annotate("text", x = c(37.4, 23.6), y = c(56.05, 54.27), size = 3.2, hjust = c(1, 0),
           label = c("100 tys. w Moskwie", "4 tys. wraca")) +
  scale_linewidth(range = c(0.4, 10), guide = "none") +
  coord_cartesian(xlim = c(23.5, 38.3), ylim = c(54, 56.1)) +
  scale_colour_manual(values = c("natarcie" = oi[["pomaranczowy"]], "odwrót" = "grey15"), name = NULL) +
  labs(title = "A. Szlak armii: szerokość = liczba żołnierzy", x = "Długość geograficzna (°E)", y = "Szerokość (°N)") +
  motyw + theme(legend.position = "bottom")
p_linia <- ggplot(glowna, aes(dlug, zolnierze, colour = kierunek, linetype = kierunek, shape = kierunek)) +
  geom_line(linewidth = 1) + geom_point(size = 2) +
  annotate("text", x = c(24.2, 37.6, 24.2), y = c(356000, 122000, 30000), size = 3.4, hjust = c(0, 1, 0),
           label = c("340 tys.", "100 tys. w Moskwie", "4 tys. wraca")) +
  scale_y_continuous(labels = function(x) paste(x / 1000, "tys.")) +
  scale_colour_manual(values = c("natarcie" = oi[["pomaranczowy"]], "odwrót" = "grey15"), name = NULL) +
  scale_linetype_manual(values = c("natarcie" = "solid", "odwrót" = "22"), name = NULL) +
  scale_shape_manual(values = c("natarcie" = 16, "odwrót" = 17), name = NULL) +
  labs(title = "B. Te same liczby jako wykres liniowy", x = "Długość geograficzna (°E)", y = "Żołnierze w głównej kolumnie") +
  motyw + theme(legend.position = "bottom")
p_metoda <- p_mapa + p_linia + plot_layout(widths = c(1.25, 1))
p_os
p_metoda
Wynik w R
     1      2      3 
340000  60000  22000 
[1] 422000
 start moskwa powrot 
340000 100000   4000 
moskwa powrot 
  29.4    1.2 
   dlug kierunek zolnierze ubytek
7  28.5 natarcie    240000  40000
22 34.3   odwrót     55000  32000
8  29.0 natarcie    210000  30000

Bibliografia oprogramowania

Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (obliczenia – funkcje bazowe split(), diff(), subset(); rysunki – pakiety ggplot2 i patchwork). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).

  1. R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
  2. ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
  3. patchwork (wersja 1.3.2): Pedersen, T. L. (2025). patchwork: The composer of plots [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.patchwork

Najczęstsze pytania

Kim był Charles Joseph Minard?

Francuskim inżynierem (1781–1870) wykształconym w École Nationale des Ponts et Chaussées. Do 1842 r. projektował kanały i koleje, a od 1843 r. przygotowywał dla państwa mapy i diagramy o handlu i transporcie. Na emeryturę przeszedł w 1851 r., ale rysował do 1869 r.; znamy 63 jego prace graficzne.

Co przedstawia wykres Minarda o kampanii rosyjskiej?

Marsz armii Napoleona na Moskwę w 1812 r. i odwrót. Szerokość wstęgi oznacza liczbę żołnierzy na kolejnych etapach, położenie wstęgi – trasę, a osobny wykres u dołu – temperatury. Na tym samym arkuszu z 1869 r. Minard pokazał dla porównania straty armii Hannibala.

Ilu żołnierzy pokazuje wykres Minarda?

Według cyfrowej wersji odczytów z wykresu (Wilkinson, 2005) na starcie trzy grupy liczą razem 422 tys. żołnierzy, z tego 340 tys. w głównej kolumnie. Do Moskwy dociera 100 tys., a wraca 4 tys. To odczyty z rysunku Minarda, a nie dane z wojskowych archiwów.

Czy Minard wymyślił mapy przepływów?

Nie. Linie przepływu o szerokości proporcjonalnej do wielkości zaproponował Henry Harness w 1836 r., a ponownie i niezależnie – Belpaire w 1844 r. i Minard w 1845 r. Minard rozwinął tę formę najbardziej i dzięki niemu stała się znana.

Powiązane hasła

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Friendly, M. (2002). Visions and re-visions of Charles Joseph Minard. Journal of Educational and Behavioral Statistics, 27(1), 31–51. https://doi.org/10.3102/10769986027001031
  2. Friendly, M. (2008). The golden age of statistical graphics. Statistical Science, 23(4), 502–535. https://doi.org/10.1214/08-sts268 ● Otwarty dostęp
  3. Minard, C. J. (1869). Carte figurative des pertes successives en hommes de l'armée française dans la campagne de Russie 1812–13 (comparées à celle d'Hannibal durant la 2ème guerre punique) [Mapa]. Régnier & Dourdet. https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb40650878p
  4. Wickham, H. (2010). A layered grammar of graphics. Journal of Computational and Graphical Statistics, 19(1), 3–28. https://doi.org/10.1198/jcgs.2009.07098
  5. Wilkinson, L. (2005). The grammar of graphics (2nd ed.). Springer. https://doi.org/10.1007/0-387-28695-0

Cytowania BibTeX

@article{friendly2002visions, author={Friendly, Michael}, title={{Visions and re-visions of Charles Joseph Minard}}, journal={Journal of Educational and Behavioral Statistics}, year={2002}, volume={27}, number={1}, pages={31--51}, doi={10.3102/10769986027001031}}
@article{friendly2008golden, author={Friendly, Michael}, title={{The golden age of statistical graphics}}, journal={Statistical Science}, year={2008}, volume={23}, number={4}, pages={502--535}, doi={10.1214/08-sts268}}
@misc{minard1869carte, author={Minard, Charles Joseph}, title={{Carte figurative des pertes successives en hommes de l'armée française dans la campagne de Russie 1812–13 (comparées à celle d'Hannibal durant la 2ème guerre punique) [Mapa]}}, year={1869}, publisher={Régnier \& Dourdet}, url={https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb40650878p}}
@article{wickham2010layered, author={Wickham, Hadley}, title={{A layered grammar of graphics}}, journal={Journal of Computational and Graphical Statistics}, year={2010}, volume={19}, number={1}, pages={3--28}, doi={10.1198/jcgs.2009.07098}}
@book{wilkinson2005grammar, author={Wilkinson, Leland}, title={{The grammar of graphics (2nd ed.)}}, year={2005}, publisher={Springer}, doi={10.1007/0-387-28695-0}}
R