Słownik metodologiczny · Ludzie statystyki

John Snow (1813–1858) – lekarz, który wyśledził drogę cholery

John Snow, londyński anestezjolog, w 1854 r. powiązał wybuch cholery z pompą przy Broad Street i porównał zgony w domach dwóch spółek wodociągowych. Przedstawiamy jego drogę, mit o rączce pompy oraz ryzyko względne z jego tabeli przeliczone w R.

W skrócie: John Snow (1813–1858) – londyński lekarz anestezjolog, który w drugim wydaniu „On the Mode of Communication of Cholera” (1855) pokazał, że cholera szerzy się przez skażoną wodę: opisał wybuch przy Broad Street i porównał zgony w domach zaopatrywanych przez dwie spółki wodociągowe.

Kim był John Snow?

John Snow (1813–1858) był londyńskim lekarzem anestezjologiem i badaczem, który pokazał, że cholera szerzy się przez skażoną wodę. Urodził się w Yorku w 1813 r. i terminował u chirurga-aptekarza w Newcastle upon Tyne; w 1836 r. przeszedł pieszo do Londynu, gdzie studiował medycynę (Lawrence, 2004). Według Ramsaya (2006) zaczął praktykę u chirurga w 1827 r. jako 14-latek, z cholerą zetknął się w czasie epidemii 1832 r., dyplom doktora medycyny uzyskał w 1844 r., a zmarł w czerwcu 1858 r.

Wielką szansą zawodową okazało się dla niego znieczulenie eterem: eksperymentował z eterem na sobie i na zwierzętach i budował inhalatory pozwalające odmierzać dawkę (Lawrence, 2004); w 1847 r. wydał książkę o wdychaniu eteru (Ramsay, 2006). Jego teorię wodnego przenoszenia cholery uznano dopiero po jego śmierci (Lawrence, 2004).

Najważniejsze pomysły

  • Cholera przenosi się przez wodę. Pierwsze wydanie „On the Mode of Communication of Cholera” było cienką broszurą z sierpnia 1849 r.; drugie, znacznie rozszerzone, ukazało się w 1855 r. z opisem epidemii 1854 r. (Snow, 1855). Paneth (2004) podkreśla, że Snow nie szukał pod mikroskopem samego zarazka – choć przypuszczał, że to drobny, rozmnażający się organizm – lecz ustalał, jak choroba przechodzi z człowieka na człowieka.
  • Broad Street, 1854. W promieniu około 250 jardów od skrzyżowania Broad Street i Cambridge Street w ciągu 10 dni doszło do ponad 500 zachorowań zakończonych zgonem. Snow ustalił, kto z nich pił wodę z ulicznej pompy, i wieczorem 7 września przedstawił wyniki radzie opiekunów parafii św. Jakuba; następnego dnia zdjęto rączkę pompy (Snow, 1855).
  • „Wielki eksperyment”. Dwie spółki wodociągowe – Southwark i Vauxhall oraz Lambeth – prowadziły rury tymi samymi ulicami południowego Londynu. Lambeth od 1852 r. czerpała wodę z Thames Ditton, wolną od ścieków, a Southwark i Vauxhall – wodę zanieczyszczoną ściekami miasta. Ponad 300 tys. osób każdego wieku i stanu zostało więc podzielonych na dwie grupy bez swojego wyboru (Snow, 1855) – dziś nazwalibyśmy to eksperymentem naturalnym.

Ciekawostka

Anestezjolog królowej. 7 kwietnia 1853 r. Snow podał chloroform królowej Wiktorii przy porodzie jej ósmego dziecka, księcia Leopolda (Ramsay, 2006). Często przypisuje się temu zdarzeniu przełom w akceptacji znieczulenia porodowego. Caton (2000) uważa wpływ królowej za przeceniony: to staranna praktyka Snowa wcześniej przekonała kolegów, także lekarzy królowej, a liczba znieczulanych porodów i tak pozostała mała.

Ten sam lekarz królowej żył bardzo skromnie: jako siedemnastolatek przeszedł na wegetarianizm i niemal całkowitą abstynencję od alkoholu (Lawrence, 2004).

Przykład na historycznych danych

Liczby przepisaliśmy z tabeli IX drugiego wydania książki Snowa (1855): w pierwszych siedmiu tygodniach epidemii 1854 r. w 40 046 domach zaopatrywanych przez spółkę Southwark i Vauxhall zmarło na cholerę 1263 osoby, w 26 107 domach spółki Lambeth – 98, a w 256 423 domach reszty Londynu – 1422. Liczba domów pochodzi ze sprawozdania spółek dla Parlamentu za 1853 r.

Przeliczone w R daje to 315.4 zgonu na 10 000 domów u Southwark i Vauxhall i 37.5 u Lambeth. Ryzyko względne wynosi RR = 8.40, 95% przedział ufności [6.84, 10.31] – Snow pisał o śmiertelności od ośmiu do dziewięciu razy większej. Różnica ryzyk to 277.8 zgonu na 10 000 domów, a 88.1% zgonów w domach Southwark i Vauxhall przypada na nadwyżkę ponad poziom Lambeth (frakcja przypisywalna wśród narażonych). Test chi-kwadrat dla tabeli 2 × 2 daje χ²(1) = 604.11, p < .001. W pierwszych czterech tygodniach epidemii (286 i 14 zgonów) wychodzi 71.4 i 5.4 zgonu na 10 000 domów, czyli RR = 13.3; Snow pisał o czternastokrotnej różnicy.

Druga tabela Snowa (tabela I) podaje zachorowania zakończone zgonem w okolicy Broad Street dzień po dniu. Najwięcej, 143, było 1 września; przed 8 września, dniem zdjęcia rączki pompy, zachorowało 516 osób, od tego dnia – 55 (u 45 dalszych data była nieznana).

Na rysunku

Pozioma oś czasu od 1810 do 1860 z dziesięcioma zdarzeniami: 1813 urodził się w Yorku; 1827 terminuje u chirurga-aptekarza w Newcastle; 1836 pieszo do Londynu; 1844 dyplom doktora medycyny (MD); 1847 On the Inhalation of Ether; 1849 On the Mode of Communication of Cholera, pierwsze wydanie; 1853 chloroform przy porodzie królowej Wiktorii; 1854 Broad Street, 8 września zdjęta rączka pompy; 1855 drugie wydanie z mapą i wielkim eksperymentem; 1858 zmarł. Rodzaj zdarzenia oznaczają kształt i kolor znacznika: koło – życie, kwadrat – praca, romb – publikacja, trójkąt – badanie
Rysunek 1. Oś czasu: John Snow, 1813–1858. Lata według Lawrence’a (2004), Ramsaya (2006) i Snowa (1855). Rysunek: R, pakiet ggplot2.

Co widać. Prawie cały dorobek Snowa zmieścił się w ostatnich 14 latach jego życia.

Na co uważać. Daty z życia Snowa podają artykuły przeglądowe, które czasem się różnią (np. Ramsay, 2006, umieszcza wybuch przy Broad Street w 1853 r., a sam Snow – w 1854 r.); lata 1827 i 1844 podaje tylko Ramsay (2006).

Podpis do pracy:

Rysunek 1. Najważniejsze daty z życia i pracy Johna Snowa (1813–1858). Uwaga. Kształt znacznika oznacza rodzaj zdarzenia (życie, praca, publikacja, badanie).
Dwa panele. A: szare słupki dziennej liczby zachorowań zakończonych zgonem w okolicy Broad Street od 19 sierpnia do 30 września 1854 roku; szczyt 143 zachorowań 1 września, potem szybki spadek; zielona przerywana pionowa linia 8 września z podpisem zdjęcie rączki pompy stoi już na opadającej części krzywej. B: punkty z poziomymi 95-procentowymi przedziałami ufności – zgony na 10 000 domów: Southwark i Vauxhall 315 (pomarańczowy kwadrat), Lambeth 38 (niebieskie koło), reszta Londynu 56 (szary trójkąt); napis RR = 8.40
Rysunek 2. Epidemia cholery w Londynie w 1854 r. według tabel I i IX Snowa (1855): zachorowania przy Broad Street dzień po dniu (A) i zgony na 10 000 domów według dostawcy wody (B). Obliczenia i rysunek: R, pakiety ggplot2 i patchwork (dane historyczne przepisane ze źródła, bez losowania).

Co widać. Na panelu A zachorowania osiągnęły szczyt 1 września i spadały już od tygodnia, zanim 8 września zdjęto rączkę pompy. Na panelu B przedział ufności dla Southwark i Vauxhall leży daleko od przedziałów dwóch pozostałych grup; Lambeth wypadła nawet lepiej niż reszta Londynu.

Na co uważać. Mianownikiem są domy z 1853 r., nie osoby z 1854 r., więc liczba mieszkańców na dom może się różnić między spółkami. Dla reszty Londynu z liczb w tabeli wychodzi 55.5 zgonu na 10 000 domów, a Snow podaje 59 – nie wiemy, skąd różnica. Panel A pokazuje dzień zachorowania, który Snow w większości przypadków odtworzył, odejmując czas choroby od daty zgonu (Snow, 1855).

Podpis do pracy:

Rysunek 2. Zachorowania na cholerę zakończone zgonem w okolicy Broad Street w Londynie, 19 sierpnia – 30 września 1854 r. (A), oraz zgony z powodu cholery na 10 000 domów według dostawcy wody w pierwszych siedmiu tygodniach epidemii 1854 r. (B). Uwaga. Dane: Snow (1855), tabele I i IX. Przerywana linia – dzień zdjęcia rączki pompy; poziome odcinki – 95% przedziały ufności (rozkład Poissona); RR – ryzyko względne.

Gdzie spotkasz Snowa w swojej pracy

Tabela IX to wzorzec badania kohortowego: dwie grupy różniące się narażeniem, liczba zdarzeń i mianownik w każdej z nich. W praktyce:

Z rozumowaniem Snowa warto porównać późniejsze kryteria Bradforda Hilla (zob. też Austin Bradford Hill), a z jego tabelami – wykresy Williama Playfaira i Florence Nightingale.

Spory, mity i trudne strony

  • Rączka pompy. Popularna wersja głosi, że Snow sam zdjął rączkę pompy i tym zatrzymał epidemię. Paneth (2004) prostuje: rączkę zdjęły władze parafii na jego wniosek, a wybuch już wygasał – zgony spadły ze 127 dnia 2 września do 30 dnia 8 września. Sam Snow (1855) pisał, że epidemia byłaby znacznie większa, gdyby mieszkańcy nie uciekli z okolicy.
  • Mapa. Słynna mapa zgonów wokół pompy ukazała się w drugim wydaniu książki (1855). Według własnej relacji Snowa radę parafii przekonał w 1854 r. ustaleniami o tym, kto pił wodę z pompy; o mapie w tym miejscu nie wspomina (Snow, 1855).
Przykład reprodukowalny

Dane Snowa w R

Kod wpisuje liczby z tabel IX i I drugiego wydania książki Snowa (1855), liczy zgony na 10 000 domów, ryzyko względne z 95% przedziałem ufności, różnicę ryzyk, test chi-kwadrat i przebieg zachorowań przy Broad Street, a na końcu rysuje rysunek 2. Drugi przepis rysuje oś czasu (rysunek 1). Rysunki na stronie powstały z tych samych obiektów p1 i p2, którym podmieniono tylko motyw na motyw serwisu; dane, geometrie i skale są identyczne. Kod nie losuje.

1. „Wielki eksperyment” i Broad Street: rysunek 2

Dane wejściowe: liczby wpisane ręcznie z tabeli IX (domy i zgony według dostawcy wody, pierwsze siedem tygodni epidemii 1854 r.) i tabeli I (dzienne zachorowania i zgony w okolicy Broad Street, 19 sierpnia – 30 września 1854 r.) – Snow (1855).

Co odczytać: zgony na 10 000 domów; RR i 95% CI; różnicę ryzyk i frakcję przypisywalną; ten sam rachunek dla czterech tygodni; χ² i p; sumy z tabeli I (kontrola przepisania: po 616); zachorowania wokół 8 września oraz przed tym dniem i od niego.

Kod R rysunku 2
# John Snow: „wielki eksperyment” wodociągowy (tabela IX) i zachorowania przy Broad Street (tabela I), Snow (1855)
suppressPackageStartupMessages({library(ggplot2); library(patchwork)})
kol <- c(sv = "#D55E00", lam = "#0072B2", reszta = "grey45", pompa = "#009E73")   # Okabe–Ito
motyw <- theme_minimal(base_size = 13) +
  theme(panel.grid.minor = element_blank(), plot.title = element_text(face = "bold"), legend.position = "none")
# Tabela IX: pierwsze siedem tygodni epidemii 1854 r.; domy – liczba domów zasilanych w 1853 r. (zwrot do Parlamentu)
wodociagi <- data.frame(
  dostawca = c("Southwark i Vauxhall", "Lambeth", "reszta Londynu"),
  domy     = c(40046, 26107, 256423),
  zgony    = c(1263, 98, 1422))
wodociagi$na_10000 <- round(10000 * wodociagi$zgony / wodociagi$domy, 1)
wodociagi                                                     # Snow podaje 315, 37 i 59 – trzecia liczba nie wynika z podanych domów i zgonów
# Ryzyko względne (na dom): Southwark i Vauxhall względem Lambeth, 95% CI na skali logarytmu
a <- 1263; n1 <- 40046; b <- 98; n0 <- 26107
rr <- (a / n1) / (b / n0)
se_log <- sqrt(1 / a - 1 / n1 + 1 / b - 1 / n0)
round(c(RR = rr, CI_dolna = exp(log(rr) - 1.96 * se_log), CI_gorna = exp(log(rr) + 1.96 * se_log)), 2)
# Różnica ryzyk na 10 000 domów i odsetek zgonów w domach S&V, którego można by uniknąć przy wodzie z Lambeth
round(c(roznica_na_10000 = 10000 * (a / n1 - b / n0), frakcja_przypisana = (rr - 1) / rr), 3)
# Ten sam rachunek dla pierwszych czterech tygodni (Snow: 286 i 14 zgonów, 71 i 5 na 10 000 domów)
round(c(S_V = 10000 * 286 / 40046, Lambeth = 10000 * 14 / 26107, RR_4_tyg = (286 / 40046) / (14 / 26107)), 1)
# Test chi-kwadrat: zgon (tak/nie) w domu × dostawca (dwie spółki)
tab <- matrix(c(a, n1 - a, b, n0 - b), nrow = 2, byrow = TRUE,
              dimnames = list(dostawca = c("Southwark i Vauxhall", "Lambeth"), zgon = c("tak", "nie")))
chisq.test(tab)

# Tabela I: zachorowania zakończone zgonem i zgony w okolicy Broad Street, 19 sierpnia – 30 września 1854 r.
dni <- seq(as.Date("1854-08-19"), as.Date("1854-09-30"), by = "day")
zachorowania <- c(1, 1, 1, 0, 1, 1, 0, 1, 1, 1, 1, 8, 56,                              # 19–31 sierpnia
                  143, 116, 54, 46, 36, 20, 28, 12, 11, 5, 5, 1, 3, 0, 1, 4, 2, 3, 0, 0,  # 1–20 września
                  2, 1, 1, 1, 1, 1, 1, 0, 0, 0)                                          # 21–30 września
zgony_dzien <- c(1, 0, 2, 0, 0, 2, 0, 0, 1, 0, 1, 2, 3,
                 70, 127, 76, 71, 45, 37, 32, 30, 24, 18, 15, 6, 13, 6, 8, 6, 5, 2, 3, 0,
                 0, 2, 3, 0, 0, 2, 0, 2, 1, 0)
c(zachorowania = sum(zachorowania) + 45, zgony = sum(zgony_dzien))   # Snow: po 616 (45 zachorowań bez daty)
bs <- data.frame(dzien = dni, zachorowania, zgony = zgony_dzien)
zdjecie <- as.Date("1854-09-08")                                     # dzień zdjęcia rączki pompy
bs[bs$dzien >= as.Date("1854-08-31") & bs$dzien <= as.Date("1854-09-10"), ]
c(przed_zdjeciem = sum(bs$zachorowania[bs$dzien < zdjecie]), od_zdjecia = sum(bs$zachorowania[bs$dzien >= zdjecie]))

# Rysunek 2A: zachorowania dzień po dniu i dzień zdjęcia rączki
pA <- ggplot(bs, aes(dzien, zachorowania)) +
  geom_col(fill = "grey55", width = 0.8) +
  geom_vline(xintercept = zdjecie, colour = kol[["pompa"]], linewidth = 1, linetype = "dashed") +
  annotate("text", x = zdjecie + 1, y = 125, label = "8 września:\nzdjęcie rączki pompy", hjust = 0, size = 3.4,
           colour = kol[["pompa"]], lineheight = 0.9) +
  scale_x_date(date_breaks = "1 week", date_labels = "%d.%m") +
  labs(title = "A. Broad Street: zachorowania zakończone zgonem", x = "Dzień zachorowania (1854)", y = "Liczba zachorowań") +
  motyw
# Rysunek 2B: zgony na 10 000 domów według dostawcy wody, z 95% CI (rozkład Poissona)
ci <- t(sapply(wodociagi$zgony, function(k) poisson.test(k)$conf.int))
wodociagi$dolna <- 10000 * ci[, 1] / wodociagi$domy
wodociagi$gorna <- 10000 * ci[, 2] / wodociagi$domy
wodociagi$dostawca <- factor(wodociagi$dostawca, levels = rev(wodociagi$dostawca))
pB <- ggplot(wodociagi, aes(na_10000, dostawca, colour = dostawca, shape = dostawca)) +
  geom_errorbar(aes(xmin = dolna, xmax = gorna), width = 0.2, linewidth = 0.8, orientation = "y") +
  geom_point(size = 3.6) +
  geom_text(aes(label = sprintf("%.0f", na_10000)), vjust = -1.1, size = 3.6, show.legend = FALSE) +
  annotate("text", x = 180, y = 2.5, label = sprintf("RR = %.2f\n(S&V względem Lambeth)", rr), size = 3.5, lineheight = 0.9) +
  scale_colour_manual(values = c("Southwark i Vauxhall" = kol[["sv"]], "Lambeth" = kol[["lam"]], "reszta Londynu" = kol[["reszta"]])) +
  scale_shape_manual(values = c("Southwark i Vauxhall" = 15, "Lambeth" = 16, "reszta Londynu" = 17)) +
  scale_x_continuous(limits = c(0, 350)) +
  labs(title = "B. Zgony na 10 000 domów (7 tygodni)", x = "Zgony z powodu cholery na 10 000 domów", y = NULL) +
  motyw
p2 <- pA + pB + plot_layout(widths = c(1.3, 1))
p2
Wynik w R
              dostawca   domy zgony na_10000
1 Southwark i Vauxhall  40046  1263    315.4
2              Lambeth  26107    98     37.5
3       reszta Londynu 256423  1422     55.5
      RR CI_dolna CI_gorna 
    8.40     6.84    10.31 
  roznica_na_10000 frakcja_przypisana 
           277.849              0.881 
     S_V  Lambeth RR_4_tyg 
    71.4      5.4     13.3 

	Pearson's Chi-squared test with Yates' continuity correction

data:  tab
X-squared = 604.11, df = 1, p-value < 2.2e-16

zachorowania        zgony 
         616          616 
        dzien zachorowania zgony
13 1854-08-31           56     3
14 1854-09-01          143    70
15 1854-09-02          116   127
16 1854-09-03           54    76
17 1854-09-04           46    71
18 1854-09-05           36    45
19 1854-09-06           20    37
20 1854-09-07           28    32
21 1854-09-08           12    30
22 1854-09-09           11    24
23 1854-09-10            5    18
przed_zdjeciem     od_zdjecia 
           516             55 

2. Oś czasu: rysunek 1

Dane wejściowe: dziesięć zdarzeń z latami według cytowanych źródeł, wpisanych ręcznie.

Co odczytać: nic – kod tylko rysuje oś czasu.

Kod R rysunku 1
# Oś czasu: John Snow, 1813–1858 – lata według cytowanych źródeł
library(ggplot2)
zdarzenia <- data.frame(
  rok = c(1813, 1827, 1836, 1844, 1847, 1849, 1853, 1854, 1855, 1858),
  opis = c("urodził się\nw Yorku", "terminuje u chirurga-\naptekarza w Newcastle", "pieszo\ndo Londynu", "dyplom doktora\nmedycyny (MD)",
           "„On the Inhalation\nof Ether”", "„On the Mode of Communication\nof Cholera” (1. wyd.)", "chloroform przy porodzie\nkrólowej Wiktorii",
           "Broad Street; 8 IX zdjęta\nrączka pompy", "2. wydanie: mapa\ni „wielki eksperyment”", "zmarł"),
  rodzaj = c("życie", "praca", "życie", "praca", "publikacja", "publikacja", "praca", "badanie", "publikacja", "życie"))
# Gęste lata 1844–1858: etykiety nad (1) i pod (−1) osią, na trzech wysokościach, częściowo przesunięte w bok
zdarzenia$strona     <- c(1, -1, 1, -1, 1, -1, 1, -1, 1, 1)
zdarzenia$poziom     <- c(0.5, 0.5, 0.5, 0.5, 0.5, 1.0, 1.5, 0.5, 1.0, 0.5)
zdarzenia$wyrownanie <- c(0.5, 0.5, 0.5, 0.9, 0.9, 0.5, 0.5, 0.05, 0.05, 0.05)
ksztalty <- c("życie" = 21, "praca" = 22, "publikacja" = 23, "badanie" = 24)
kolory <- c("życie" = "grey40", "praca" = "#0072B2", "publikacja" = "#D55E00", "badanie" = "#009E73")   # Okabe–Ito
p1 <- ggplot(zdarzenia, aes(rok, 0)) +
  geom_hline(yintercept = 0, colour = "grey60", linewidth = 0.8) +
  geom_segment(aes(xend = rok, y = 0, yend = poziom * strona), colour = "grey70") +
  geom_point(aes(shape = rodzaj, fill = rodzaj), size = 4, colour = "black") +
  geom_text(aes(y = (poziom + 0.07) * strona, label = paste0(rok, "\n", opis), vjust = ifelse(strona > 0, 0, 1), hjust = wyrownanie),
            size = 3.3, lineheight = 0.9) +
  scale_shape_manual(values = ksztalty, name = NULL) +
  scale_fill_manual(values = kolory, name = NULL) +
  scale_x_continuous(limits = c(1808, 1867), breaks = seq(1810, 1860, by = 10)) +
  scale_y_continuous(limits = c(-1.6, 2.1)) +
  labs(x = NULL, y = NULL) +
  theme_minimal(base_size = 13) +
  theme(axis.text.y = element_blank(), panel.grid = element_blank(), axis.text.x = element_text(colour = "grey30"),
        legend.position = "bottom")
p1

Bibliografia oprogramowania

Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (test chi-kwadrat – funkcja chisq.test(), przedziały Poissona – poisson.test() z pakietu stats; rysunki – pakiety ggplot2 i patchwork). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).

  1. R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
  2. ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
  3. patchwork (wersja 1.3.2): Pedersen, T. L. (2025). patchwork: The composer of plots [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.patchwork

Najczęstsze pytania

Kim był John Snow?

Londyńskim lekarzem (1813–1858), urodzonym w Yorku, który zajmował się znieczuleniem eterem i chloroformem, a w książce „On the Mode of Communication of Cholera” (1849, wydanie rozszerzone 1855) pokazał, że cholera szerzy się przez skażoną wodę (Lawrence, 2004; Snow, 1855).

Czy John Snow zatrzymał epidemię cholery, zdejmując rączkę pompy?

Nie. Rączkę pompy przy Broad Street zdjęły 8 września 1854 r. władze parafii po jego wystąpieniu, a wybuch już wygasał: zgony spadły ze 127 dnia 2 września do 30 dnia 8 września (Paneth, 2004). Najwięcej zachorowań było 1 września (Snow, 1855).

Na czym polegał „wielki eksperyment” Snowa?

Dwie spółki wodociągowe zaopatrywały domy na tych samych ulicach Londynu, ale tylko jedna brała wodę skażoną ściekami. Snow porównał zgony: 315 na 10 000 domów u Southwark i Vauxhall i 37 u Lambeth (Snow, 1855). W R daje to ryzyko względne 8.40, 95% CI [6.84, 10.31].

Co John Snow wniósł do epidemiologii?

Pokazał, że do zapobiegania chorobie zakaźnej najważniejsze jest poznanie drogi jej przenoszenia, nawet bez znajomości samego zarazka (Paneth, 2004), i że porównanie grup różniących się tylko narażeniem może tę drogę wskazać – dziś nazywamy to eksperymentem naturalnym.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Caton, D. (2000). John Snow’s practice of obstetric anesthesia. Anesthesiology, 92(1), 247–252. https://doi.org/10.1097/00000542-200001000-00037
  2. Lawrence, C. (2004). Peter Vinten-Johansen, Howard Brody, Nigel Paneth, Stephen Rachman, Michael Rip, with the assistance of David Zuck, Cholera, chloroform and the science of medicine: A life of John Snow [Book review]. Medical History, 48(4), 531–532. https://doi.org/10.1017/s0025727300008164 ● Otwarty dostęp
  3. Paneth, N. (2004). Assessing the contributions of John Snow to epidemiology: 150 years after removal of the Broad Street pump handle. Epidemiology, 15(5), 514–516. https://doi.org/10.1097/01.ede.0000135915.94799.00
  4. Ramsay, M. A. E. (2006). John Snow, MD: Anaesthetist to the Queen of England and pioneer epidemiologist. Baylor University Medical Center Proceedings, 19(1), 24–28. https://doi.org/10.1080/08998280.2006.11928120 ● Otwarty dostęp
  5. Snow, J. (1855). On the mode of communication of cholera (2nd ed.). John Churchill. https://archive.org/details/b28985266 ● Otwarty dostęp

Cytowania BibTeX

@article{caton2000john, author={Caton, Donald}, title={{John Snow’s practice of obstetric anesthesia}}, journal={Anesthesiology}, year={2000}, volume={92}, number={1}, pages={247--252}, doi={10.1097/00000542-200001000-00037}}
@article{lawrence2004cholera, author={Lawrence, Christopher}, title={{Peter Vinten-Johansen, Howard Brody, Nigel Paneth, Stephen Rachman, Michael Rip, with the assistance of David Zuck, Cholera, chloroform and the science of medicine: A life of John Snow [Book review]}}, journal={Medical History}, year={2004}, volume={48}, number={4}, pages={531--532}, doi={10.1017/s0025727300008164}}
@article{paneth2004assessing, author={Paneth, Nigel}, title={{Assessing the contributions of John Snow to epidemiology: 150 years after removal of the Broad Street pump handle}}, journal={Epidemiology}, year={2004}, volume={15}, number={5}, pages={514--516}, doi={10.1097/01.ede.0000135915.94799.00}}
@article{ramsay2006john, author={Ramsay, Michael A. E.}, title={{John Snow, MD: Anaesthetist to the Queen of England and pioneer epidemiologist}}, journal={Baylor University Medical Center Proceedings}, year={2006}, volume={19}, number={1}, pages={24--28}, doi={10.1080/08998280.2006.11928120}}
@book{snow1855on, author={Snow, John}, title={{On the mode of communication of cholera}}, year={1855}, edition={2}, publisher={John Churchill}, url={https://archive.org/details/b28985266}}
R