Słownik metodologiczny · Ludzie statystyki

Janet Lane-Claypon (1877–1967) – pionierka badań kohortowych i kliniczno-kontrolnych

Janet Lane-Claypon, brytyjska fizjolożka i epidemiolożka, w 1912 r. porównała przyrost masy niemowląt karmionych piersią i gotowanym mlekiem krowim, a w 1926 r. ogłosiła badanie kliniczno-kontrolne raka piersi. Przedstawiamy jej drogę i przeliczamy w R tabele z raportu z 1912 r.

Strona główna / Słownik / Janet Lane-Claypon
W skrócie: Janet Lane-Claypon (1877–1967) – brytyjska fizjolożka i epidemiolożka. W raporcie z 1912 r. porównała masę niemowląt karmionych piersią i gotowanym mlekiem krowim w historycznej kohorcie, a w 1926 r. ogłosiła badanie przypadków raka piersi i kontroli, od którego Mantel i Haenszel liczyli historię nowoczesnych badań kliniczno-kontrolnych.

Kim była Janet Lane-Claypon?

Janet Elizabeth Lane-Claypon (1877–1967) była brytyjską lekarką, fizjolożką i epidemiolożką (Winkelstein, 2004a). Urodziła się 3 lutego 1877 r. w Bostonie w hrabstwie Lincolnshire, w rodzinie bankiera. Studiowała w Londynie: w 1902 r. uzyskała dyplom z fizjologii z wyróżnieniem pierwszej klasy, w 1905 r. stopień doktora nauk (DSc), a w 1910 r. doktora medycyny (MD). W 1902 r. jako pierwsza kobieta dostała stypendium badawcze Brytyjskiego Towarzystwa Lekarskiego (BMA) i pod kierunkiem fizjologa Ernesta Starlinga badała jajniki i hormonalną kontrolę laktacji (Winkelstein, 2004a, 2006).

W 1907 r. przeszła do Lister Institute of Preventive Medicine, gdzie badała bakteriologię i biochemię mleka. Stypendium Jennera z tego instytutu pozwoliło jej objechać Europę i poznać tamtejszą opiekę nad matką i dzieckiem. Potem zajmowała się epidemiologią, kierowaniem instytucjami edukacyjnymi i działalnością na rzecz zdrowia matek i dzieci (Winkelstein, 2006).

Najważniejsze pomysły

  • Kohorta z istniejących zapisów (1912). W raporcie dla Local Government Board porównała przyrost masy w pierwszym roku życia 300 niemowląt karmionych piersią i 204 karmionych gotowanym mlekiem krowim z berlińskiej miejskiej poradni dla niemowląt (Lane-Claypon, 1912). Winkelstein (2004b) uważa to – na ile wiadomo – za pierwsze historyczne badanie kohortowe.
  • Przypadek czy różnica? Każdą różnicę średnich porównywała z jej błędem prawdopodobnym, a przy grupie liczącej tylko 10 dzieci zastosowała metodę „Studenta” z 1908 r. (Lane-Claypon, 1912). Winkelstein (2004b) widzi w tym pierwsze użycie testu t w badaniu epidemiologicznym.
  • Czynnik zakłócający. Sprawdziła, czy dzieci karmione piersią nie były cięższe po prostu dlatego, że pochodziły z zamożniejszych rodzin. Policzyła korelację cząstkową masy i sposobu karmienia przy stałym zarobku ojca, powołując się na podręcznik George’a Udny’ego Yule’a (Lane-Claypon, 1912).
  • Przypadki i kontrole (1926). W raporcie o raku piersi porównała chore z kobietami bez tej choroby pod względem m.in. wieku pierwszej i ostatniej miesiączki, liczby porodów, wieku zamążpójścia i karmienia piersią. To pierwsze duże badanie kliniczno-kontrolne; dało pierwszy dowód, że niska płodność zwiększa ryzyko raka piersi (Press i Pharoah, 2010).

Ciekawostka

Nazwisko Lane-Claypon otwiera jedną z najczęściej cytowanych prac epidemiologii. Nathan Mantel i William Haenszel, autorzy procedury znanej dziś jako test Mantela–Haenszela, napisali w pierwszym zdaniu artykułu z 1959 r., że współczesne kontrolowane badania retrospektywne raka biorą początek od jej pracy o raku piersi z 1926 r. (Mantel i Haenszel, 1959, za: Winkelstein, 2006). Mimo to Winkelstein (2006) nazwał ją w tytule artykułu zapomnianą pionierką epidemiologii, bo podręczniki rzadko o niej wspominają.

Statystyki uczyła się u źródła. W przypisie do raportu z 1912 r. dziękuje dr. Majorowi Greenwoodowi z Lister Institute za naukę metod statystycznych i nadzór nad wynikami; w bibliografii cytuje m.in. pracę „Studenta” w „Biometrice” z 1908 r. (Lane-Claypon, 1912).

Przykład na historycznych danych

Liczby przepisaliśmy z dwóch tabel raportu z 1912 r. (s. 40 i 45): średnią masę dzieci obu serii i jej „błąd prawdopodobny” (PE) w czterech pierwszych okresach ośmiodniowych życia i w trzech okresach między 137. a 160. dniem. Błąd prawdopodobny to 0.67449 błędu standardowego.

Między 137. a 160. dniem dzieci karmione piersią ważyły średnio o 464–568 g więcej. Iloraz różnicy i łącznego błędu prawdopodobnego wyniósł od 7.71 do 8.70 (Lane-Claypon podała 7.8, 7.6 i 8.4), czyli z = 5.20–5.87, p < .001; np. dla dni 137–144 różnica wynosi 493 g, 95% przedział ufności [309, 677]. W pierwszych ośmiu dniach było odwrotnie: dzieci na mleku krowim były o 330 g cięższe, ale z = −1.82, p = .069.

Tę ostatnią różnicę Lane-Claypon sprawdziła testem Studenta dla jednej próby: 10 dzieci ze średnią 3515 g (SD = 410) wobec średniej 3185 g. Nasze przeliczenie daje t(9) = 2.41 i jednostronne p = .0195 – „1 szansa na 51”; ona podała 1 na 50. Dla średniej 3357 g wychodzi t(9) = 1.16, p = .139, czyli 1 na 7, dokładnie jak w raporcie. Autorka uznała, że tę różnicę mógł wywołać przypadek.

Na koniec korelacja cząstkowa: z trzech korelacji podanych w raporcie (n = 345) wychodzi r = −0.28 dla sposobu karmienia i masy przy stałym zarobku ojca (PE = 0.033); Lane-Claypon podała −.29 ± .03. To nasze przeliczenie z zaokrąglonych korelacji.

Na rysunku

Pozioma oś czasu od 1870 do 1970 z ośmioma zdarzeniami: 1877 urodziła się w Bostonie (Lincolnshire); 1902 dyplom z fizjologii i stypendium badawcze BMA; 1905 doktorat nauk z fizjologii; 1907 Lister Institute, badania mleka; 1910 doktorat medycyny; 1912 raport o mleku gotowanym – kohorta historyczna; 1926 raport o raku piersi – badanie kliniczno-kontrolne; 1967 zmarła. Rodzaj zdarzenia oznaczają kształt i kolor znacznika: koło – życie, kwadrat – praca, trójkąt – badanie
Rysunek 1. Oś czasu: Janet Lane-Claypon, 1877–1967. Lata według Winkelsteina (2004a, 2004b, 2006) i raportu Lane-Claypon (1912). Rysunek: R, pakiet ggplot2.

Co widać. Po stopniach naukowych z fizjologii (1902–1910) przyszły dwa raporty epidemiologiczne: o mleku (1912) i o raku piersi (1926).

Na co uważać. Oś pokazuje tylko lata podane w cytowanych źródłach; brak na niej np. lat pracy administracyjnej i daty ślubu.

Podpis do pracy:

Rysunek 1. Najważniejsze daty z życia i pracy Janet Lane-Claypon, 1877–1967. Uwaga. Kształt znacznika oznacza rodzaj zdarzenia (życie, praca, badanie).
Dwa panele. A: średnia masa ciała niemowląt z 95% przedziałami ufności w siedmiu okresach ośmiodniowych; dzieci karmione piersią – niebieskie koła i linia ciągła, karmione gotowanym mlekiem krowim – pomarańczowe trójkąty i linia przerywana. W pierwszym tygodniu dzieci na mleku krowim są cięższe (3515 wobec 3185 g, przedziały szerokie i nakładające się), w następnych tygodniach lżejsze; między 137. a 160. dniem różnica wynosi około 500 g, a przedziały się nie nakładają. B: iloraz różnicy średnich i łącznego błędu prawdopodobnego dla tych samych okresów; szary pas oznacza próg 2–3 przyjęty przez Lane-Claypon; dla dni 1–8 iloraz wynosi −2.7, dla późniejszych okresów od 2.9 do 8.7
Rysunek 2. Średnia masa niemowląt karmionych piersią i gotowanym mlekiem krowim (A) oraz różnica średnich w jednostkach łącznego błędu prawdopodobnego (B). Średnie i błędy prawdopodobne według Lane-Claypon (1912, s. 40 i 45); przeliczenie i rysunek: R, pakiety ggplot2 i patchwork.

Co widać. Na panelu A krzywe krzyżują się w pierwszym miesiącu: w pierwszym tygodniu cięższe są dzieci na mleku krowim, potem karmione piersią. W piątym miesiącu przewaga dzieci karmionych piersią sięga około pół kilograma. Na panelu B iloraz w piątym miesiącu leży daleko za progiem 2–3.

Na co uważać. Te same dzieci ważono w wielu okresach, więc punkty nie są niezależne. Iloraz 2.88 dla dni 17–24 przekracza próg autorki, ale w jednostkach błędu standardowego daje p = .052. Rodziny nie były losową próbą Berlina, co przyznawała sama autorka.

Podpis do pracy:

Rysunek 2. Średnia masa ciała niemowląt karmionych piersią i gotowanym mlekiem krowim w okresach ośmiodniowych (A) oraz różnica średnich podzielona przez łączny błąd prawdopodobny (B). Uwaga. Dane z raportu Lane-Claypon (1912). Słupki błędów – 95% przedziały ufności przeliczone z błędów prawdopodobnych; szary pas – próg 2–3 przyjęty w raporcie.

Gdzie spotkasz Lane-Claypon w swojej pracy

Jej nazwiska nie nosi żaden test, ale oba jej plany badań są dziś podstawą epidemiologii:

  • gdy analizujesz dokumentację, która już istnieje (np. kartoteki poradni czy dane uczelni), i porównujesz osoby z ekspozycją i bez niej, prowadzisz kohortę retrospektywną – jak ją zaplanować, pokazuje wpis Badanie kohortowe w pracy dyplomowej;
  • gdy dobierasz osoby z chorobą i bez niej i pytasz o wcześniejsze czynniki, prowadzisz badanie kliniczno-kontrolne, a miarą związku jest iloraz szans – krok po kroku opisuje to wpis Badanie kliniczno-kontrolne krok po kroku;
  • gdy sprawdzasz, czy związek nie wynika z trzeciej zmiennej, np. statusu materialnego, kontrolujesz zmienną zakłócającą – tak jak ona zarobki ojca.

Jej pomysły rozwinął m.in. Jerome Cornfield, który pokazał, że iloraz szans z badania kliniczno-kontrolnego przybliża ryzyko względne.

Spory, mity i trudne strony

  • Czy na pewno „pierwsza”? Winkelstein (2004b) pisze ostrożnie, że kohorta z 1912 r. to – na ile wiadomo – pierwsze takie badanie, a Press i Pharoah (2010) nazywają raport z 1926 r. pierwszym dużym badaniem kliniczno-kontrolnym.
  • Bez wnioskowania statystycznego w 1926 r. Ani Lane-Claypon, ani powtarzający jej badanie w USA J. M. Wainwright (1931) nie stosowali współczesnych metod wnioskowania. Press i Pharoah (2010) policzyli ilorazy szans z ich tabel i uznali, że wnioski o wieku menopauzy, liczbie porodów, wieku pierwszego porodu i karmieniu piersią zgadzają się z dzisiejszą wiedzą.
  • Drobne niezgodności w tabeli z 1912 r. W tabeli dla dni 137–160 różnice średnich wydrukowano jako 495, 455 i 548 g, a z podanych średnich wychodzi 493, 464 i 568 g. Ilorazy autorki pasują do wydrukowanych różnic; wniosek się nie zmienia.
Przykład reprodukowalny

Raport Lane-Claypon z 1912 r. w R

Kod wpisuje średnie masy i błędy prawdopodobne z dwóch tabel raportu (Lane-Claypon, 1912, s. 40 i 45), przelicza je na różnice z 95% przedziałami ufności i wartościami p, powtarza obliczenie metodą „Studenta” dla pierwszego okresu i liczy korelację cząstkową z trzech korelacji podanych na s. 41. Nic tu nie jest losowane. Drugi przepis rysuje oś czasu (rysunek 1). Rysunki na stronie powstały z tych samych obiektów p1 i p2, którym podmieniono tylko motyw na motyw serwisu; dane, geometrie i skale są identyczne.

1. Masa niemowląt w dwóch seriach: rysunek 2

Dane wejściowe: średnie masy (g) i błędy prawdopodobne w siedmiu okresach ośmiodniowych dla dzieci karmionych piersią (seria I) i gotowanym mlekiem krowim (seria II), wpisane ręcznie z raportu; trzy korelacje (n = 345).

Co odczytać: różnicę średnich policzoną i wydrukowaną w raporcie, iloraz różnicy i łącznego błędu prawdopodobnego (nasz i autorki), z, 95% CI i p; t, jednostronne p i „1 szansę na…” dla testu Studenta; korelacje cząstkowe.

Kod R rysunku 2
# Janet Lane-Claypon (1912): masa niemowląt karmionych piersią i gotowanym mlekiem krowim – przeliczenie jej tabel
suppressPackageStartupMessages({library(ggplot2); library(patchwork)})
options(width = 110)
kol <- c("pierś (seria I)" = "#0072B2", "gotowane mleko krowie (seria II)" = "#D55E00")   # Okabe–Ito
motyw <- theme_minimal(base_size = 13) +
  theme(panel.grid.minor = element_blank(), plot.title = element_text(face = "bold"), legend.position = "bottom")
# Liczby z raportu Lane-Claypon (1912, s. 40 i 45): średnia masa (g) i błąd prawdopodobny (PE) w okresach ośmiodniowych;
# seria I – niemowlęta karmione piersią, seria II – karmione gotowanym mlekiem krowim (poradnia miejska w Berlinie)
lc <- data.frame(
  okres = c("1–8", "9–16", "17–24", "25–32", "137–144", "145–152", "153–160"),
  dzien = c(4.5, 12.5, 20.5, 28.5, 140.5, 148.5, 156.5),            # środek okresu
  sr_I  = c(3185, 3312, 3512, 3745, 5929, 6033, 6237),
  pe_I  = c(85.8, 37.3, 35.4, 34.1, 44.98, 43.84, 48.25),
  sr_II = c(3515, 3090, 3367, 3473, 5436, 5569, 5669),
  pe_II = c(87.4, 48.3, 35.7, 33.1, 44.59, 41.20, 44.00),
  roznica_w_druku = c(330, 222, 145, 272, 495, 455, 548),
  iloraz_w_druku  = c(2.7, 3.7, 2.92, 5.7, 7.8, 7.6, 8.4))
# Błąd prawdopodobny PE = 0.67449 · SE, więc SE = PE / 0.67449
k <- qnorm(0.75)                                     # 0.67449
lc$roznica  <- lc$sr_I - lc$sr_II                    # różnica policzona ze średnich
lc$pe_roz   <- sqrt(lc$pe_I^2 + lc$pe_II^2)          # √(E1² + E2²) jak u Lane-Claypon
lc$iloraz   <- lc$roznica / lc$pe_roz                # jej kryterium: iloraz co najmniej 2–3
lc$z        <- lc$roznica / (lc$pe_roz / k)          # to samo w jednostkach błędu standardowego
lc$p        <- 2 * pnorm(-abs(lc$z))
lc$CI_dolna <- lc$roznica - qnorm(0.975) * lc$pe_roz / k
lc$CI_gorna <- lc$roznica + qnorm(0.975) * lc$pe_roz / k
print(transform(lc[, c("okres", "roznica", "roznica_w_druku", "iloraz", "iloraz_w_druku", "z", "CI_dolna", "CI_gorna", "p")],
                iloraz = round(iloraz, 2), z = round(z, 2), CI_dolna = round(CI_dolna), CI_gorna = round(CI_gorna),
                p = signif(p, 2)), row.names = FALSE)

# Pierwszy okres (dni 1–8): tylko 10 niemowląt na mleku krowim, więc Lane-Claypon sięgnęła po metodę „Studenta” (1908).
# Średnia 3515 g, odchylenie standardowe 410 g (n = 10) wobec średniej populacji 3185 g, a potem 3357 g (3185 + 2 · PE)
# Student liczył s z dzielnikiem n, więc t = (średnia − μ) / s · √(n − 1) przy n − 1 stopniach swobody
t_studenta <- function(srednia, s, n, mu) (srednia - mu) / s * sqrt(n - 1)
szansa <- sapply(c(3185, 3357), function(mu) pt(t_studenta(3515, 410, 10, mu), df = 9, lower.tail = FALSE))
data.frame(mu = c(3185, 3357), t = round(t_studenta(3515, 410, 10, c(3185, 3357)), 2),
           p_jednostronne = round(szansa, 4), jedna_szansa_na = round(1 / szansa))

# Czy różnicę wyjaśnia zarobek ojca? Korelacje z raportu (s. 41; n = 345 niemowląt w wieku 137–144 dni)
r_karm_zarobek <- 0.16; r_karm_masa <- -0.28; r_masa_zarobek <- -0.02
r_czastkowa <- function(rxy, rxz, ryz) (rxy - rxz * ryz) / sqrt((1 - rxz^2) * (1 - ryz^2))
r1 <- r_czastkowa(r_karm_masa, r_karm_zarobek, r_masa_zarobek)    # karmienie–masa przy stałym zarobku
r2 <- r_czastkowa(r_masa_zarobek, r_karm_masa, r_karm_zarobek)    # masa–zarobek przy stałym karmieniu
c(r_karmienie_masa_przy_stalym_zarobku = round(r1, 3), PE = round(k * (1 - r1^2) / sqrt(345), 3),
  r_masa_zarobek_przy_stalym_karmieniu = round(r2, 3))

# Rysunek 2A: średnia masa z 95% CI w obu seriach
dl <- rbind(data.frame(lc[, c("okres", "dzien")], seria = names(kol)[1], sr = lc$sr_I, se = lc$pe_I / k),
            data.frame(lc[, c("okres", "dzien")], seria = names(kol)[2], sr = lc$sr_II, se = lc$pe_II / k))
dl$seria <- factor(dl$seria, levels = names(kol))
dl$panel <- factor(ifelse(dl$dzien < 100, "pierwszy miesiąc", "dni 137–160"), levels = c("pierwszy miesiąc", "dni 137–160"))
dl$x <- dl$dzien + ifelse(dl$seria == names(kol)[1], -0.8, 0.8)    # rozsunięcie punktów obu serii
pA <- ggplot(dl, aes(x, sr, colour = seria, shape = seria, linetype = seria)) +
  geom_line(linewidth = 0.6) +
  geom_errorbar(aes(ymin = sr - 1.96 * se, ymax = sr + 1.96 * se), width = 1.2, linetype = "solid") +
  geom_point(size = 2.8, fill = "white", stroke = 1.1) +
  facet_wrap(~ panel, scales = "free") +
  scale_colour_manual(values = kol, name = NULL) +
  scale_shape_manual(values = c(21, 24), name = NULL) +
  scale_linetype_manual(values = c("solid", "dashed"), name = NULL) +
  scale_y_continuous(labels = function(x) format(x, big.mark = " ")) +
  labs(title = "A. Średnia masa ciała (95% CI)", x = "Dzień życia (środek okresu ośmiodniowego)", y = "Masa (g)") +
  motyw
# Rysunek 2B: różnica w jednostkach √(E1² + E2²) – kryterium Lane-Claypon
lc$okres <- factor(lc$okres, levels = lc$okres)
pB <- ggplot(lc, aes(iloraz, okres)) +
  annotate("rect", xmin = 2, xmax = 3, ymin = -Inf, ymax = Inf, fill = "grey90") +
  annotate("text", x = 2.5, y = 7.45, label = "próg 2–3", size = 3.3, colour = "grey30") +
  geom_vline(xintercept = 0, colour = "grey60") +
  geom_segment(aes(x = 0, xend = iloraz, yend = okres), colour = "grey55") +
  geom_point(size = 3, shape = 22, fill = "grey30") +
  scale_y_discrete(limits = rev) +
  scale_x_continuous(limits = c(-3.5, 12), breaks = seq(-2, 12, 2)) +
  labs(title = "B. Różnica / √(E1² + E2²)", x = "Iloraz (< 0: seria I lżejsza)", y = "Dni życia") +
  motyw
p2 <- pA + pB + plot_layout(widths = c(1.7, 1), guides = "collect") & theme(legend.position = "bottom")
p2
Wynik w R
   okres roznica roznica_w_druku iloraz iloraz_w_druku     z CI_dolna CI_gorna       p
     1–8    -330             330  -2.69           2.70 -1.82     -686       26 6.9e-02
    9–16     222             222   3.64           3.70  2.45       45      399 1.4e-02
   17–24     145             145   2.88           2.92  1.95       -1      291 5.2e-02
   25–32     272             272   5.72           5.70  3.86      134      410 1.1e-04
 137–144     493             495   7.78           7.80  5.25      309      677 1.5e-07
 145–152     464             455   7.71           7.60  5.20      289      639 2.0e-07
 153–160     568             548   8.70           8.40  5.87      378      758 4.4e-09
    mu    t p_jednostronne jedna_szansa_na
1 3185 2.41         0.0195              51
2 3357 1.16         0.1387               7
r_karmienie_masa_przy_stalym_zarobku                                   PE 
                              -0.280                                0.033 
r_masa_zarobek_przy_stalym_karmieniu 
                               0.026 

2. Oś czasu: rysunek 1

Dane wejściowe: osiem zdarzeń z latami według cytowanych źródeł, wpisanych ręcznie.

Co odczytać: nic – kod tylko rysuje oś czasu.

Kod R rysunku 1
# Oś czasu: Janet Lane-Claypon, 1877–1967 – lata według cytowanych źródeł
library(ggplot2)
zdarzenia <- data.frame(
  rok = c(1877, 1902, 1905, 1907, 1910, 1912, 1926, 1967),
  opis = c("urodziła się\nw Bostonie (Lincolnshire)", "dyplom z fizjologii;\nstypendium badawcze BMA", "doktorat nauk (DSc)\nz fizjologii",
           "Lister Institute:\nbadania mleka", "doktorat medycyny\n(MD)", "raport o mleku gotowanym:\nkohorta historyczna",
           "raport o raku piersi:\nbadanie kliniczno-kontrolne", "zmarła"),
  rodzaj = c("życie", "praca", "praca", "praca", "praca", "badanie", "badanie", "życie"))
zdarzenia$wysokosc   <- c(0.5, -0.45, 0.45, -1.0, 1.0, -0.45, 0.5, -0.5)   # nad (+) i pod (−) osią; dwa poziomy dla bliskich lat
zdarzenia$wyrownanie <- c(0.5, 0.9, 0.9, 0.5, 0.2, 0.2, 0.5, 0.5)
ksztalty <- c("życie" = 21, "praca" = 22, "badanie" = 24)
kolory <- c("życie" = "grey40", "praca" = "#0072B2", "badanie" = "#009E73")   # Okabe–Ito
p1 <- ggplot(zdarzenia, aes(rok, 0)) +
  geom_hline(yintercept = 0, colour = "grey60", linewidth = 0.8) +
  geom_segment(aes(xend = rok, y = 0, yend = wysokosc), colour = "grey70") +
  geom_point(aes(shape = rodzaj, fill = rodzaj), size = 4, colour = "black") +
  geom_text(aes(y = wysokosc + 0.05 * sign(wysokosc), label = paste0(rok, "\n", opis), vjust = ifelse(wysokosc > 0, 0, 1),
                hjust = wyrownanie),
            size = 3.3, lineheight = 0.9) +
  scale_shape_manual(values = ksztalty, name = NULL) +
  scale_fill_manual(values = kolory, name = NULL) +
  scale_x_continuous(limits = c(1866, 1978), breaks = seq(1870, 1970, by = 10)) +
  scale_y_continuous(limits = c(-1.5, 1.5)) +
  labs(x = NULL, y = NULL) +
  theme_minimal(base_size = 13) +
  theme(axis.text.y = element_blank(), panel.grid = element_blank(), axis.text.x = element_text(colour = "grey30"),
        legend.position = "bottom")
p1

Bibliografia oprogramowania

Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (obliczenia – funkcje pnorm(), qnorm() i pt() z pakietu stats; rysunki – pakiety ggplot2 i patchwork). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).

  1. R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
  2. ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
  3. patchwork (wersja 1.3.2): Pedersen, T. L. (2025). patchwork: The composer of plots [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.patchwork

Najczęstsze pytania

Kim była Janet Lane-Claypon?

Brytyjską lekarką i fizjolożką (1877–1967), która po pracy laboratoryjnej nad fizjologią rozrodu i mlekiem zajęła się epidemiologią. Jako pierwsza kobieta otrzymała stypendium badawcze Brytyjskiego Towarzystwa Lekarskiego (BMA), a jej raporty z 1912 i 1926 r. uchodzą za wzory dwóch podstawowych planów badań obserwacyjnych.

Dlaczego Lane-Claypon nazywa się pionierką badania kliniczno-kontrolnego?

Bo w raporcie z 1926 r. porównała kobiety z rakiem piersi z kobietami bez tej choroby pod względem wcześniejszych czynników, m.in. płodności i karmienia piersią. Mantel i Haenszel (1959) zaczęli swoją klasyczną pracę od stwierdzenia, że współczesne kontrolowane badania retrospektywne raka wywodzą się od tego raportu.

Na czym polegało badanie Lane-Claypon z 1912 roku?

Wykorzystała zapisy z berlińskiej poradni dla niemowląt: 300 dzieci karmionych piersią i 204 karmione gotowanym mlekiem krowim. Porównała ich masę w kolejnych okresach ośmiodniowych, sprawdziła, czy różnicy nie da się wyjaśnić przypadkiem albo zarobkami ojca, a dla bardzo małej grupy użyła metody Studenta.

Czym był błąd prawdopodobny w raporcie Lane-Claypon?

Dawną miarą precyzji średniej: 0.67449 błędu standardowego, czyli połowa szerokości przedziału, w którym wynik leży z prawdopodobieństwem 50%. Lane-Claypon uznawała różnicę za rzeczywistą, gdy była co najmniej 2–3 razy większa od łącznego błędu prawdopodobnego – to odpowiada mniej więcej 1.35–2 błędom standardowym.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Lane-Claypon, J. E. (1912). Report to the Local Government Board upon the available data in regard to the value of boiled milk as a food for infants and young animals. His Majesty’s Stationery Office. https://archive.org/details/cu31924003472176 ● Otwarty dostęp
  2. Mantel, N., & Haenszel, W. (1959). Statistical aspects of the analysis of data from retrospective studies of disease. Journal of the National Cancer Institute, 22(4), 719–748. https://doi.org/10.1093/jnci/22.4.719
  3. Press, D. J., & Pharoah, P. (2010). Risk factors for breast cancer: A reanalysis of two case-control studies from 1926 and 1931. Epidemiology, 21(4), 566–572. https://doi.org/10.1097/ede.0b013e3181e08eb3
  4. Winkelstein, W., Jr. (2004a). Claypon, Janet Elizabeth Lane- [married name Janet Elizabeth Forber, Lady Forber] (1877–1967), physiologist and epidemiologist. In Oxford Dictionary of National Biography. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/ref:odnb/61714
  5. Winkelstein, W., Jr. (2004b). Vignettes of the history of epidemiology: Three firsts by Janet Elizabeth Lane-Claypon. American Journal of Epidemiology, 160(2), 97–101. https://doi.org/10.1093/aje/kwh185
  6. Winkelstein, W., Jr. (2006). Janet Elizabeth Lane-Claypon: A forgotten epidemiologic pioneer. Epidemiology, 17(6), 705. https://doi.org/10.1097/01.ede.0000239729.38570.10

Cytowania BibTeX

@techreport{lane-claypon1912report, author={Lane-Claypon, Janet Elizabeth}, title={{Report to the Local Government Board upon the available data in regard to the value of boiled milk as a food for infants and young animals}}, year={1912}, institution={His Majesty’s Stationery Office}, url={https://archive.org/details/cu31924003472176}}
@article{mantel1959statistical, author={Mantel, Nathan and Haenszel, William}, title={{Statistical aspects of the analysis of data from retrospective studies of disease}}, journal={Journal of the National Cancer Institute}, year={1959}, volume={22}, number={4}, pages={719--748}, doi={10.1093/jnci/22.4.719}}
@article{press2010risk, author={Press, David J. and Pharoah, Paul}, title={{Risk factors for breast cancer: A reanalysis of two case-control studies from 1926 and 1931}}, journal={Epidemiology}, year={2010}, volume={21}, number={4}, pages={566--572}, doi={10.1097/ede.0b013e3181e08eb3}}
@incollection{winkelstein2004claypon, author={Winkelstein, Warren, Jr.}, title={{Claypon, Janet Elizabeth Lane- [married name Janet Elizabeth Forber, Lady Forber] (1877–1967), physiologist and epidemiologist}}, booktitle={Oxford Dictionary of National Biography}, year={2004}, publisher={Oxford University Press}, doi={10.1093/ref:odnb/61714}}
@article{winkelstein2004vignettes, author={Winkelstein, Warren, Jr.}, title={{Vignettes of the history of epidemiology: Three firsts by Janet Elizabeth Lane-Claypon}}, journal={American Journal of Epidemiology}, year={2004}, volume={160}, number={2}, pages={97--101}, doi={10.1093/aje/kwh185}}
@article{winkelstein2006janet, author={Winkelstein, Warren, Jr.}, title={{Janet Elizabeth Lane-Claypon: A forgotten epidemiologic pioneer}}, journal={Epidemiology}, year={2006}, volume={17}, number={6}, pages={705}, doi={10.1097/01.ede.0000239729.38570.10}}
R