Badanie kliniczno-kontrolne (case-control) – jak je zaplanować i opisać

Opracowanie merytoryczne: Konrad Hryniewicz · Opublikowano: 26 października 2026

Co to jest badanie kliniczno-kontrolne?

Badanie kliniczno-kontrolne (ang. case-control study) to plan obserwacyjny, w którym punktem wyjścia jest wynik, a nie ekspozycja. Badacz dobiera osoby z daną chorobą lub zaburzeniem (przypadki) i osoby bez niego (kontrole), a potem sprawdza wstecz, jak często każda grupa była narażona na badany czynnik. Schulz i Grimes (2002) nazywają je „badaniem na wspak” i zaznaczają, że jest szybkie i tanie, ale bardziej podatne na błędy niż inne badania porównawcze. Sprawdza się przy zaburzeniach rzadkich, na które w badaniu kohortowym trzeba by czekać latami.

Jak je zaplanować?

• Zdefiniuj przypadek: kryteria rozpoznania i włączenia, najlepiej nowe przypadki.
• Kontrole bierz z tej samej populacji co przypadki i dobieraj je niezależnie od ekspozycji. Często dobiera się kilka kontroli na przypadek, czasem dopasowanych pod względem wieku i płci.
• Pytaj o ekspozycję jednakowo w obu grupach, z tym samym narzędziem; osoby zbierające dane nie powinny znać hipotezy ani statusu uczestnika. Przypadki mogą wspominać przeszłość inaczej niż kontrole (błąd przypominania), dlatego pomagają jednakowe pomoce pamięciowe, np. kalendarz wydarzeń.
• Uwzględnij zmienne zakłócające przez dopasowanie albo w regresji logistycznej.

Przykład

Zbadano 90 osób z zaburzeniem odżywiania i 180 kontroli (dane przykładowe). Intensywne korzystanie z mediów społecznościowych w wieku 13–15 lat zgłosiło 45 przypadków i 54 kontrole. Iloraz szans wynosi OR = 2.33, 95% CI [1.38, 3.93]. Gdyby dobrać 360 kontroli w tych samych proporcjach, OR nadal wyniósłby 2.33 (węższy CI: [1.46, 3.74]). Pozorne „ryzyko względne” policzone z tej samej tabeli zmieniłoby się natomiast z 1.73 na 1.94, bo odsetek przypadków w próbie ustala badacz.

Jak opisać w pracy

Na co uważać

• Nie licz ryzyka, chorobowości ani RR. Właściwą miarą jest OR.
• Kontrole „z wygody”, np. znajomi badacza albo pacjenci z innym schorzeniem związanym z ekspozycją, obciążają wynik.
• Kolejność w czasie bywa niepewna: ekspozycja raportowana po zachorowaniu mogła być jego skutkiem.

Punkty specyficzne dla tego planu zawiera lista STROBE (von Elm i in., 2007). Miejsce badania kliniczno-kontrolnego wśród innych planów opisuje hasło schemat obserwacyjny.

# a, b: przypadki z ekspozycją / bez; c, d: kontrole z ekspozycją / bez
or_ci <- function(a, b, c, d) { or <- (a * d) / (b * c); se <- sqrt(1/a + 1/b + 1/c + 1/d)
  round(c(OR = or, dolna = exp(log(or) - 1.96 * se), gorna = exp(log(or) + 1.96 * se)), 2) }
ryzyko_w_probie <- function(a, b, c, d) round((a / (a + c)) / (b / (b + d)), 2)  # pozorne "RR"
round(100 * c(przypadki = 45 / 90, kontrole = 54 / 180), 1)   # % z ekspozycją
or_ci(45, 45, 54, 126)                                # 90 przypadków, 180 kontroli
or_ci(45, 45, 108, 252)                               # 90 przypadków, 360 kontroli
c(kontrole_180 = ryzyko_w_probie(45, 45, 54, 126), kontrole_360 = ryzyko_w_probie(45, 45, 108, 252))

przypadki  kontrole
       50        30
   OR dolna gorna
 2.33  1.38  3.93
   OR dolna gorna
 2.33  1.46  3.74
kontrole_180 kontrole_360
        1.73         1.94

Najczęstsze pytania

Ile kontroli dobrać na jeden przypadek?

Każda dodatkowa kontrola zwiększa precyzję, ale coraz mniej. W przykładzie podwojenie liczby kontroli zawęziło 95% CI dla OR tylko z [1.38, 3.93] do [1.46, 3.74].

Dlaczego w badaniu kliniczno-kontrolnym nie liczy się ryzyka względnego?

Bo odsetek przypadków w próbie wynika z decyzji badacza, a nie z populacji. Iloraz szans się od niej nie zmienia, a pozorne ryzyko tak.

Czym badanie kliniczno-kontrolne różni się od przekrojowego?

W przekrojowym ekspozycję i wynik mierzy się jednocześnie w próbie z populacji. W kliniczno-kontrolnym próbę dobiera się według wyniku, a ekspozycję ustala wstecz.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

@article{schulz2002case, author={Schulz, Kenneth F. and Grimes, David A.}, title={{Case-control studies: Research in reverse}}, journal={The Lancet}, year={2002}, volume={359}, number={9304}, pages={431--434}, doi={10.1016/s0140-6736(02)07605-5}}

@article{vonelm2007strengthening, author={von Elm, Erik and Altman, Douglas G. and Egger, Matthias and Pocock, Stuart J. and Gøtzsche, Peter C. and Vandenbroucke, Jan P. and {STROBE Initiative}}, title={{The Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE) statement: Guidelines for reporting observational studies}}, journal={PLOS Medicine}, year={2007}, volume={4}, number={10}, eid={e296}, doi={10.1371/journal.pmed.0040296}}