Słownik metodologiczny · Projekt badania

Efekt oczekiwań badacza i efekt Hawthorne – czym są i jak je ograniczyć

Badacz może nieświadomie wpływać na wyniki, a uczestnicy mogą zmieniać zachowanie, bo wiedzą, że są badani. Wyjaśniamy oba zjawiska, ich wątpliwą historię i sposoby ograniczania.

Strona główna / Słownik / Efekt oczekiwań badacza i efekt Hawthorne

Opracowanie merytoryczne: · Opublikowano:

W skrócie: Efekt oczekiwań badacza to nieświadomy wpływ badacza na wyniki zgodne z jego hipotezą, a efekt Hawthorne to zmiana zachowania pod wpływem świadomości bycia badanym. Ogranicza je zaślepienie, standaryzacja instrukcji i grupa kontrolna mierzona tak samo jak eksperymentalna.

Co to jest efekt oczekiwań badacza i efekt Hawthorne?

Efekt oczekiwań badacza (ang. experimenter expectancy effect, efekt Rosenthala) to uzyskiwanie przez badacza wyników zgodnych z jego oczekiwaniami dlatego, że nieświadomie traktuje uczestników w sposób sprzyjający oczekiwanej reakcji. Efekt Hawthorne (ang. Hawthorne effect) to zmiana zachowania uczestników wywołana samą świadomością, że są obserwowani lub badani. Oba zjawiska zagrażają trafności wewnętrznej, bo do wyniku dokładają coś poza manipulacją.

Co o nich wiadomo

Rosenthal i Rubin (1978) podsumowali 345 eksperymentów nad efektami oczekiwań, m.in. z badań czasu reakcji, uczenia się zwierząt i wywiadów laboratoryjnych. Z czasem badania objęły też oczekiwania nauczycieli, pracodawców i terapeutów.

Efekt Hawthorne nazwano od zakładów, w których w latach 20. XX wieku prowadzono badania warunków pracy. Jego historyczne podstawy są jednak wątpliwe. Levitt i List (2011) odnaleźli dane z pierwszych eksperymentów z oświetleniem i wykazali, że opisywane w podręcznikach niezwykłe wzorce wyników były fikcją, choć znaleźli subtelniejsze ślady możliwego efektu. W przeglądzie 19 badań McCambridge i in. (2014) stwierdzili, że udział w badaniu zmienia zachowanie, ale niewiele wiadomo o warunkach, mechanizmach i sile tego wpływu.

Jak je ograniczyć: źle i dobrze

  • Źle: eksperymentator, który zna hipotezę, sam czyta instrukcję, wie, w jakim warunku jest osoba, i ocenia kreatywność jej odpowiedzi.
  • Dobrze: instrukcja odtwarzana z nagrania, warunek losowany przez program, odpowiedzi ocenia dwóch sędziów, którzy nie znają warunku (zob. zaślepienie i podwójnie ślepa próba).
  • Na efekt Hawthorne: grupa kontrolna mierzona tak samo często i z takim samym kontaktem jak grupa eksperymentalna. Wtedy wpływ obserwacji dotyczy obu grup.

Jak opisać w pracy

Aby ograniczyć wpływ oczekiwań badacza, instrukcje odtwarzano z nagrania, przydział do warunków losował program, a odpowiedzi oceniało dwóch sędziów, którzy nie znali warunku ani hipotez badania.

To zdanie umieść w opisie procedury w rozdziale metodologicznym.

Na co uważać

  • Nie tłumacz każdej poprawy w grupie kontrolnej efektem Hawthorne. Może to być regresja do średniej, upływ czasu albo efekt placebo.
  • Oczekiwania badacza działają też przy kodowaniu danych i wyborze analizy, nie tylko w kontakcie z uczestnikiem.

Najczęstsze pytania

Czym różni się efekt oczekiwań badacza od efektu Hawthorne?

Źródłem efektu oczekiwań jest badacz, który nieświadomie wpływa na uczestników. Źródłem efektu Hawthorne są sami uczestnicy, którzy zmieniają zachowanie, bo wiedzą, że są obserwowani.

Czy efekt Hawthorne naprawdę istnieje?

Udział w badaniu może zmieniać zachowanie, ale dowody są niejednorodne, a opisy klasycznych eksperymentów z zakładów Hawthorne okazały się w dużej części nieprawdziwe po ponownej analizie danych.

Jak w pracy dyplomowej ograniczyć wpływ oczekiwań badacza?

Odtwarzaj instrukcje z nagrania, losuj warunek programem, a odpowiedzi daj do oceny osobom, które nie znają warunku ani hipotez. Opisz te kroki w procedurze.

Powiązane hasła

Zaślepienie badania (pojedynczo ślepa próba)Podwójnie ślepa próbaTrafność wewnętrzna badaniaEfekt placebo i noceboGrupa kontrolna

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Poradnik

Rozdział metodologiczny – jak go napisać

Co napisać w każdym podrozdziale metody: hipotezy, zmienne, próba, narzędzia, procedura, etyka i plan analiz – z wzorami zdań i listą JARS.

Czytaj →

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Levitt, S. D., & List, J. A. (2011). Was there really a Hawthorne effect at the Hawthorne plant? An analysis of the original illumination experiments. American Economic Journal: Applied Economics, 3(1), 224–238. https://doi.org/10.1257/app.3.1.224 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
  2. McCambridge, J., Witton, J., & Elbourne, D. R. (2014). Systematic review of the Hawthorne effect: New concepts are needed to study research participation effects. Journal of Clinical Epidemiology, 67(3), 267–277. https://doi.org/10.1016/j.jclinepi.2013.08.015 ● Otwarty dostęp
  3. Rosenthal, R., & Rubin, D. B. (1978). Interpersonal expectancy effects: The first 345 studies. Behavioral and Brain Sciences, 1(3), 377–386. https://doi.org/10.1017/s0140525x00075506

Cytowania BibTeX

@article{levitt2011there, author={Levitt, Steven D. and List, John A.}, title={{Was there really a Hawthorne effect at the Hawthorne plant? An analysis of the original illumination experiments}}, journal={American Economic Journal: Applied Economics}, year={2011}, volume={3}, number={1}, pages={224--238}, doi={10.1257/app.3.1.224}}
@article{mccambridge2014systematic, author={McCambridge, Jim and Witton, John and Elbourne, Diana R.}, title={{Systematic review of the Hawthorne effect: New concepts are needed to study research participation effects}}, journal={Journal of Clinical Epidemiology}, year={2014}, volume={67}, number={3}, pages={267--277}, doi={10.1016/j.jclinepi.2013.08.015}}
@article{rosenthal1978interpersonal, author={Rosenthal, Robert and Rubin, Donald B.}, title={{Interpersonal expectancy effects: The first 345 studies}}, journal={Behavioral and Brain Sciences}, year={1978}, volume={1}, number={3}, pages={377--386}, doi={10.1017/s0140525x00075506}}
R