Słownik metodologiczny · Projekt badania

Efekt placebo i nocebo – oczekiwania uczestników w badaniach interwencji

Oczekiwania uczestników potrafią poprawić albo pogorszyć wynik niezależnie od samej interwencji. Wyjaśniamy placebo i nocebo oraz to, jak kontrolować je w badaniu psychologicznym.

Strona główna / Słownik / Efekt placebo i nocebo

Opracowanie merytoryczne: · Opublikowano:

W skrócie: Efekt placebo to poprawa wynikająca z pozytywnych oczekiwań, a efekt nocebo – pogorszenie z oczekiwań negatywnych. W badaniach interwencji psychologicznych wyrównuj i mierz oczekiwania w obu grupach, bo sama aktywna grupa kontrolna tego nie gwarantuje.

Co to jest efekt placebo i nocebo?

Efekt placebo (ang. placebo effect) to poprawa wywołana pozytywnymi oczekiwaniami wobec leczenia, a nie jego aktywnym składnikiem. Efekt nocebo (ang. nocebo effect) to pogorszenie albo objawy niepożądane wywołane oczekiwaniami negatywnymi. Colloca i Barsky (2020) wskazują, że oba efekty mogą wywoływać informacje o leczeniu, wcześniejsze doświadczenia z lekiem lub procedurą oraz cały kontekst terapeutyczny.

Placebo w badaniach interwencji psychologicznych

W badaniu leku placebo to identyczna pastylka bez substancji czynnej. W psychologii trudno o odpowiednik, bo uczestnik zwykle wie, w jakich zajęciach bierze udział. Boot i in. (2013) pokazują, że nawet aktywna grupa kontrolna nie wystarcza, jeśli grupy różnią się oczekiwaniem poprawy, i zalecają te oczekiwania mierzyć.

Nocebo dotyczy też grupy porównawczej. Furukawa i in. (2014) sugerują, że lista oczekujących w badaniach psychoterapii depresji może działać jak warunek nocebo: osoby czekające na pomoc wypadały gorzej niż osoby bez żadnego leczenia, choć jakość tych dowodów autorzy ocenili jako niezadowalającą. Efekt terapii wobec listy oczekujących może więc wyglądać na większy, niż jest.

Przykład: źle i dobrze

  • Źle: trening uważności z zapowiedzią „to obniży twój stres” porównany z brakiem zajęć.
  • Dobrze: grupa porównawcza ma zajęcia relaksacyjne o tej samej liczbie i długości spotkań, obie grupy słyszą ten sam opis celu, a oczekiwaną poprawę mierzy się przed treningiem. Osoba oceniająca wynik nie zna przydziału (zob. zaślepienie i podwójnie ślepa próba).

Jak opisać w pracy

Aby kontrolować efekt placebo, grupa porównawcza uczestniczyła w zajęciach relaksacyjnych o tej samej liczbie i długości spotkań co trening uważności. Przed rozpoczęciem obie grupy otrzymały ten sam opis celu badania i oceniły oczekiwaną poprawę na skali 0–10.

Taki opis pasuje do części o procedurze w rozdziale metodologicznym.

Na co uważać

  • Poprawa w grupie placebo to nie tylko placebo. Obejmuje też naturalny przebieg i regresję do średniej.
  • Sposób informowania o skutkach ubocznych w świadomej zgodzie może kształtować oczekiwania, więc formułuj go rzetelnie i neutralnie.
  • Różnica w oczekiwaniach między grupami to zagrożenie dla trafności wewnętrznej.

Najczęstsze pytania

Czym różni się efekt placebo od efektu nocebo?

Placebo to poprawa wywołana pozytywnymi oczekiwaniami wobec leczenia, a nocebo to pogorszenie lub objawy niepożądane wywołane oczekiwaniami negatywnymi. Mechanizm jest podobny, kierunek przeciwny.

Czy w badaniu psychologicznym da się kontrolować efekt placebo?

Częściowo. Daj grupie porównawczej zajęcia o tej samej formie i długości, przedstaw obu grupom ten sam cel badania, zmierz oczekiwania przed interwencją i zaślep ocenę wyniku.

Czy lista oczekujących może działać jak nocebo?

Może. W badaniach terapii depresji osoby czekające na pomoc wypadały gorzej niż osoby bez leczenia, choć dowody są słabe. Efekt terapii wobec listy oczekujących bywa przez to zawyżony.

Powiązane hasła

Grupa kontrolnaZaślepienie badania (pojedynczo ślepa próba)Podwójnie ślepa próbaEfekt oczekiwań badacza i efekt HawthorneRegresja do średniej

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Poradnik

Rozdział metodologiczny – jak go napisać

Co napisać w każdym podrozdziale metody: hipotezy, zmienne, próba, narzędzia, procedura, etyka i plan analiz – z wzorami zdań i listą JARS.

Czytaj →Poradnik

Po co statystyka jest potrzebna psychologowi?

Statystyka pomaga ocenić pomiar, odróżnić efekt terapii od szumu, rozumieć niepewność i nie powtarzać błędów, które napędzają kryzys replikacyjny.

Czytaj →

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Boot, W. R., Simons, D. J., Stothart, C., & Stutts, C. (2013). The pervasive problem with placebos in psychology: Why active control groups are not sufficient to rule out placebo effects. Perspectives on Psychological Science, 8(4), 445–454. https://doi.org/10.1177/1745691613491271
  2. Colloca, L., & Barsky, A. J. (2020). Placebo and nocebo effects. New England Journal of Medicine, 382(6), 554–561. https://doi.org/10.1056/nejmra1907805
  3. Furukawa, T. A., Noma, H., Caldwell, D. M., Honyashiki, M., Shinohara, K., Imai, H., Chen, P., Hunot, V., & Churchill, R. (2014). Waiting list may be a nocebo condition in psychotherapy trials: A contribution from network meta-analysis. Acta Psychiatrica Scandinavica, 130(3), 181–192. https://doi.org/10.1111/acps.12275

Cytowania BibTeX

@article{boot2013pervasive, author={Boot, Walter R. and Simons, Daniel J. and Stothart, Cary and Stutts, Cassie}, title={{The pervasive problem with placebos in psychology: Why active control groups are not sufficient to rule out placebo effects}}, journal={Perspectives on Psychological Science}, year={2013}, volume={8}, number={4}, pages={445--454}, doi={10.1177/1745691613491271}}
@article{colloca2020placebo, author={Colloca, Luana and Barsky, Arthur J.}, title={{Placebo and nocebo effects}}, journal={New England Journal of Medicine}, year={2020}, volume={382}, number={6}, pages={554--561}, doi={10.1056/nejmra1907805}}
@article{furukawa2014waiting, author={Furukawa, T. A. and Noma, H. and Caldwell, D. M. and Honyashiki, M. and Shinohara, K. and Imai, H. and Chen, P. and Hunot, V. and Churchill, R.}, title={{Waiting list may be a nocebo condition in psychotherapy trials: A contribution from network meta-analysis}}, journal={Acta Psychiatrica Scandinavica}, year={2014}, volume={130}, number={3}, pages={181--192}, doi={10.1111/acps.12275}}
R