Słownik metodologiczny · Projekt badania

Efekt Pigmaliona – kiedy oczekiwania zmieniają wyniki

Efekt Pigmaliona to samospełniające się proroctwo: oczekiwania nauczyciela czy przełożonego zmieniają osiągnięcia drugiej osoby. Pokazujemy, czym różni się od efektu oczekiwań badacza, co wiadomo o jego sile i jak go badać.

Strona główna / Słownik / Efekt Pigmaliona
W skrócie: Efekt Pigmaliona to samospełniające się proroctwo: wysokie oczekiwania wobec osoby (np. ucznia) poprawiają jej wyniki, bo zmieniają sposób, w jaki jest traktowana. Przeglądy wskazują, że w klasie efekt istnieje, ale zwykle jest mały, a oczekiwania nauczycieli przewidują wyniki głównie dlatego, że są trafne.

Co to jest efekt Pigmaliona?

Efekt Pigmaliona (ang. Pygmalion effect) to samospełniające się proroctwo: oczekiwania jednej osoby wobec drugiej zmieniają jej zachowanie lub osiągnięcia. Nauczyciel, który uważa ucznia za zdolnego, częściej go chwali, daje mu trudniejsze zadania i więcej czasu na odpowiedź – i uczeń rzeczywiście robi postępy. Nazwa pochodzi od mitu o rzeźbiarzu, którego posąg ożył. Odwrotne zjawisko, gdy niskie oczekiwania obniżają wyniki, nazywa się efektem Golema.

Klasyczne badanie z lat 60. polegało na tym, że nauczycielom wskazano losowo wybranych uczniów jako tych, którzy wkrótce „rozkwitną” intelektualnie. Rosenthal i Rubin (1978), podsumowując 345 badań nad efektami oczekiwań, opisali, jak ten nurt rozszerzył się z eksperymentatorów na nauczycieli, pracodawców i terapeutów.

Pigmalion a efekt oczekiwań badacza

Efekt oczekiwań badacza to błąd procedury: zniekształcony jest wynik pomiaru w badaniu. Efekt Pigmaliona to zjawisko w naturalnym środowisku – zmienia się rzeczywiste zachowanie ucznia czy pracownika. Od charakterystyk żądania różni się tym, że osoba nie musi znać oczekiwań; wystarczy, że jest inaczej traktowana. Mechanizm przypomina efekt placebo, ale źródłem jest druga osoba, nie przekonanie samego uczestnika.

Co wiadomo o jego sile

Jussim i Harber (2005) po przeglądzie 35 lat badań stwierdzili, że samospełniające się proroctwa w klasie występują, ale są zwykle małe, nie kumulują się w czasie i częściej wygasają. Silniejsze mogą być u uczniów z grup napiętnowanych. Nie wiadomo, czy wpływają na inteligencję. Oczekiwania nauczycieli przewidują wyniki uczniów raczej dlatego, że są trafne, niż dlatego, że się spełniają.

Jak go badać

Związek oczekiwań z wynikami w danych obserwacyjnych nie dowodzi wpływu (korelacja a przyczynowość): wcześniejsze osiągnięcia ucznia to zmienna zakłócająca, która kształtuje i oczekiwania, i późniejsze wyniki. Rozstrzyga eksperyment, w którym etykiety przydziela się przez randomizację, a wyniki ocenia ktoś, kto ich nie zna.

Jak opisać w pracy

Oczekiwania nauczycieli wobec uczniów mierzono na początku roku szkolnego. Ponieważ mogą one odzwierciedlać wcześniejsze osiągnięcia, w modelu kontrolowano oceny z poprzedniego roku, a wyników nie interpretowano jako dowodu efektu Pigmaliona.

Najczęstsze pytania

Czym efekt Pigmaliona różni się od efektu oczekiwań badacza?

W efekcie oczekiwań badacza zniekształcony jest wynik badania, bo badacz nieświadomie wpływa na pomiar. W efekcie Pigmaliona zmienia się rzeczywiste zachowanie osoby w szkole czy pracy. To zjawisko, które się bada, a nie tylko błąd procedury.

Czy efekt Pigmaliona jest silny?

Według przeglądu Jussima i Harbera (2005) zwykle nie. Samospełniające się proroctwa w klasie występują, ale są małe i raczej wygasają, niż się kumulują. Silniejsze mogą być w grupach napiętnowanych.

Jak zbadać efekt Pigmaliona?

Potrzebny jest eksperyment: oczekiwania trzeba wzbudzić losowo, np. przypisując etykietę „zdolny” losowo wybranym osobom. W danych korelacyjnych związek oczekiwań z wynikami może wynikać z ich trafności, a nie z wpływu.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Jussim, L., & Harber, K. D. (2005). Teacher expectations and self-fulfilling prophecies: Knowns and unknowns, resolved and unresolved controversies. Personality and Social Psychology Review, 9(2), 131–155. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr0902_3
  2. Rosenthal, R., & Rubin, D. B. (1978). Interpersonal expectancy effects: The first 345 studies. Behavioral and Brain Sciences, 1(3), 377–386. https://doi.org/10.1017/s0140525x00075506

Cytowania BibTeX

@article{jussim2005teacher, author={Jussim, Lee and Harber, Kent D.}, title={{Teacher expectations and self-fulfilling prophecies: Knowns and unknowns, resolved and unresolved controversies}}, journal={Personality and Social Psychology Review}, year={2005}, volume={9}, number={2}, pages={131--155}, doi={10.1207/s15327957pspr0902_3}}
@article{rosenthal1978interpersonal, author={Rosenthal, Robert and Rubin, Donald B.}, title={{Interpersonal expectancy effects: The first 345 studies}}, journal={Behavioral and Brain Sciences}, year={1978}, volume={1}, number={3}, pages={377--386}, doi={10.1017/s0140525x00075506}}
R