Skala Katza (ADL) – jak policzyć i opisać wynik

Autor: Konrad Hryniewicz · Opublikowano: 1 listopada 2026

Czym jest skala Katza

Skala Katza, czyli indeks niezależności w czynnościach dnia codziennego (Index of ADL), opisuje samodzielność w sześciu podstawowych czynnościach samoobsługi. Są to kąpiel, ubieranie się, korzystanie z toalety, przemieszczanie się, kontrola zwieraczy i jedzenie. Katz, Ford, Moskowitz, Jackson i Jaffe (1963) opracowali indeks do badania wyników leczenia i rokowania u osób starszych i przewlekle chorych. Jego użyteczność pokazali na ponad 2000 ocen 1001 osób. Narzędzie wraca w pracach z pielęgniarstwa, geriatrii i fizjoterapii: w badaniach pacjentów oddziałów szpitalnych, mieszkańców domów opieki i osób po udarze. Warsztat analityczny tych kierunków opisują wpisy statystyka w pracy z pielęgniarstwa i statystyka dla fizjoterapeuty.

Skala Katza mierzy podstawowe czynności dnia codziennego, czyli dbanie o siebie i swoje ciało (Mlinac i Feng, 2016). Złożone czynności instrumentalne, takie jak zakupy czy przyjmowanie leków, ocenia skala Lawtona (IADL). Najbliższą „konkurentką” jest indeks Barthel. Hartigan (2007) porównała oba narzędzia: każde ocenia funkcjonowanie w kategoriach zależności i niezależności, ale wyniki skal ADL bywają subiektywne, jeśli ocena nie jest systematyczna. Różnica praktyczna polega na tym, że Barthel ma szerszy zakres punktów, a skala Katza zna tylko odpowiedzi „samodzielnie” i „z pomocą”. Ogólne pojęcie wyjaśnia hasło wskaźnik samodzielności (ADL).

Dwa sposoby liczenia: stopnie i liczba czynności

Pod nazwą „skala Katza” funkcjonują dwa sposoby zapisu wyniku. Strona serii „Try This” Hartford Institute for Geriatric Nursing przyznaje, że narzędzie było modyfikowane i upraszczane, a w użyciu są różne sposoby punktacji (McCabe, b.d.). Zanim policzysz wynik, ustal, którą wersję stosujesz.

Wersja 0–6 jest najczęściej spotykana w pracach dyplomowych, bo jej formularz jest łatwo dostępny. To jednak uproszczenie opisane przez Hartford Institute, a nie punktacja z publikacji z 1963 r. Jeśli w pracy używasz stopni literowych, ich definicje weź z artykułu Katza i in. (1963) i zacytuj go. Nie przepisuj ich z niepodpisanych stron.

Jak policzyć wynik krok po kroku

1. Ustal sposób oceny. Katz, Downs, Cash i Grotz (1970) podkreślali, że indeks ma dobrze zdefiniowane kryteria i można go uczyć osoby bez wykształcenia medycznego. Kryteria samodzielności w każdej czynności weź z formularza, którego używasz. Zapisz, kto oceniał (pielęgniarka, fizjoterapeuta, sam pacjent) i czy była to obserwacja, czy wywiad.
2. Zakoduj każdą czynność. W wersji „Try This” odpowiedź „tak” oznacza samodzielność (McCabe, b.d.). Koduj 1 = samodzielnie i 0 = z pomocą albo niewykonywane.
3. Zsumuj sześć czynności. Wynik to liczba czynności wykonywanych samodzielnie, od 0 do 6. Wyższy wynik oznacza większą samodzielność.
4. Ustal regułę dla braków. Źródła jej nie podają. Przy sześciu czynnościach brak jednej oceny zmienia wynik o całą jednostkę, dlatego w przykładzie liczymy wynik tylko przy komplecie ocen. To decyzja badacza i trzeba ją opisać w pracy.

Interpretacja: wynik porządkowy, bez diagnozy

Strona „Try This” opisuje wynik 6 jako pełną sprawność, 4 jako umiarkowane upośledzenie, a 2 i mniej jako ciężkie upośledzenie funkcjonowania (McCabe, b.d.). Wyniki 3 i 5 nie mają tam opisu. Te określenia pochodzą z materiału edukacyjnego, a nie z publikacji Katza. W pracy możesz je przytoczyć z cytowaniem, ale nie twórz z nich własnych kategorii i nie wyciągaj wniosków o stanie konkretnych pacjentów. Ten wpis dotyczy analizy danych, a nie oceny klinicznej.

Wynik 0–6 to skala porządkowa. Osoba z wynikiem 4 nie jest „dwa razy sprawniejsza” od osoby z wynikiem 2. Opisuj go medianą i rozstępem międzykwartylowym, podawaj odsetki dla każdej wartości, a zmianę oceniaj testami nieparametrycznymi. Strona „Try This” zauważa też, że narzędzie dobrze wychwytuje pogorszenie, ale słabo wykrywa niewielką poprawę. W próbach sprawnych osób wynik szybko dochodzi do 6, czyli pojawia się efekt sufitu.

Ciekawą cechą indeksu jest hierarchia czynności. Katz i in. (1963) zauważyli, że chorzy odzyskują funkcje w kolejności podobnej do tej, w jakiej rozwijają się one u dzieci. Jeśli taka kolejność trzyma się w Twoich danych, czynności tworzą skalę kumulatywną: osoba samodzielna w trudniejszej czynności zwykle jest samodzielna także w łatwiejszych. Sprawdzisz to współczynnikiem odtwarzalności, który opisuje hasło skala Guttmana (Guttman, 1944).

Licencja i wersja językowa

Indeks ukazał się w czasopiśmie JAMA w 1963 r. Nie znaleźliśmy oficjalnej strony twórców z warunkami użycia (stan na 1 listopada 2026 r.). Formularz „Try This” jest chroniony prawem autorskim Hartford Institute for Geriatric Nursing. Według warunków serwisu materiały wolno bez wcześniejszej zgody wykorzystywać do niekomercyjnych celów edukacyjnych i naukowych, pod warunkiem podania źródła. Zabronione jest ich powielanie do celów komercyjnych i do publikacji. Instytut zastrzega też, że część materiałów może należeć do innych podmiotów (Hartford Institute for Geriatric Nursing, b.d.). Praca dyplomowa to użycie niekomercyjne, ale przed badaniem przeczytaj aktualne warunki.

Ten wpis nie omawia polskich wersji ani norm. Jeśli używasz tłumaczenia, weź je z publikacji, która je opisuje, i zacytuj ją. Gdzie szukać narzędzi, wyjaśnia poradnik gdzie znaleźć kwestionariusze psychologiczne.

Przykład: 220 osób w wieku 65+

Dane są symulowane i możesz je pobrać jako plik CSV. Plik zawiera wiek i oceny sześciu czynności przy przyjęciu na oddział internistyczny (kolumny z końcówką _p) i przy wypisie (_w). Osiem osób przeniesiono na inny oddział, więc nie mają oceny przy wypisie. Kolejność trudności czynności to założenie symulacji.

Hierarchia czynności

Przy przyjęciu samodzielnie kąpało się 18.6% osób, ubierało 36.4%, korzystało z toalety 51.4%, przemieszczało się 60.0%, kontrolowało zwieracze 67.7%, a jadło 90.0% (rysunek 1). Po ułożeniu czynności od najłatwiejszej 184 osoby miały wzorzec doskonały, a błędów było 74 na 1320 ocen. Współczynnik odtwarzalności wyniósł CR = .944 przy minimalnej odtwarzalności brzegowej MMR = .690. Różnica między CR a MMR wskazuje, że wynik w dużej mierze odtwarza, które czynności dana osoba wykonuje. Kolejność ustaliliśmy jednak na tych samych danych, co zawyża CR.

Rzetelność

Dla pozycji 0/1 alfa Cronbacha to KR-20. Przy przyjęciu wyniosła .83, 95% CI [.79, .86]. Omega z modelu jednoczynnikowego na korelacjach tetrachorycznych wyniosła .96, a ładunki standaryzowane .85–.94. Ta omega dotyczy ukrytej ciągłej sprawności, a nie sumy 0–6, dlatego jest wyższa niż KR-20. W pracy nazwij wprost, którą wartość podajesz. Jeśli oceniało kilka osób, zgodność oceniających jest ważniejsza niż spójność wewnętrzna. Sposoby jej oceny opisuje wpis zgodność sędziów: kappa, ICC, alfa.

Zmiana między przyjęciem a wypisem

Spośród 212 osób z obiema ocenami 117 poprawiło wynik, 64 miały ten sam wynik, a 31 pogorszyło wynik. Mediana wzrosła z 3 do 4, a mediana zmiany wyniosła 1 punkt. Test Wilcoxona dla par dał V = 9090, p < .001. Korelacja rangowo-biseryjna dla par wyniosła r_rb = .65. Inne miary efektu dla testów nieparametrycznych omawia wpis wielkość efektu w testach nieparametrycznych.

Pojedynczą czynność porównuje się testem McNemara. W kąpieli 52 osoby przeszły z oceny „z pomocą” do „samodzielnie”, a 5 w przeciwną stronę: χ²(1) = 37.12, p < .001 (z poprawką na ciągłość). Ten sam test policzysz w kalkulatorze kappy i testu McNemara.

Przy wypisie 34.9% osób ma wynik maksymalny (rysunek 2). U nich dalszej poprawy skala już nie pokaże. Jeśli celem pracy jest pomiar postępów w rehabilitacji, rozważ narzędzie o szerszym zakresie albo dodatkowe testy sprawności.

Jak opisać skalę Katza w pracy

Wzory zawierają liczby z przykładu. W nawiasach kwadratowych uzupełnij dane swojego badania.

Ogólny schemat opisu narzędzia znajdziesz w poradniku opis narzędzia badawczego – wzór, a zdania o testach nieparametrycznych przygotujesz w generatorze opisu wyników APA.

# B280 – Skala Katza (ADL): liczba czynności wykonywanych samodzielnie (0–6), hierarchia czynności,
# rzetelność i zmiana między przyjęciem a wypisem (dane symulowane, set.seed(2801)).
# 220 osób w wieku 65+ na oddziale internistycznym; sześć czynności oceniono jako 1 = samodzielnie, 0 = z pomocą.
# Liczenie: wersja z serii „Try This” (Hartford Institute) – liczba czynności wykonywanych samodzielnie.
# Stopni literowych z publikacji Katza i in. (1963) NIE kodujemy – ich definicje weź z artykułu źródłowego.
suppressPackageStartupMessages({ library(psych); library(lavaan) })
set.seed(2801)
n <- 220
czyn <- c("kapiel", "ubieranie", "toaleta", "przemieszczanie", "zwieracze", "jedzenie")
trud <- c(0.9, 0.4, 0.0, -0.3, -0.7, -1.5)       # założenie symulacji: od najtrudniejszej do najłatwiejszej
wiek <- round(65 + rgamma(n, 3, 0.25))
theta_p <- rnorm(n, -0.02 * (wiek - 78), 1.1)     # sprawność przy przyjęciu
theta_w <- theta_p + rnorm(n, 0.45, 0.55)         # sprawność przy wypisie
ocena <- function(theta) sapply(trud, function(b) rbinom(n, 1, plogis(3.2 * (theta - b))))
P <- ocena(theta_p); W <- ocena(theta_w)
colnames(P) <- paste0(czyn, "_p"); colnames(W) <- paste0(czyn, "_w")
dane <- data.frame(id = 1:n, wiek, P, W)
dane[c(15, 48, 77, 102, 160, 191, 203, 214), paste0(czyn, "_w")] <- NA   # brak oceny przy wypisie (przeniesienie)
write.csv(dane, "../katz-adl-dane-przyklad.csv", row.names = FALSE, na = "")   # plik do pobrania
cp <- paste0(czyn, "_p"); cw <- paste0(czyn, "_w")

# Krok 1. Kontrola kodowania: tylko 0/1 albo brak
all(as.matrix(dane[, c(cp, cw)]) %in% c(0, 1, NA))
colSums(is.na(dane[, c(cp, cw)]))[c(1, 7)]

# Krok 2. Wynik = liczba czynności wykonywanych samodzielnie (0–6), tylko przy komplecie ocen
dane$katz_p <- ifelse(rowSums(is.na(dane[, cp])) == 0, rowSums(dane[, cp]), NA)
dane$katz_w <- ifelse(rowSums(is.na(dane[, cw])) == 0, rowSums(dane[, cw]), NA)
table(przyjecie = factor(dane$katz_p, 0:6), useNA = "ifany")
table(wypis = factor(dane$katz_w, 0:6), useNA = "ifany")
opis <- function(x) { x <- x[!is.na(x)]; c(n = length(x), Me = median(x), Q1 = quantile(x, .25, names = FALSE),
  Q3 = quantile(x, .75, names = FALSE), M = round(mean(x), 2), proc_6 = round(100 * mean(x == 6), 1),
  proc_0 = round(100 * mean(x == 0), 1)) }
rbind(przyjecie = opis(dane$katz_p), wypis = opis(dane$katz_w))

# Krok 3. Odsetek osób samodzielnych w każdej czynności (przyjęcie) – porządek trudności w danych
round(100 * sort(colMeans(dane[, cp])), 1)

# Krok 4. Czy czynności tworzą skalę kumulatywną? Współczynnik odtwarzalności (CR) i MMR Guttmana
X <- as.matrix(dane[, cp]); X <- X[, order(colMeans(X), decreasing = TRUE)]   # od najłatwiejszej
s <- rowSums(X)
idealny <- t(sapply(s, function(k) as.numeric(seq_len(6) <= k)))
pj <- colMeans(X)
c(wzorce_doskonale = sum(rowSums(X != idealny) == 0), bledy = sum(X != idealny),
  CR = round(1 - sum(X != idealny) / (n * 6), 3), MMR = round(mean(pmax(pj, 1 - pj)), 3))

# Krok 5. Rzetelność przy przyjęciu: KR-20 (alfa dla pozycji 0/1) i omega z modelu na korelacjach tetrachorycznych
a <- psych::alpha(dane[, cp], warnings = FALSE)
round(c(KR20 = a$total$raw_alpha, lo = a$feldt$lower.ci[[1]], hi = a$feldt$upper.ci[[1]]), 2)
m_adl <- cfa(paste("ADL =~", paste(cp, collapse = " + ")), data = dane, ordered = cp, std.lv = TRUE)
lam <- standardizedSolution(m_adl)$est.std[standardizedSolution(m_adl)$op == "=~"]
round(c(omega_tetrachoryczna = sum(lam)^2 / (sum(lam)^2 + sum(1 - lam^2)), lam_min = min(lam), lam_max = max(lam)), 2)

# Krok 6. Zmiana między przyjęciem a wypisem: Wilcoxon dla par i korelacja rangowo-biseryjna dla par
d <- dane[!is.na(dane$katz_w), ]
roz <- d$katz_w - d$katz_p
table(kierunek = cut(roz, c(-Inf, -0.5, 0.5, Inf), labels = c("pogorszenie", "bez zmian", "poprawa")))
wt <- wilcox.test(d$katz_w, d$katz_p, paired = TRUE, exact = FALSE, correct = TRUE)
c(V = unname(wt$statistic), n_par = nrow(d), n_niezerowych = sum(roz != 0)); format.pval(wt$p.value, digits = 3)
rk <- rank(abs(roz[roz != 0]))
round(c(r_rb = (sum(rk[roz[roz != 0] > 0]) - sum(rk[roz[roz != 0] < 0])) / sum(rk)), 2)
round(c(Me_przyjecie = median(d$katz_p), Me_wypis = median(d$katz_w), Me_zmiany = median(roz)), 1)

# Krok 7. Jedna czynność (kąpiel): test McNemara dla par 0/1
tab <- table(przyjecie = d$kapiel_p, wypis = d$kapiel_w); tab
mc <- mcnemar.test(tab); round(c(chi2 = unname(mc$statistic)), 2); format.pval(mc$p.value, digits = 3)

[1] TRUE
kapiel_p kapiel_w 
       0        8 
przyjecie
 0  1  2  3  4  5  6 
21 38 20 33 40 32 36 
wypis
   0    1    2    3    4    5    6 <NA> 
  13   17   24   28   25   31   74    8 
            n Me Q1 Q3    M proc_6 proc_0
przyjecie 220  3  1  5 3.24   16.4    9.5
wypis     212  4  2  6 4.00   34.9    6.1
         kapiel_p       ubieranie_p         toaleta_p przemieszczanie_p       zwieracze_p 
             18.6              36.4              51.4              60.0              67.7 
       jedzenie_p 
             90.0 
wzorce_doskonale            bledy               CR              MMR 
         184.000           74.000            0.944            0.690 
KR20   lo   hi 
0.83 0.79 0.86 
omega_tetrachoryczna              lam_min              lam_max 
                0.96                 0.85                 0.94 
kierunek
pogorszenie   bez zmian     poprawa 
         31          64         117 
            V         n_par n_niezerowych 
         9090           212           148 
[1] "2.66e-12"
r_rb 
0.65 
Me_przyjecie     Me_wypis    Me_zmiany 
           3            4            1 
         wypis
przyjecie   0   1
        0 123  52
        1   5  32
 chi2 
37.12 
[1] "1.11e-09"

Najczęstsze błędy przy skali Katza

• Mieszanie stopni literowych i wyniku 0–6. To dwa różne zapisy. Podaj, którego używasz, i nie porównuj ich bezpośrednio z literaturą.
• Średnia jako jedyna statystyka. Wynik jest porządkowy i często skośny. Podaj medianę, rozstęp międzykwartylowy i odsetki.
• Własne kategorie „niesamodzielności”. Opisy 6, 4 i ≤ 2 pochodzą z materiału „Try This” i nie obejmują wyników 3 i 5. Nie dopisuj progów bez źródła.
• Brak informacji, kto oceniał. Samoopis, wywiad i obserwacja mogą dać różne wyniki. Opisz sposób oceny i szkolenie oceniających.
• Test t na wynikach z efektem sufitu. Gdy dużo osób ma wynik 6, test Wilcoxona i odsetki zmian są bezpieczniejsze.
• Jeden wynik ADL i IADL. Czynności podstawowe i instrumentalne mierzą różne rzeczy. Jeśli używasz też skali Lawtona, analizuj oba wyniki osobno.

Całą ścieżkę od kodowania po rzetelność porządkuje przewodnik po analizie kwestionariusza. Jeśli chcesz, żeby ktoś sprawdził liczenie skali Katza w Twojej bazie, możesz skorzystać z konsultacji w ramach oferty analizy statystyczne dla studentów. Wyniki musisz jednak rozumieć i umieć obronić samodzielnie.

Najczęstsze pytania

Jak policzyć wynik skali Katza w wersji 0–6?

Każdą z sześciu czynności zakoduj jako 1, gdy osoba wykonuje ją samodzielnie, albo 0, gdy potrzebuje pomocy, i zsumuj kody. Wynik 6 oznacza samodzielność we wszystkich czynnościach, a 0 w żadnej. Tak liczy wersja z serii „Try This” Hartford Institute (McCabe, b.d.); oryginał Katza i in. (1963) używa stopni.

Czym różnią się stopnie skali Katza od wyniku 0–6?

Stopnie z publikacji z 1963 r. podsumowują ogólne funkcjonowanie w sześciu czynnościach z uwzględnieniem ich kolejności. Wynik 0–6 to uproszczenie: liczy tylko, ile czynności osoba wykonuje samodzielnie. Definicje stopni weź z artykułu Katza i in. (1963), bo w tym wpisie ich nie przepisujemy.

Jaki wynik skali Katza oznacza niesamodzielność?

Materiał „Try This” opisuje 6 jako pełną sprawność, 4 jako umiarkowane, a 2 i mniej jako ciężkie upośledzenie funkcjonowania; wyników 3 i 5 nie opisuje (McCabe, b.d.). W pracy dyplomowej przytocz te opisy z cytowaniem albo analizuj wynik porządkowy bez kategorii. Nie stawiaj na tej podstawie wniosków o konkretnych pacjentach.

Czy do porównania skali Katza przy przyjęciu i wypisie wystarczy test t?

Lepiej użyć testu Wilcoxona dla par i podać medianę, rozstęp międzykwartylowy oraz liczbę osób z poprawą, bez zmian i z pogorszeniem. Wynik ma tylko siedem wartości i często efekt sufitu przy wypisie. Zmianę w pojedynczej czynności porównasz testem McNemara.

Czy formularz skali Katza można bezpłatnie wykorzystać w pracy dyplomowej?

Formularz z serii „Try This” jest chroniony prawem autorskim Hartford Institute for Geriatric Nursing. Warunki serwisu pozwalają bez wcześniejszej zgody na niekomercyjne użycie edukacyjne i naukowe z podaniem źródła (stan na 1 listopada 2026 r.). Oficjalnej strony twórców z warunkami użycia nie znaleźliśmy, więc w pracy zacytuj artykuł Katza i in. (1963) oraz źródło formularza.

Powiązane hasła

Przeczytaj też

@article{guttman1944basis, author={Guttman, Louis}, title={{A basis for scaling qualitative data}}, journal={American Sociological Review}, year={1944}, volume={9}, number={2}, pages={139--150}, doi={10.2307/2086306}}

@misc{hignndterms, author={{Hartford Institute for Geriatric Nursing}}, title={{Terms of use}}, publisher={Hartford Institute for Geriatric Nursing}, url={https://hign.org/terms-use}}

@article{hartigan2007comparative, author={Hartigan, Irene}, title={{A comparative review of the Katz ADL and the Barthel Index in assessing the activities of daily living of older people}}, journal={International Journal of Older People Nursing}, year={2007}, volume={2}, number={3}, pages={204--212}, doi={10.1111/j.1748-3743.2007.00074.x}}

@article{katz1983assessing, author={Katz, Sidney}, title={{Assessing self-maintenance: Activities of daily living, mobility, and instrumental activities of daily living}}, journal={Journal of the American Geriatrics Society}, year={1983}, volume={31}, number={12}, pages={721--727}, doi={10.1111/j.1532-5415.1983.tb03391.x}}

@article{katz1970progress, author={Katz, S. and Downs, T. D. and Cash, H. R. and Grotz, R. C.}, title={{Progress in development of the index of ADL}}, journal={The Gerontologist}, year={1970}, volume={10}, number={1 Part 1}, pages={20--30}, doi={10.1093/geront/10.1_part_1.20}}

@article{katz1963studies, author={Katz, S. and Ford, A. B. and Moskowitz, R. W. and Jackson, B. A. and Jaffe, M. W.}, title={{Studies of illness in the aged. The index of ADL: A standardized measure of biological and psychosocial function}}, journal={JAMA}, year={1963}, volume={185}, number={12}, pages={914--919}, doi={10.1001/jama.1963.03060120024016}}

@misc{mccabendkatz, author={McCabe, Donna}, title={{Katz Index of Independence in Activities of Daily Living (ADL) (Try This: General Assessment Series, Issue 2)}}, publisher={Hartford Institute for Geriatric Nursing}, url={https://hign.org/consultgeri/try-this-series/katz-index-independence-activities-daily-living-adl}}

@article{mlinac2016assessment, author={Mlinac, Michelle E. and Feng, Michelle C.}, title={{Assessment of activities of daily living, self-care, and independence}}, journal={Archives of Clinical Neuropsychology}, year={2016}, volume={31}, number={6}, pages={506--516}, doi={10.1093/arclin/acw049}}

@article{wallace2008monitoring, author={Wallace, Meredith and Shelkey, Mary}, title={{Monitoring functional status in hospitalized older adults}}, journal={American Journal of Nursing}, year={2008}, volume={108}, number={4}, pages={64--71}, doi={10.1097/01.naj.0000314811.46029.3d}}