Kim był Raymond B. Cattell?
Raymond Bernard Cattell (1905–1998) urodził się 20 marca 1905 r. w małej miejscowości koło Birmingham; gdy miał sześć lat, rodzina przeniosła się do hrabstwa Devon (Vasić, 2016). Studiował chemię i w 1924 r. ukończył ją z wyróżnieniem. Sam wspominał, że pewnego mglistego londyńskiego poranka tego roku zostawił laboratorium chemiczne i przeszedł do laboratorium Charlesa Spearmana. Doktorat z psychologii obronił w 1929 r. pod kierunkiem Spearmana; Vasić (2016) wymienia wśród opiekunów pracy także Cyrila Burta i Ronalda Fishera.
W latach 1926–1932 wykładał psychologię w Exeterze, a w latach 1932–1937 kierował poradnią dla dzieci i młodzieży w Devonshire. Potem wyjechał do USA: był asystentem badawczym u Edwarda Thorndike’a na Columbii, profesorem Clark University, a potem pracował na Harvardzie. Po II wojnie światowej został profesorem badawczym University of Illinois i założył tam laboratorium badań osobowości; później pracował w Kolorado i na Hawajach. Napisał lub współtworzył ponad 500 artykułów i książek (Vasić, 2016). Zmarł 2 lutego 1998 r. w Honolulu.
Najważniejsze pomysły
- Test osypiska (1966). Cattell zaproponował, by wartości własne macierzy korelacji narysować w kolejności malejącej i zatrzymać się tam, gdzie stromy spadek przechodzi w płaskie „usypisko” – angielskie scree to rumosz skalny u podnóża zbocza (Cattell, 1966). Opisujemy go w hasłach metoda Cattella i wykres osypiska.
- Analiza czynnikowa osobowości. W latach 30. wybrał analizę czynnikową – metodę swoich londyńskich mistrzów Spearmana i Burta oraz L. L. Thurstone’a (Wilson, 2010). Owocem wieloletnich badań jest kwestionariusz 16PF: 16 cech pierwotnych i kilka szerokich wymiarów globalnych, bliskich Wielkiej Piątce (H. E. P. Cattell i Mead, 2008).
- Trzy źródła danych. Strukturę osobowości sprawdzał krzyżowo w danych L (oceny z życia, np. przez nauczyciela), Q (kwestionariusze) i O (testy obiektywne – np. test soku cytrynowego dla ekstrawersji–introwersji); rozwinął to w „skrzynkę danych” (Vasić, 2016). To wczesna wersja tego, co dziś nazywamy walidacją krzyżową.
- Inteligencja płynna i skrystalizowana. Rozróżnienie wyrosło z jego prac nad obiektywnym pomiarem zdolności (Vasić, 2016).
Ciekawostka
W 1959 r. Cattell zwołał na University of Illinois spotkanie badaczy z USA, Anglii i Niemiec, z którego wyrosło Towarzystwo Wielozmiennowej Psychologii Eksperymentalnej (SMEP, oficjalnie od 1960 r.); był jego pierwszym prezesem. Do projektu statutu wpisał – jak sam to określił – kilka nietypowych zapisów: spotkania miały się odbywać w małych miejscowościach, żeby uczestnicy nie zamieniali ich w turystykę; członkowie mieli przechodzić na emeryturę w wieku 65 lat (z prawem ponownego wyboru), żeby nie tworzyć nietykalnych autorytetów; a liczba członków miała wynosić około 60, by rozmowy były swobodne (Vasić, 2016). Nie wszystkie zapisy przetrwały. Wśród późniejszych prezesów towarzystwa był m.in. Henry F. Kaiser.
Przykład na historycznych danych
Używamy klasycznej macierzy korelacji 24 testów psychologicznych, które Holzinger i Swineford dali 145 uczniom klas siódmych i ósmych z przedmieścia Chicago; macierz pochodzi z podręcznika Harmana (1976, tab. 7.4) i jest w R jako datasets::Harman74.cor. Pierwsza wartość własna wynosi 8.14, kolejne 2.10, 1.69, 1.50, 1.03 i 0.94. Po pierwszej jest ogromny spadek (6.04), a największy z dalszych spadków (0.48) dzieli czwartą i piątą wartość – od piątej zaczyna się płaskie osypisko, więc test osypiska wskazuje 4 czynniki.
Inne reguły nie są zgodne. Kryterium Kaisera (wartości własne > 1) daje 5 czynników, bo piąta wartość (1.03) ledwo przekracza 1. Analiza równoległa Horna (1965) z 1000 losowych zbiorów (set.seed(1966)) daje 4 czynniki przy progu ze średniej (czwarta wartość 1.50 wobec 1.49), ale tylko 3 przy progu z 95. centyla (1.57). MAP Velicera wskazuje 4, choć jego minimum przy 4 składowych (0.0174) prawie nie różni się od wartości przy 3 (0.0175).
Na rysunku
Co widać. Lata 1926–1937 to praca dydaktyczna i kliniczna w Anglii; najważniejsze metody i instytucje powstają w Illinois – SMEP w 1960 r., test osypiska i nowe czasopismo w 1966 r.
Na co uważać. Oś zawiera tylko daty z cytowanych źródeł. Lat przejścia do Thorndike’a, Clark University, Harvardu i Illinois źródła, z których korzystamy, nie podają dokładnie – dlatego ich nie zaznaczamy.
Podpis do pracy:
datasets::Harman74.cor (Harman, 1976, tab. 7.4; n = 145). Obliczenia i rysunek: R, pakiety ggplot2 i patchwork (dane losowe do analizy równoległej: set.seed(1966)).Co widać. Jeden bardzo duży czynnik ogólny (ślad po Spearmanie), trzy mniejsze nad osypiskiem i długie, płaskie osypisko. Trzy z pięciu reguł wskazują 4 czynniki, a dwie pozostałe różnią się o jeden (5 i 3).
Na co uważać. Czwarta wartość własna leży prawie dokładnie na progu analizy równoległej, więc wybór progu (średnia czy 95. centyl) zmienia decyzję. Odczyt łokcia jest subiektywny – my zdefiniowaliśmy go jako największy spadek po pierwszym. Liczbę czynników warto ostatecznie ustalić także po interpretowalności rozwiązania.
Podpis do pracy:
Gdzie spotkasz Cattella w swojej pracy
- Liczba czynników w EFA. Wykres osypiska jest w każdym programie; w pracy zestaw go z analizą równoległą i uzasadnij wybór – zob. analiza czynnikowa (EFA) w SPSS i tabela analizy czynnikowej w APA.
- Składowe czy czynniki. Osypisko rysuje się zwykle z wartości własnych macierzy korelacji jak w PCA; o różnicy piszemy we wpisie PCA czy analiza czynnikowa?.
- Kwestionariusze osobowości. Jeśli używasz 16PF albo skal Wielkiej Piątki, korzystasz z tradycji czynnikowego opisu cech; interpretacja opiera się na ładunkach czynnikowych.
Spory, mity i trudne strony
- Nagroda APA w 1997 r. Latem 1997 r. ogłoszono, że Cattell otrzyma złoty medal Amerykańskiej Fundacji Psychologicznej za całokształt osiągnięć. Krytycy wskazali na jego wieloletnie zaangażowanie w eugenikę i poparcie dla segregacji rasowej; plany wręczenia nagrody wstrzymano (Wilson, 2010). Tuż przed konwencją powołano komisję do zbadania zarzutów, a Cattell sam zrezygnował z nominacji (Vasić, 2016).
- Dwie strony sporu. Historyk psychologii William H. Tucker w książce The Cattell controversy (2009) dokumentuje te poglądy i opisuje, jak Cattell z powszechnie szanowanego badacza stał się dla wielu pariasem (Wilson, 2010). Vasić (2016), wyraźnie życzliwy Cattellowi, uznaje zarzuty za nieuzasadnione i przypisuje sprawę nastrojom politycznym końca lat 90.
- Osypisko nie jest testem statystycznym. Mimo nazwy to reguła wzrokowa; badania symulacyjne pokazują, że analiza równoległa zwykle trafia częściej – zob. metoda Cattella.
Cattell w R
Kod rysuje oś czasu, liczy wartości własne macierzy korelacji 24 testów Holzingera i Swineford, znajduje łokieć osypiska, przeprowadza analizę równoległą na 1000 losowych zbiorach tej samej wielkości i test MAP Velicera, a potem zestawia liczby czynników wskazywane przez pięć reguł. Rysunki na stronie powstały z tych samych obiektów p_os i p_metoda z krojem i tłem serwisu; dane, geometrie i skale są identyczne.
Oś czasu i test osypiska na danych Harmana
Kod R rysunków 1 i 2
# Raymond B. Cattell: oś czasu i test osypiska kontra inne reguły liczby czynników (datasets::Harman74.cor)
suppressPackageStartupMessages({library(ggplot2); library(patchwork)})
oi <- c(niebieski = "#0072B2", pomaranczowy = "#E69F00", cynober = "#D55E00", zielony = "#009E73", szary = "grey45") # Okabe–Ito
motyw <- theme_minimal(base_size = 13) + theme(panel.grid.minor = element_blank(), plot.title = element_text(face = "bold"))
# 1. Oś czasu (lata według Vasicia 2016, Wilsona 2010 i Cattella 1966)
zdarzenia <- data.frame(
rok = c(1905, 1924, 1926, 1929, 1932, 1960, 1966, 1997, 1998),
opis = c("urodzony koło\nBirmingham", "dyplom z chemii;\nprzejście do Spearmana", "wykładowca\nw Exeterze",
"doktorat\n(promotor: C. Spearman)", "poradnia dla dzieci\n(do 1937)", "SMEP – pierwszy\nprezes",
"test osypiska; pismo\nMultivariate Behav. Res.", "wstrzymana nagroda\nza całokształt", "zmarł w Honolulu"),
rodzaj = c("życie", "nauka", "praca", "nauka", "praca", "instytucja", "metoda", "spór", "życie"))
zdarzenia$y <- c(1.2, -1, 2.1, -2, 1.2, -1, 2.1, -2, 1.2) # wysokość etykiet, żeby się nie nakładały
p_os <- ggplot(zdarzenia, aes(rok, 0)) +
geom_hline(yintercept = 0, colour = "grey60") +
geom_segment(aes(xend = rok, yend = y * 0.8), colour = "grey70") +
geom_point(aes(shape = rodzaj, fill = rodzaj), size = 3.5) +
geom_label(aes(y = y, label = paste0(rok, "\n", opis)), size = 3.2, lineheight = 0.9, linewidth = 0.2) +
scale_shape_manual(values = c("życie" = 21, "nauka" = 22, "praca" = 24, "instytucja" = 25, "metoda" = 23, "spór" = 4), name = NULL) +
scale_fill_manual(values = c("życie" = oi[["szary"]], "nauka" = oi[["zielony"]], "praca" = oi[["niebieski"]],
"instytucja" = oi[["cynober"]], "metoda" = oi[["pomaranczowy"]], "spór" = "black"), name = NULL) +
scale_x_continuous(breaks = seq(1900, 2000, 10), limits = c(1897, 2006)) + scale_y_continuous(limits = c(-2.5, 2.6)) +
labs(title = "Raymond B. Cattell (1905–1998)", x = NULL, y = NULL) +
motyw + theme(axis.text.y = element_blank(), panel.grid.major.y = element_blank(), legend.position = "bottom")
# 2. Dane: macierz korelacji 24 testów psychologicznych, 145 uczniów klas 7 i 8 (Holzinger i Swineford; Harman 1976, tab. 7.4)
data(Harman74.cor, package = "datasets")
R <- Harman74.cor$cov
n <- Harman74.cor$n.obs; p <- ncol(R)
c(n = n, testy = p)
lambda <- eigen(R, symmetric = TRUE)$values # wartości własne – to one tworzą wykres osypiska
round(lambda, 2)
round(-diff(lambda)[1:8], 2) # spadki między kolejnymi wartościami własnymi
# Reguła Kaisera: wartości własne większe od 1
kaiser <- sum(lambda > 1)
# Osypisko: łokieć tam, gdzie po pierwszym wielkim spadku jest największy spadek; dalej zaczyna się „usypisko”
lokiec <- which.max(-diff(lambda)[2:10]) + 1
# Analiza równoległa (Horn 1965): wartości własne z 1000 zbiorów losowych tej samej wielkości (rozkład normalny, brak czynników)
set.seed(1966)
losowe <- replicate(1000, eigen(cor(matrix(rnorm(n * p), n, p)), symmetric = TRUE, only.values = TRUE)$values)
pa_srednia <- rowMeans(losowe)
pa_95 <- apply(losowe, 1, quantile, probs = 0.95)
round(rbind(dane = lambda, srednia_losowa = pa_srednia, centyl95_losowy = pa_95)[, 1:7], 2)
pierwsze_ponizej <- function(prog) which(lambda <= prog)[1] - 1 # ile wartości z rzędu przekracza próg
# MAP Velicera: średnia kwadratów korelacji cząstkowych po usunięciu m pierwszych składowych
map <- sapply(0:8, function(m) {
if (m == 0) C <- R else {
e <- eigen(R, symmetric = TRUE)
A <- e$vectors[, 1:m, drop = FALSE] %*% diag(sqrt(e$values[1:m]), m)
C <- R - A %*% t(A); d <- diag(1 / sqrt(diag(C))); C <- d %*% C %*% d
}
mean(C[upper.tri(C)]^2)
})
round(map, 4)
decyzje <- data.frame(
regula = c("Kaiser: λ > 1", "osypisko (łokieć)", "analiza równoległa: średnia", "analiza równoległa: 95. centyl", "MAP Velicera"),
czynniki = c(kaiser, lokiec, pierwsze_ponizej(pa_srednia), pierwsze_ponizej(pa_95), which.min(map) - 1))
decyzje
# Rysunek 2A: wykres osypiska z progami analizy równoległej i linią Kaisera
d_os <- data.frame(k = 1:p, lambda = lambda, srednia = pa_srednia, c95 = pa_95)
pA <- ggplot(d_os, aes(k)) +
geom_hline(yintercept = 1, colour = oi[["szary"]], linetype = "dotted") +
annotate("text", x = 23.8, y = 1.25, label = "λ = 1 (Kaiser)", hjust = 1, size = 3.3, colour = "grey30") +
geom_line(aes(y = c95, colour = "losowe: 95. centyl", linetype = "losowe: 95. centyl"), linewidth = 0.8) +
geom_line(aes(y = lambda, colour = "dane Harmana", linetype = "dane Harmana"), linewidth = 0.8) +
geom_point(aes(y = lambda, shape = k <= lokiec), size = 2.8, fill = oi[["niebieski"]], colour = oi[["niebieski"]]) +
annotate("segment", x = 7.2, xend = 5.3, y = 2.6, yend = 1.2, colour = "grey30", arrow = arrow(length = unit(2, "mm"))) +
annotate("text", x = 7.4, y = 2.75, label = "tu zaczyna się osypisko", hjust = 0, size = 3.3, colour = "grey20") +
scale_shape_manual(values = c(`TRUE` = 21, `FALSE` = 1), labels = c(`TRUE` = "nad osypiskiem", `FALSE` = "osypisko"), name = NULL) +
scale_colour_manual(values = c("dane Harmana" = oi[["niebieski"]], "losowe: 95. centyl" = oi[["cynober"]]), name = NULL) +
scale_linetype_manual(values = c("dane Harmana" = "solid", "losowe: 95. centyl" = "dashed"), name = NULL) +
scale_x_continuous(breaks = c(1, seq(4, 24, 4))) +
labs(title = "A. Osypisko 24 testów (n = 145)", x = "Numer składowej", y = "Wartość własna") +
motyw + theme(legend.position = "bottom", legend.box = "vertical", legend.margin = margin(0, 0, 0, 0))
# Rysunek 2B: ile czynników wskazuje każda reguła
decyzje$regula <- factor(decyzje$regula, levels = rev(decyzje$regula))
pB <- ggplot(decyzje, aes(czynniki, regula)) +
geom_vline(xintercept = lokiec, colour = oi[["pomaranczowy"]], linewidth = 4, alpha = 0.25) +
geom_segment(aes(x = 0, xend = czynniki, yend = regula), colour = "grey70") +
geom_point(shape = 23, size = 4, fill = oi[["pomaranczowy"]]) +
geom_text(aes(label = czynniki), nudge_x = 0.35, size = 3.8) +
scale_x_continuous(breaks = 0:6, limits = c(0, 6.2)) +
labs(title = "B. Ile czynników? Różne reguły", x = "Liczba czynników", y = NULL) +
motyw
p_metoda <- pA + pB + plot_layout(widths = c(1.25, 1))
p_os
p_metodaWynik w R
n testy
145 24
[1] 8.14 2.10 1.69 1.50 1.03 0.94 0.90 0.82 0.79 0.71 0.64 0.54 0.53 0.51 0.48
[16] 0.39 0.38 0.34 0.33 0.32 0.30 0.27 0.19 0.17
[1] 6.04 0.40 0.19 0.48 0.08 0.04 0.09 0.03
[,1] [,2] [,3] [,4] [,5] [,6] [,7]
dane 8.14 2.10 1.69 1.50 1.03 0.94 0.90
srednia_losowa 1.83 1.69 1.58 1.49 1.41 1.34 1.27
centyl95_losowy 1.97 1.78 1.67 1.57 1.47 1.39 1.32
[1] 0.1061 0.0245 0.0216 0.0175 0.0174 0.0208 0.0237 0.0278 0.0301
regula czynniki
1 Kaiser: λ > 1 5
2 osypisko (łokieć) 4
3 analiza równoległa: średnia 4
4 analiza równoległa: 95. centyl 3
5 MAP Velicera 4Bibliografia oprogramowania
Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (dane – pakiet datasets; wartości własne i losowanie – funkcje eigen(), cor() i rnorm(); rysunki – pakiety ggplot2 i patchwork). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).
- R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
- ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
- patchwork (wersja 1.3.2): Pedersen, T. L. (2025). patchwork: The composer of plots [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.patchwork
Najczęstsze pytania
Kim był Raymond Cattell?
Psychologiem urodzonym w 1905 r. koło Birmingham, z wykształcenia chemikiem. Doktorat zrobił u Charlesa Spearmana (1929), a od końca lat 30. pracował w USA, najdłużej na University of Illinois. Stosował analizę czynnikową do badań osobowości i zdolności; zmarł w 1998 r. w Honolulu.
Na czym polega test osypiska Cattella?
Wartości własne macierzy korelacji rysuje się od największej do najmniejszej i szuka miejsca, w którym stromy spadek przechodzi w płaskie „usypisko”. Zatrzymuje się czynniki leżące nad osypiskiem. To reguła wzrokowa, więc warto ją uzupełnić analizą równoległą.
Dlaczego APA nie wręczyła Cattellowi nagrody w 1997 r.?
Po ogłoszeniu, że otrzyma złoty medal za całokształt, krytycy wskazali na jego wieloletnie poparcie dla eugeniki i segregacji rasowej. Wręczenie wstrzymano i powołano komisję do zbadania zarzutów, a Cattell wycofał swoją kandydaturę. Zmarł kilka miesięcy później.
Co to jest kwestionariusz 16PF?
Kwestionariusz osobowości Cattella mierzący 16 cech pierwotnych, wyodrębnionych w wieloletnich badaniach czynnikowych, oraz kilka szerokich wymiarów globalnych, podobnych do Wielkiej Piątki. Ma adaptacje w ponad 35 językach.
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Analiza czynnikowa (EFA) w SPSS
Okno Factor krok po kroku: KMO i Bartlett, osie główne, liczba czynników, Promax i Oblimin, macierz wzoru i struktury, składnia FACTOR i zapis APA.
Czytaj →PoradnikPCA czy analiza czynnikowa?
Kiedy redukcja danych, a kiedy model konstruktu: tabela „kiedy która” i porównanie PCA z EFA na tych samych danych w R – ładunki, korelacje i wyniki osób.
Czytaj →Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Cattell, H. E. P., & Mead, A. D. (2008). The Sixteen Personality Factor Questionnaire (16PF). In The SAGE handbook of personality theory and assessment: Volume 2 – Personality measurement and testing (pp. 135–159). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781849200479.n7
- Cattell, R. B. (1966). The scree test for the number of factors. Multivariate Behavioral Research, 1(2), 245–276. https://doi.org/10.1207/s15327906mbr0102_10
- Horn, J. L. (1965). A rationale and test for the number of factors in factor analysis. Psychometrika, 30(2), 179–185. https://doi.org/10.1007/BF02289447
- Vasić, A. (2016). Raymond B. Cattell (1905–1998) and half century of the multivariate experimental methodology. Civitas, 6(2), 35–74. https://doi.org/10.5937/civitas1602035v ● Otwarty dostęp
- Wilson, P. K. (2010). The Cattell controversy: Race, science, and ideology [Recenzja książki W. H. Tuckera]. Journal of the History of Medicine and Allied Sciences, 65(4), 587–589. https://doi.org/10.1093/jhmas/jrq032
Cytowania BibTeX
@incollection{cattell2008sixteen, author={Cattell, Heather E. P. and Mead, Alan D.}, title={{The Sixteen Personality Factor Questionnaire (16PF)}}, booktitle={The SAGE handbook of personality theory and assessment: Volume 2 – Personality measurement and testing}, year={2008}, pages={135--159}, publisher={SAGE Publications}, doi={10.4135/9781849200479.n7}}@article{cattell1966scree, author={Cattell, Raymond B.}, title={{The scree test for the number of factors}}, journal={Multivariate Behavioral Research}, year={1966}, volume={1}, number={2}, pages={245--276}, doi={10.1207/s15327906mbr0102_10}}@article{horn1965rationale, author={Horn, John L.}, title={{A rationale and test for the number of factors in factor analysis}}, journal={Psychometrika}, year={1965}, volume={30}, number={2}, pages={179--185}, doi={10.1007/bf02289447}}@article{vasic2016raymond, author={Vasić, Aleksandar}, title={{Raymond B. Cattell (1905–1998) and half century of the multivariate experimental methodology}}, journal={Civitas}, year={2016}, volume={6}, number={2}, pages={35--74}, doi={10.5937/civitas1602035v}}@article{wilson2010cattell, author={Wilson, P. K.}, title={{The Cattell controversy: Race, science, and ideology [Recenzja książki W. H. Tuckera]}}, journal={Journal of the History of Medicine and Allied Sciences}, year={2010}, volume={65}, number={4}, pages={587--589}, doi={10.1093/jhmas/jrq032}}