Kim był Abraham de Moivre?
Abraham de Moivre (1667–1754) był francuskim hugenotem, który całe dorosłe życie spędził w Londynie jako nauczyciel matematyki. Urodził się 26 maja 1667 r. w Vitry w Szampanii jako syn chirurga (Bellhouse i Genest, 2007). Po odwołaniu edyktu nantejskiego (1685) wyjechał do Anglii; według pierwszego biografa, Matthew Maty’ego, mieszkał tam już pod koniec 1686 r.
Utrzymywał się z lekcji – w liście pisał, że uczy od rana do wieczora. Przyjaźnił się z Edmondem Halleyem i Isaakiem Newtonem; 30 listopada 1697 r. został wybrany do Royal Society, później także do akademii w Berlinie (1735) i Paryżu (1754). Starania o katedrę uniwersytecką, m.in. w Cambridge, nie powiodły się. Zmarł w Londynie 27 listopada 1754 r. (Bellhouse i Genest, 2007). Obszerną biografię napisał Bellhouse (2011).
Najważniejsze pomysły
- „The Doctrine of Chances” (1718, 1738, 1756). Podręcznik rachunku prawdopodobieństwa na przykładach gier i loterii; trzecie wydanie ukazało się pośmiertnie (Bellhouse i Genest, 2007). Analizował w nim m.in. ówczesne gry karciane, takie jak faraon i baset.
- Krzywa normalna jako przybliżenie dwumianu (1733). 12 listopada 1733 r. wydrukował dla przyjaciół krótką łacińską notę, w której pokazał, że wyrazy rozkładu dwumianowego przy dużym n układają się wzdłuż krzywej, którą dziś nazywamy rozkładem normalnym. Angielski przekład trafił do wydań z 1738 i 1756 r. (Daw i Pearson, 1972). Uogólnienie tego wyniku to centralne twierdzenie graniczne (Bellhouse i Genest, 2007).
- Odpowiedź na pytanie Bernoulliego. Maty wiąże notę z problemem z „Ars Conjectandi” Jakoba Bernoulliego: ile prób trzeba, by z zadaną pewnością częstość mieściła się w wąskich granicach – to rdzeń prawa wielkich liczb.
- Renty dożywotnie. „Annuities upon Lives” (1725) stosowały rachunek prawdopodobieństwa do wyceny rent dożywotnich – rachunku opartego na tablicach trwania życia, których pomysł dał John Graunt.
- Matematyka. Pracował też nad szeregami, geometrią analityczną i liczbami zespolonymi (wzór de Moivre’a).
Ciekawostka
Biurem de Moivre’a była kawiarnia. Trzy relacje z lat 1712–1747 umieszczają go w Slaughter’s Coffee House przy St Martin’s Lane, gdzie spotykali się szachiści i hugenoci (Bellhouse i Genest, 2007). W 1712 r. prosił Johanna Bernoulliego, by odpisał mu właśnie na adres kawiarni, a francuski pisarz Jean-Bernard Le Blanc opisał w 1747 r., jak udziela tam porad w sprawach gry. Bezpośrednich dowodów, że sam grał, nie ma.
Według tradycji, przytoczonej w 1934 r. bez podania źródeł, stary Newton odpowiadał na pytania: „Ask Mr. Demoivre, he knows all that better than I do” – zapytajcie pana de Moivre’a, on wie to lepiej ode mnie (Bellhouse i Genest, 2007). Traktuj to jako anegdotę, nie udokumentowany fakt.
Przykład: 3600 rzutów monetą
W nocie z 1733 r. de Moivre rozważał rzuty monetą (p = 1/2) i odchylenie liczby orłów od n/2 o najwyżej połowę pierwiastka z n, czyli o jedno odchylenie standardowe. Szanse takiego wyniku podał jako 28 : 13, dla podwójnej granicy 280 : 13, a dla potrójnej 369 : 1 (Bellhouse i Genest, 2007). Przeliczyliśmy to w R dokładnie z rozkładu dwumianowego dla n = 3600 – tę liczbę rzutów podaje w przykładzie Maty.
Dla granic 1800 ± 30 dokładne prawdopodobieństwo wynosi .6907, krzywa normalna daje .6827, a szanse 28 : 13 – .6829. Dla 1800 ± 60 jest to kolejno .9563, .9545 i .9556, a dla 1800 ± 90 – .9974, .9973 i .9973. Krzywa normalna z poprawką na ciągłość (granica przesunięta o 0.5) trafia w wartości dokładne co do czwartego miejsca po przecinku.
Środkowy wyraz, P(X = n/2), de Moivre przybliżał wzorem 2/√(2πn). Błąd względny tego przybliżenia wynosi 2.53% dla n = 10, 0.25% dla n = 100 i 0.0069% dla n = 3600. Granica √n/2 to 1/120 liczby rzutów przy n = 3600 i 1/2000 przy milionie: względny rozrzut częstości maleje jak 1/√n.
Na rysunku
Co widać. „Doctrine of Chances” wydał w wieku 51 lat, notę o krzywej normalnej – w wieku 66 lat. Wybór do akademii paryskiej przyszedł kilka miesięcy przed śmiercią.
Na co uważać. Data przyjazdu do Anglii jest niepewna: Maty pisze o końcu 1686 r. (według kalendarza angielskiego może to być nawet marzec 1687 r.), a dwa XIX-wieczne źródła podają zwolnienie z paryskiej szkoły dla protestanckich dzieci w 1688 r. (Bellhouse i Genest, 2007).
Podpis do pracy:
Co widać. Na panelu A błąd względny maleje jak 1/n: dziesięć razy więcej rzutów – dziesięć razy mniejszy błąd. Na panelu B przy małym n prawdopodobieństwo dokładne wyraźnie przewyższa wartość z krzywej normalnej, a wraz ze wzrostem n punkty schodzą do linii .6827 i .9545.
Na co uważać. Wybraliśmy n postaci (2k)², by granice były liczbami całkowitymi; przy innych n wykres B byłby poszarpany. Bez poprawki na ciągłość krzywa zaniża prawdopodobieństwo, bo pomija połowę słupka na każdej granicy. Rysunek dotyczy tylko p = 1/2.
Podpis do pracy:
Gdzie spotkasz de Moivre’a w swojej pracy
Zastępując przy dużej próbie rozkład dwumianowy krzywą normalną, korzystasz z wyniku z 1733 r.:
- przedział Walda dla odsetka i test z dla proporcji opierają się na przybliżeniu normalnym; przy małym n albo odsetku bliskim 0 lub 1 wybierz przedział Wilsona lub Cloppera–Pearsona (zob. przedział ufności dla proporcji);
- reguła „68–95–99.7” to liczby .6827, .9545 i .9973, które de Moivre wyraził szansami 28 : 13, 280 : 13 i 369 : 1;
- dalsze uogólnienie tego wyniku opisuje hasło o Pierre-Simonie Laplasie.
Spory, mity i trudne strony
- Przepowiednia własnej śmierci. W popularnych opowieściach de Moivre zauważa, że śpi codziennie kwadrans dłużej, i wylicza dzień, w którym prześpi całą dobę. W cytowanych źródłach tej historii nie ma; Maty, autor pierwszej biografii, podaje tylko, że pod koniec życia de Moivre potrzebował około 20 godzin snu na dobę i zmarł we śnie 27 listopada 1754 r., po tygodniu w łóżku (Bellhouse i Genest, 2007). Opowieść o rachunku traktuj jako niepotwierdzoną legendę.
- „Więzienie” we Francji. Dwa XIX-wieczne źródła piszą o uwięzieniu w paryskim przeoracie Saint-Martin; według Bellhouse’a i Genesta (2007) była to szkoła nawracania protestanckich dzieci, a „więzienie” to zbyt mocne słowo.
- „Zmarł w nędzy”. Ten zwrot wywodzi się z błędnego odczytania francuskiego słowa médiocrité u Maty’ego; de Moivre zostawił 1600 funtów w rentach South Sea, nie był więc biedny na tle ogółu (Bellhouse i Genest, 2007).
- Czyja krzywa? Krzywą normalną kojarzy się dziś z Gaussem, ale jako przybliżenie dwumianu pojawiła się już w nocie de Moivre’a z 1733 r. Historię jego noty z 1733 r. badali m.in. Karl Pearson i jego syn Egon (Daw i Pearson, 1972).
Przybliżenie de Moivre’a w R
Kod porównuje środkowy wyraz rozkładu dwumianowego z przybliżeniem de Moivre’a, liczy dla n = 3600 dokładne prawdopodobieństwa odchyleń o najwyżej 1, 2 i 3 połowy pierwiastka z n i zestawia je z krzywą normalną (bez poprawki i z poprawką na ciągłość) oraz z szansami podanymi przez de Moivre’a, a na końcu rysuje rysunek 2. Drugi przepis rysuje oś czasu (rysunek 1). Rysunki na stronie powstały z tych samych obiektów p1 i p2, którym podmieniono tylko motyw na motyw serwisu; dane, geometrie i skale są identyczne. Kod nie losuje – wszystkie liczby są rachunkiem dokładnym.
1. Rzuty monetą i krzywa normalna: rysunek 2
Kod R rysunku 2
# Abraham de Moivre (1733): przybliżenie rozkładu dwumianowego krzywą normalną przy p = 1/2
suppressPackageStartupMessages({library(ggplot2); library(patchwork)})
kol <- c(c1 = "#0072B2", c2 = "#D55E00", norm = "grey35") # Okabe–Ito
motyw <- theme_minimal(base_size = 13) +
theme(panel.grid.minor = element_blank(), plot.title = element_text(face = "bold"), legend.position = "bottom")
# 1) Środkowy wyraz: P(X = n/2) dokładnie i według de Moivre’a, 2 / sqrt(2 * pi * n)
n <- c(10, 100, 900, 3600, 14400)
dokladnie <- dbinom(n / 2, n, 0.5); de_Moivre <- 2 / sqrt(2 * pi * n)
print(data.frame(n = n, dokladnie = signif(dokladnie, 5), de_Moivre = signif(de_Moivre, 5),
blad_wzgl_proc = round(100 * (de_Moivre / dokladnie - 1), 4)), row.names = FALSE)
# 2) Przykład de Moivre’a: n = 3600 rzutów monetą, odchylenie od 1800 o najwyżej c * sqrt(n) / 2 = c * 30
n0 <- 3600; pol_pierw <- sqrt(n0) / 2
c_ <- 1:3
dokl <- sapply(c_, function(k) sum(dbinom((n0 / 2 - k * pol_pierw):(n0 / 2 + k * pol_pierw), n0, 0.5)))
normalne <- 2 * pnorm(c_) - 1
z_poprawka <- 2 * pnorm((c_ * pol_pierw + 0.5) / pol_pierw) - 1 # z poprawką na ciągłość
z_szans <- c(28 / (28 + 13), 280 / (280 + 13), 369 / (369 + 1)) # szanse 28:13, 280:13, 369:1
print(data.frame(c = c_, granice = paste0("1800 ± ", c_ * pol_pierw), dokladnie = round(dokl, 4), normalne = round(normalne, 4),
z_poprawka = round(z_poprawka, 4), z_szans_de_Moivre_a = round(z_szans, 4)), row.names = FALSE)
# Względna szerokość granic: (sqrt(n) / 2) / n maleje jak 1 / (2 * sqrt(n))
round(c(n_3600 = 1 / (pol_pierw / n0), n_14400 = 1 / ((sqrt(14400) / 2) / 14400), n_milion = 1 / ((sqrt(1e6) / 2) / 1e6)))
# Rysunek 2A: błąd względny przybliżenia środkowego wyrazu w funkcji n (parzyste n od 10 do 20 000, siatka logarytmiczna)
siatka <- data.frame(n = sort(unique(c(2 * round(10^seq(1, log10(20000), length.out = 300) / 2), n))))
siatka$blad <- 100 * (2 / sqrt(2 * pi * siatka$n) / dbinom(siatka$n / 2, siatka$n, 0.5) - 1)
pA <- ggplot(siatka, aes(n, blad)) +
geom_line(colour = kol[["c1"]], linewidth = 1) +
geom_point(data = subset(siatka, n %in% c(10, 100, 900, 3600, 14400)), shape = 21, size = 3, fill = "white",
colour = kol[["c1"]], stroke = 1.2) +
geom_text(data = subset(siatka, n %in% c(10, 100, 900, 3600, 14400)), aes(label = sprintf("n = %d\n%.3f%%", n, blad)),
hjust = -0.15, vjust = -0.15, size = 3.2, lineheight = 0.9) +
scale_x_log10(limits = c(6, 80000), breaks = c(10, 100, 1000, 10000), labels = c("10", "100", "1 000", "10 000")) +
scale_y_log10(limits = c(0.001, 6), breaks = c(0.001, 0.01, 0.1, 1), labels = c("0.001", "0.01", "0.1", "1")) +
labs(title = "A. Środkowy wyraz: błąd przybliżenia", x = "Liczba rzutów n (skala log)",
y = "Błąd względny w % (skala log)") +
motyw
# Rysunek 2B: P(|X − n/2| ≤ c·sqrt(n)/2) dokładnie dla n = (2k)², k = 1, …, 60, i granice normalne
k <- 1:60
pas <- do.call(rbind, lapply(1:2, function(cc) {
nn <- (2 * k)^2; h <- cc * k # sqrt(n) / 2 = k, więc granice są liczbami całkowitymi
data.frame(n = nn, c = paste0("c = ", cc), p = pbinom(nn / 2 + h, nn, 0.5) - pbinom(nn / 2 - h - 1, nn, 0.5))
}))
pB <- ggplot(pas, aes(n, p, colour = c, shape = c)) +
geom_hline(yintercept = 2 * pnorm(1:2) - 1, colour = kol[["norm"]], linetype = "dashed") +
geom_point(size = 2.2, stroke = 1, fill = "white") +
annotate("text", x = 6, y = 2 * pnorm(1:2) - 1, label = sprintf("krzywa normalna: %.4f", 2 * pnorm(1:2) - 1),
hjust = 0, vjust = 1.6, size = 3.3, colour = kol[["norm"]]) +
scale_x_log10(breaks = c(4, 36, 400, 3600, 14400), labels = c("4", "36", "400", "3 600", "14 400")) +
scale_y_continuous(limits = c(0.655, 1.005)) +
scale_colour_manual(values = c("c = 1" = kol[["c1"]], "c = 2" = kol[["c2"]]), name = NULL) +
scale_shape_manual(values = c("c = 1" = 21, "c = 2" = 24), name = NULL) +
labs(title = "B. Odchylenie od n/2 o najwyżej c·√n/2", x = "Liczba rzutów n (skala log)",
y = "Prawdopodobieństwo dokładne") +
motyw
p2 <- pA + pB + plot_layout(widths = c(1, 1.1))
p2Wynik w R
n dokladnie de_Moivre blad_wzgl_proc
10 0.2460900 0.252310 2.5273
100 0.0795890 0.079788 0.2503
900 0.0265890 0.026596 0.0278
3600 0.0132970 0.013298 0.0069
14400 0.0066489 0.006649 0.0017
c granice dokladnie normalne z_poprawka z_szans_de_Moivre_a
1 1800 ± 30 0.6907 0.6827 0.6907 0.6829
2 1800 ± 60 0.9563 0.9545 0.9563 0.9556
3 1800 ± 90 0.9974 0.9973 0.9974 0.9973
n_3600 n_14400 n_milion
120 240 2000 2. Oś czasu: rysunek 1
Kod R rysunku 1
# Oś czasu: Abraham de Moivre, 1667–1754 – lata według cytowanych źródeł
library(ggplot2)
zdarzenia <- data.frame(
rok = c(1667, 1686.5, 1697, 1718, 1725, 1733, 1738, 1754, 1756),
etykieta = c("1667", "1686/87", "1697", "1718", "1725", "1733", "1738", "1754", "1756"),
opis = c("urodził się w Vitry\n(Szampania)", "już w Londynie", "członek\nRoyal Society",
"„The Doctrine\nof Chances”", "„Annuities\nupon Lives”", "nota o przybliżeniu\ndwumianu (12 XI)",
"2. wyd. „Doctrine” z angielskim\nprzekładem noty z 1733 r.", "Akademia Nauk w Paryżu;\nzmarł 27 XI",
"3. wydanie\n(pośmiertne)"),
rodzaj = c("życie", "życie", "praca", "publikacja", "publikacja", "publikacja", "publikacja", "życie", "publikacja"))
zdarzenia$poziom <- c(0.45, -0.45, 0.45, -0.45, 1.05, 0.4, -1.05, 0.45, -0.4) # wysokość etykiety: nad (+) i pod (−) osią
zdarzenia$wyrownanie <- c(0.5, 0.5, 0.5, 0.6, 0.5, 0.25, 0.7, 0.2, 0)
ksztalty <- c("życie" = 21, "praca" = 22, "publikacja" = 23)
kolory <- c("życie" = "grey40", "praca" = "#0072B2", "publikacja" = "#D55E00") # Okabe–Ito
p1 <- ggplot(zdarzenia, aes(rok, 0)) +
geom_hline(yintercept = 0, colour = "grey60", linewidth = 0.8) +
geom_segment(aes(xend = rok, y = 0, yend = poziom), colour = "grey70") +
geom_point(aes(shape = rodzaj, fill = rodzaj), size = 4, colour = "black") +
geom_text(aes(y = poziom + 0.07 * sign(poziom), label = paste0(etykieta, "\n", opis), vjust = ifelse(poziom > 0, 0, 1), hjust = wyrownanie), size = 3.5, lineheight = 0.9) +
scale_shape_manual(values = ksztalty, name = NULL) +
scale_fill_manual(values = kolory, name = NULL) +
scale_x_continuous(limits = c(1655, 1772), breaks = seq(1660, 1760, by = 20)) +
scale_y_continuous(limits = c(-1.65, 1.65)) +
labs(x = NULL, y = NULL) +
theme_minimal(base_size = 13) +
theme(axis.text.y = element_blank(), panel.grid = element_blank(), axis.text.x = element_text(colour = "grey30"),
legend.position = "bottom")
p1Bibliografia oprogramowania
Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (rozkład dwumianowy i normalny – funkcje dbinom(), pbinom(), pnorm() z pakietu stats; rysunki – pakiety ggplot2 i patchwork). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).
- R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
- ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
- patchwork (wersja 1.3.2): Pedersen, T. L. (2025). patchwork: The composer of plots [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.patchwork
Najczęstsze pytania
Kim był Abraham de Moivre?
Francuskim matematykiem (1667–1754) z rodziny hugenotów, który od ok. 1687 r. mieszkał w Londynie i utrzymywał się z prywatnych lekcji. Był członkiem Royal Society (od 1697 r.), autorem „The Doctrine of Chances” i „Annuities upon Lives”; tuż przed śmiercią przyjęto go do paryskiej Akademii Nauk.
Co de Moivre ma wspólnego z rozkładem normalnym?
W łacińskiej nocie z 12 listopada 1733 r. pokazał, że prawdopodobieństwa rozkładu dwumianowego przy dużej liczbie prób układają się wzdłuż krzywej, którą dziś nazywamy normalną. Dla 3600 rzutów monetą odchylenie od 1800 o najwyżej 30 ma dokładnie prawdopodobieństwo .6907, a z krzywej normalnej .6827.
Czy de Moivre przewidział datę własnej śmierci?
To niepotwierdzona legenda. Pierwsza biografia, napisana przez Matthew Maty’ego (przekład: Bellhouse i Genest, 2007), mówi tylko, że pod koniec życia potrzebował około 20 godzin snu na dobę i zmarł we śnie 27 listopada 1754 r. – bez żadnego rachunku dnia śmierci.
Czy de Moivre żył z hazardu?
Nie ma na to dowodów. Utrzymywał się z lekcji matematyki; w kawiarni Slaughter’s, gdzie bywał w latach 1712–1747, według relacji z 1747 r. udzielał porad w sprawach gry, ale bezpośrednich dowodów, że sam grał, nie ma (Bellhouse i Genest, 2007).
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Bellhouse, D. R. (2011). Abraham De Moivre: Setting the stage for classical probability and its applications. A K Peters/CRC Press. https://doi.org/10.1201/b11320
- Bellhouse, D. R., & Genest, C. (2007). Maty’s biography of Abraham De Moivre, translated, annotated and augmented. Statistical Science, 22(1), 109–136. https://doi.org/10.1214/088342306000000268 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
- Daw, R. H., & Pearson, E. S. (1972). Studies in the history of probability and statistics. XXX. Abraham De Moivre’s 1733 derivation of the normal curve: A bibliographical note. Biometrika, 59(3), 677–680. https://doi.org/10.1093/biomet/59.3.677
Cytowania BibTeX
@book{bellhouse2011abraham, author={Bellhouse, David R.}, title={{Abraham De Moivre: Setting the stage for classical probability and its applications}}, year={2011}, publisher={A K Peters/CRC Press}, doi={10.1201/b11320}}@article{bellhouse2007maty, author={Bellhouse, David R. and Genest, Christian}, title={{Maty’s biography of Abraham De Moivre, translated, annotated and augmented}}, journal={Statistical Science}, year={2007}, volume={22}, number={1}, pages={109--136}, doi={10.1214/088342306000000268}}@article{daw1972studies, author={Daw, R. H. and Pearson, Egon S.}, title={{Studies in the history of probability and statistics. XXX. Abraham De Moivre’s 1733 derivation of the normal curve: A bibliographical note}}, journal={Biometrika}, year={1972}, volume={59}, number={3}, pages={677--680}, doi={10.1093/biomet/59.3.677}}