Kim był Hans Rosling?
Hans Rosling (1948–2017) był szwedzkim lekarzem, badaczem zdrowia publicznego i popularyzatorem danych, profesorem zdrowia międzynarodowego w Instytucie Karolinska. Urodził się w Uppsali. Ciekawość świata obudziły w nim monety z worków kawy, które ojciec przynosił z palarni i objaśniał nad atlasem (Hont, 2017). W 1967 r. rozpoczął studia na Uniwersytecie w Uppsali: przez jeden semestr uczył się statystyki, potem przeszedł na medycynę. W 1972 r. studiował medycynę społeczną w St John’s Medical College w Bangalore, a dyplom lekarza uzyskał w 1975 r. (Hont, 2017).
W latach 1979–1981 był lekarzem okręgowym w Nacali na północy Mozambiku; jego żona Agneta pracowała tam jako położna. W 1981 r. natrafił na wybuch nieznanej choroby z porażeniem nóg, nazwanej później konzo. Opisał ją w doktoracie obronionym w Uppsali w 1986 r., badając m.in. związek z narażeniem na cyjanek z korzeni manioku (Hont, 2017). W 2005 r. współzałożył fundację Gapminder (Gapminder Foundation, b.d.). Zmarł 7 lutego 2017 r. (Hont, 2017), rok przed wydaniem książki „Factfulness”, którą napisał z Olą Roslingiem i Anną Rosling Rönnlund (Rosling i in., 2018; Gapminder Foundation, b.d.).
Najważniejsze pomysły
- Liczby z terenu, a nie z założeń. Badanie konzo zaczęło się w sierpniu 1981 r. od notatki siostry Lucii z ośrodka zdrowia w Cava: w kilka dni przyjęto tam 30 dzieci i kobiet z porażonymi nogami. Zespół Roslinga objął poszukiwaniem chorych około 500 tysięcy mieszkańców trzech okręgów, nanosił przypadki na mapy na ścianie i w trzy tygodnie wykluczył zakaźność – choroba wiązała się z suszą (Hont, 2017). Późniejsze badanie jego zespołu w Zairze połączyło konzo z mąką z manioku moczonego zbyt krótko i z wysokim narażeniem na cyjanek; za przyczyny podstawowe autorzy uznali biedę i brak żywności (Tylleskär i in., 1992).
- Animowane bąbelki. Serwis Gapminder World pokazuje każdy kraj jako bąbelek, który porusza się po ekranie: na osi poziomej dochód na osobę, na pionowej wybrany wskaźnik zdrowia, a rozmiar i kolor kodują kolejne zmienne. Suwak czasu animuje zmiany, a „ślady” pokazują drogę wybranych krajów (Rosling i Zhang, 2011). Program Trendalyzer przejął w 2007 r. Google (Gapminder Foundation, b.d.). To wykres bąbelkowy z osią czasu.
- Przeciw przestarzałej mapie świata. Na wykładach pokazywał, że podział na kraje uprzemysłowione i rozwijające się – na „my” i „oni” – pasował do danych z 1950 r., ale później się zatarł (Rosling, 2007). Badaczy zdrowia zachęcał do pokazywania szeregów czasowych w interaktywnych narzędziach i krótkich filmach (Rosling i Zhang, 2011).
Ciekawostka
Wykład Roslinga na konferencji TED w marcu 2007 r. zakończył się połknięciem miecza. Według zapisu wykładu Rosling najpierw zapowiedział, że połykanie miecza pochodzi ze starożytnych Indii i od tysięcy lat skłania ludzi do myślenia poza oczywistością. Potem powtórzył swoją główną tezę – to, co wydaje się niemożliwe, jest możliwe – i dowiódł jej „kulturą”: połknął stalowy bagnet armii szwedzkiej z 1850 r. (Rosling, 2007).
W tym samym wykładzie żartował o „statystyce zweryfikowanej przez babcię”: Szwecja z roku urodzin jego babki (1891) przypominała dochodem i zdrowiem dzisiejszą Ghanę (Rosling, 2007).
Przykład: bąbelki dla 50 stanów
Pokazujemy styl Roslinga na zbiorze state.x77 z pakietu datasets. Według pliku pomocy zawiera on dla 50 stanów USA m.in. dochód na osobę w 1974 r., oczekiwaną długość życia w latach 1969–71 i szacunek ludności z lipca 1975 r. (z rocznika Statistical Abstract of the United States wydanego w 1977 r.). Jak w Gapminderze, bąbelek to jednostka (tu stan), pole bąbelka – ludność, a kolor i kształt – region. Zbiór to jeden przekrój, bez animacji.
Gdy każdy stan liczymy raz, korelacja dochodu z długością życia wynosi r = .34; gdy stany ważymy ludnością (tak jak „ważą” w oku duże bąbelki), r = .49. Stany Południa (16) mają średnio o 1.72 roku krótszą oczekiwaną długość życia niż pozostałe 34 stany (69.71 wobec 71.43 roku), ale rozkłady na siebie nachodzą: 12 z 16 stanów Południa wypada lepiej niż najsłabszy stan spoza Południa, a 16 z 34 pozostałych stanów – gorzej niż najlepszy stan Południa.
Na rysunku
Co widać. Ponad dwie dekady dzielą doktorat o konzo od założenia Gapmindera; najsłynniejsze wykłady i przejęcie Trendalyzera mieszczą się w latach 2005–2007.
Na co uważać. Oś zawiera tylko daty z cytowanych źródeł; roku objęcia profesury w Instytucie Karolinska żadne z nich nie podaje.
Podpis do pracy:
datasets::state.x77).Co widać. Na panelu A wyższy dochód idzie w parze z dłuższym życiem, ale chmura jest szeroka, a stany Południa (trójkąty) tworzą osobne skupisko w lewym dolnym rogu. Największe bąbelki – Kalifornia, Nowy Jork, Teksas – leżą w środku chmury, dlatego korelacja ważona ludnością jest wyższa niż liczona „po stanach”. Panel B: różnica średnich nie dzieli stanów na dwa rozłączne obozy.
Na co uważać. To dane zagregowane: zależność między stanami nie mówi, że bogatsi ludzie żyją dłużej (błąd ekologiczny), a sam związek nie jest dowodem przyczynowym (korelacja a przyczynowość). Zmienne pochodzą z różnych lat (1969–1975), a pole bąbelka oko ocenia mniej dokładnie niż położenie.
Podpis do pracy:
Gdzie spotkasz Roslinga w swojej pracy
- Trzecia i czwarta zmienna na wykresie. Gdy na wykresie rozrzutu chcesz pokazać też liczebność lub wagę jednostek, sięgasz po wykres bąbelkowy – z polem, a nie promieniem koła proporcjonalnym do wartości. Więcej przykładów zależności na wykresach: korelacje na wykresie.
- Dane o krajach, regionach, szkołach. Zanim zinterpretujesz związek między jednostkami zbiorczymi, przeczytaj o badaniu ekologicznym; zastanów się też, czy wynik ma ważyć każdą jednostkę jednakowo, czy według jej wielkości (średnia ważona).
- Porównania grup bez „my” i „oni”. Obok średnich pokazuj wszystkie obserwacje, np. na wykresie punktowym Clevelanda.
- Tradycja. Kontynuował linię Florence Nightingale, Williama Playfaira i Charles’a Josepha Minarda; mapa przypadków w Nacali przypomina mapę cholery Johna Snowa.
Spory, mity i trudne strony
- Miecz czy bagnet? W relacjach mówi się o połykaniu miecza, ale z zapisu wykładu wynika, że był to bagnet armii szwedzkiej (Rosling, 2007).
- Przyczyna konzo. Związek konzo z manioku był przedmiotem sporu: jedno z badań w Zairze kwestionowało przyczynę dietetyczną. Zespół z udziałem Roslinga znalazł wyraźnie wyższe narażenie na cyjanek w populacji dotkniętej chorobą, która moczyła maniok krócej (Tylleskär i in., 1992).
- Nie tylko Hans. Gapminder założyły trzy osoby; po przejściu zespołu do Google w 2007 r. to Ola Rosling i Anna Rosling Rönnlund wrócili w 2010 r. do pracy nad materiałami edukacyjnymi, z których wyrósł Ignorance Project (Gapminder Foundation, b.d.).
Rosling w R
Kod rysuje oś czasu, a potem na zbiorze state.x77 buduje wykres bąbelkowy w stylu Gapmindera (pole koła – ludność, kształt i kolor – region), liczy korelację dochodu z długością życia bez wag i z wagami równymi ludności oraz porównuje Południe z resztą kraju. Kod nie losuje niczego – punkty w panelu B rozsuwa deterministycznie według rangi. Rysunki na stronie powstały z tych samych obiektów p_os i p_metoda z krojem i tłem serwisu; dane, geometrie i skale są identyczne.
korelację dochodu z długością życia (każdy stan raz i ważoną ludnością), liczbę stanów, średnie i zakresy długości życia na Południu i w reszcie kraju, różnicę średnich i miary nachodzenia się rozkładów.
Kod R rysunków 1 i 2
# Hans Rosling: oś czasu i wykres bąbelkowy w jego stylu (dane: datasets::state.x77, 50 stanów USA)
suppressPackageStartupMessages({library(ggplot2); library(patchwork)})
oi <- c(niebieski = "#0072B2", pomaranczowy = "#E69F00", cynober = "#D55E00", zielony = "#009E73",
blekitny = "#56B4E9", szary = "grey45") # Okabe–Ito
motyw <- theme_minimal(base_size = 13) + theme(panel.grid.minor = element_blank(), plot.title = element_text(face = "bold"))
# 1. Oś czasu (lata według Honta 2017, Gapminder i zapisu wykładu TED z 2007 r.)
zdarzenia <- data.frame(
rok = c(1948, 1967, 1979, 1981, 1986, 2005, 2006, 2007, 2017, 2018),
opis = c("urodzony w Uppsali", "studia w Uppsali:\nstatystyka, potem medycyna", "lekarz okręgowy w Nacali\n(Mozambik, do 1981)",
"epidemia porażeń\nnóg – konzo", "doktorat\n(Uppsala)", "założenie\nGapminder", "pierwszy wykład\nTED",
"TED2007: bagnet;\nTrendalyzer do Google", "zmarł", "„Factfulness”"),
rodzaj = c("życie", "nauka", "praca", "badania", "nauka", "dane", "wykład", "wykład", "życie", "publikacja"))
zdarzenia$y <- c(1.2, -1, 2.1, -2, 1.2, -1, 2.1, -2, 1.2, -1) # wysokość etykiet, żeby się nie nakładały
p_os <- ggplot(zdarzenia, aes(rok, 0)) +
geom_hline(yintercept = 0, colour = "grey60") +
geom_segment(aes(xend = rok, yend = y * 0.8), colour = "grey70") +
geom_point(aes(shape = rodzaj, fill = rodzaj), size = 3.5) +
geom_label(aes(y = y, label = paste0(rok, "\n", opis)), size = 3.2, lineheight = 0.9, linewidth = 0.2) +
scale_shape_manual(values = c("życie" = 21, "nauka" = 22, "praca" = 24, "badania" = 23, "dane" = 25,
"wykład" = 21, "publikacja" = 22), name = NULL) +
scale_fill_manual(values = c("życie" = oi[["szary"]], "nauka" = oi[["zielony"]], "praca" = oi[["niebieski"]],
"badania" = oi[["pomaranczowy"]], "dane" = oi[["cynober"]], "wykład" = oi[["blekitny"]],
"publikacja" = "white"), name = NULL) +
scale_x_continuous(breaks = seq(1950, 2020, 10), limits = c(1940, 2027)) + scale_y_continuous(limits = c(-2.6, 2.7)) +
labs(title = "Hans Rosling (1948–2017)", x = NULL, y = NULL) +
motyw + theme(axis.text.y = element_blank(), panel.grid.major.y = element_blank(), legend.position = "bottom")
# 2. Dane: dochód na osobę (1974, USD), oczekiwana długość życia (1969–71, lata), ludność (1975, tys.), region
stany <- data.frame(skrot = state.abb, region = state.region, ludnosc = state.x77[, "Population"],
dochod = state.x77[, "Income"], zycie = state.x77[, "Life Exp"])
levels(stany$region) <- c("Północny Wschód", "Południe", "Środkowy Zachód", "Zachód")
# Związek dochodu z długością życia: każdy stan liczony raz i stany ważone ludnością (jak bąbelki)
w <- stany$ludnosc / sum(stany$ludnosc)
r_stany <- cor(stany$dochod, stany$zycie)
r_ludzie <- cov.wt(stany[, c("dochod", "zycie")], wt = w, cor = TRUE)$cor[1, 2]
round(c(r_kazdy_stan_raz = r_stany, r_wazone_ludnoscia = r_ludzie), 3)
# „My” i „oni”: Południe a reszta kraju – średnie i zakresy długości życia
stany$grupa <- ifelse(stany$region == "Południe", "Południe", "reszta kraju")
aggregate(zycie ~ grupa, stany, function(x) round(c(n = length(x), srednia = mean(x), min = min(x), max = max(x)), 2))
poludnie <- stany$zycie[stany$grupa == "Południe"]; reszta <- stany$zycie[stany$grupa == "reszta kraju"]
c(roznica_srednich = round(mean(reszta) - mean(poludnie), 2),
stany_Poludnia_powyzej_min_reszty = sum(poludnie > min(reszta)),
stany_reszty_ponizej_max_Poludnia = sum(reszta < max(poludnie)))
# Rysunek 2A: wykres bąbelkowy – pole koła proporcjonalne do ludności
etykiety <- stany[stany$ludnosc > 12000 | stany$dochod > 6000 | stany$zycie < 68.3 | stany$zycie > 73, ]
ksztalty <- c("Północny Wschód" = 21, "Południe" = 24, "Środkowy Zachód" = 22, "Zachód" = 23)
kolory <- c("Północny Wschód" = oi[["niebieski"]], "Południe" = oi[["cynober"]], "Środkowy Zachód" = oi[["zielony"]],
"Zachód" = oi[["pomaranczowy"]])
pA <- ggplot(stany[order(-stany$ludnosc), ], aes(dochod, zycie)) +
geom_point(aes(size = ludnosc, fill = region, shape = region), alpha = 0.75, colour = "grey20", stroke = 0.4) +
geom_text(data = etykiety, aes(label = skrot), size = 3.2, vjust = -1.1, colour = "grey15") +
scale_size_area(max_size = 16, breaks = c(1000, 5000, 20000), labels = c("1 mln", "5 mln", "20 mln"), name = "Ludność") +
scale_y_continuous(expand = expansion(mult = c(0.05, 0.1))) +
scale_shape_manual(values = ksztalty, name = NULL) + scale_fill_manual(values = kolory, name = NULL) +
guides(fill = guide_legend(override.aes = list(size = 4)), size = guide_legend(override.aes = list(shape = 21))) +
labs(title = "A. Dochód a długość życia w 50 stanach", x = "Dochód na osobę, 1974 (USD)",
y = "Oczekiwana długość życia, 1969–71 (lata)") +
motyw + theme(legend.position = "bottom", legend.box = "vertical")
# Rysunek 2B: te same stany w dwóch „obozach” – każdy punkt to stan, kreska to średnia grupy
stany$poz <- ave(stany$zycie, stany$grupa, FUN = function(x) rank(x, ties.method = "first"))
stany$x <- ifelse(stany$grupa == "Południe", 1, 2) + (stany$poz %% 4 - 1.5) * 0.08 # rozsunięcie bez losowania
srednie <- aggregate(zycie ~ grupa, stany, mean); srednie$x <- c(1, 2)
pB <- ggplot(stany, aes(x, zycie)) +
geom_hline(yintercept = c(min(reszta), max(poludnie)), linetype = "dotted", colour = "grey45") +
geom_point(aes(shape = region, fill = region), size = 2.8, colour = "grey20") +
geom_segment(data = srednie, aes(x = x - 0.3, xend = x + 0.3, y = zycie, yend = zycie), linewidth = 1.2, colour = "grey10") +
scale_x_continuous(breaks = c(1, 2), labels = c("Południe\n(16 stanów)", "reszta kraju\n(34 stany)"), limits = c(0.5, 2.5)) +
scale_shape_manual(values = ksztalty, guide = "none") + scale_fill_manual(values = kolory, guide = "none") +
labs(title = "B. Południe a reszta kraju", x = NULL,
y = "Oczekiwana długość życia, 1969–71 (lata)") +
motyw + theme(panel.grid.major.x = element_blank())
p_metoda <- pA + pB + plot_layout(widths = c(1.6, 1), guides = "collect") &
theme(legend.position = "bottom", legend.box = "vertical") # wspólna legenda pod oboma panelami
p_os
p_metodaWynik w R
r_kazdy_stan_raz r_wazone_ludnoscia
0.340 0.489
grupa zycie.n zycie.srednia zycie.min zycie.max
1 Południe 16.00 69.71 67.96 71.42
2 reszta kraju 34.00 71.43 69.03 73.60
roznica_srednich stany_Poludnia_powyzej_min_reszty
1.72 12.00
stany_reszty_ponizej_max_Poludnia
16.00 Bibliografia oprogramowania
Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (dane – pakiet datasets; korelacja ważona – funkcja cov.wt() z pakietu stats; rysunki – pakiety ggplot2 i patchwork). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).
- R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
- ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
- patchwork (wersja 1.3.2): Pedersen, T. L. (2025). patchwork: The composer of plots [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.patchwork
Najczęstsze pytania
Kim był Hans Rosling?
Szwedzkim lekarzem i badaczem zdrowia międzynarodowego (1948–2017), profesorem Instytutu Karolinska. Na początku lat 80. jako lekarz okręgowy w Mozambiku zbadał epidemię porażeń nazwaną później konzo, a w 2005 r. współzałożył fundację Gapminder i spopularyzował animowane wykresy bąbelkowe.
Co to jest Gapminder?
Fundacja założona w 2005 r. w Sztokholmie przez Hansa Roslinga, Olę Roslinga i Annę Rosling Rönnlund. Jej narzędzie Gapminder World pokazuje kraje jako bąbelki poruszające się w czasie po osiach wybranych wskaźników (np. dochodu na osobę i zdrowia), z danych m.in. Banku Światowego, WHO i UNESCO.
Dlaczego Rosling połknął miecz na wykładzie TED?
Na zakończenie wykładu TED w 2007 r. chciał w ten sposób zilustrować swoją główną tezę, że to, co wydaje się niemożliwe, jest możliwe. Połknął stalowy bagnet armii szwedzkiej z 1850 r. – zapis wykładu to potwierdza.
Co to jest konzo i jaki związek miał z nim Rosling?
Konzo to choroba z nagłym spastycznym porażeniem nóg, związana z wysokim narażeniem na cyjanek z niedostatecznie przetworzonego manioku w czasie biedy i braku żywności. Rosling natrafił na jej epidemię w 1981 r. w Mozambiku i opisał ją w doktoracie z 1986 r.
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Gapminder Foundation. (b.d.). History of Gapminder. Pobrano 19 listopada 2026 z https://www.gapminder.org/about/about-gapminder/history/ ● Otwarty dostęp
- Hont, G. (2017). Hans Rosling skrev sin självbiografi i kapp med tiden. Läkartidningen. https://lakartidningen.se/kultur/hans-rosling-skrev-sin-sjalvbiografi-i-kapp-med-tiden/ ● Otwarty dostęp
- Rosling, H. (2007). New insights on poverty [Wykład, TED2007]. TED. https://www.ted.com/talks/hans_rosling_new_insights_on_poverty ● Otwarty dostęp: pełny tekst
- Rosling, H., & Zhang, Z. (2011). Health advocacy with Gapminder animated statistics. Journal of Epidemiology and Global Health, 1(1), 11–14. https://doi.org/10.1016/j.jegh.2011.07.001 ● Otwarty dostęp
- Rosling, H., Rosling, O., & Rosling Rönnlund, A. (2018). Factfulness: Ten reasons we're wrong about the world – and why things are better than you think. Flatiron Books.
- Tylleskär, T., Banea, M., Bikangi, N., Cooke, R. D., Poulter, N. H., & Rosling, H. (1992). Cassava cyanogens and konzo, an upper motoneuron disease found in Africa. The Lancet, 339(8787), 208–211. https://doi.org/10.1016/0140-6736(92)90006-o
Cytowania BibTeX
@misc{gapminderhistory, author={{Gapminder Foundation}}, title={{History of Gapminder}}, howpublished={Gapminder}, publisher={Gapminder Foundation}, url={https://www.gapminder.org/about/about-gapminder/history/}}@misc{hont2017hans, author={Hont, Gabor}, title={{Hans Rosling skrev sin självbiografi i kapp med tiden}}, howpublished={Läkartidningen}, year={2017}, volume={114}, number={47}, eid={EXCX}, publisher={Sveriges läkarförbund}, url={https://lakartidningen.se/kultur/hans-rosling-skrev-sin-sjalvbiografi-i-kapp-med-tiden/}}@misc{rosling2007new, author={Rosling, Hans}, title={{New insights on poverty [Wykład, TED2007]}}, howpublished={TED}, year={2007}, publisher={TED Conferences}, url={https://www.ted.com/talks/hans_rosling_new_insights_on_poverty}}@article{rosling2011health, author={Rosling, Hans and Zhang, Zhongxing}, title={{Health advocacy with Gapminder animated statistics}}, journal={Journal of Epidemiology and Global Health}, year={2011}, volume={1}, number={1}, pages={11--14}, doi={10.1016/j.jegh.2011.07.001}}@book{rosling2018factfulness, author={Rosling, Hans and Rosling, Ola and Rosling Rönnlund, Anna}, title={{Factfulness: Ten reasons we're wrong about the world – and why things are better than you think}}, year={2018}, publisher={Flatiron Books}}@article{tylleskar1992cassava, author={Tylleskär, Thorkild and Banea, Mayambu and Bikangi, N. and Cooke, R. D. and Poulter, N. H. and Rosling, Hans}, title={{Cassava cyanogens and konzo, an upper motoneuron disease found in Africa}}, journal={The Lancet}, year={1992}, volume={339}, number={8787}, pages={208--211}, doi={10.1016/0140-6736(92)90006-o}}