Kim byli Pascal i Fermat?
Blaise Pascal (1623–1662) był francuskim matematykiem, fizykiem i filozofem, a Pierre de Fermat (1601 lub 1607–1665) – prawnikiem z Tuluzy, który matematyką zajmował się obok pracy w sądzie (Gorroochurn, 2011). W 1654 r. wymienili listy o grach losowych. Tę korespondencję zwykle uważa się za akt narodzin rachunku prawdopodobieństwa (Mathieu i Miermont, 2023).
Barner (2009) odtworzył z archiwów karierę Fermata. Urodził się on prawdopodobnie w 1607 r. w Beaumont-de-Lomagne, a nie w 1601 r. W 1626 r. zdał w Orleanie egzaminy z prawa, a w 1631 r. został radcą parlamentu w Tuluzie i pozostał nim do końca życia. Zmarł w Castres 12 stycznia 1665 r., trzy dni po napisaniu ostatniego wyroku. Według Barnera sam uważał się przede wszystkim za sędziego, a dopiero potem za matematyka.
Najważniejsze pomysły
- Problem podziału stawki. Dwaj gracze wpłacają stawkę i grają do określonej liczby wygranych partii. Jak podzielić pieniądze, gdy gra zostanie przerwana? Zadanie było znane już z druku Pacioliego z 1494 r., ale ogólne, poprawne rozwiązanie podali dopiero Pascal i Fermat (Gorroochurn, 2011). Liczy się nie to, ile partii gracze wygrali, lecz ile każdemu jeszcze brakuje.
- Metoda Fermata – partie udawane. Fermat dopisywał tyle partii, ile najwyżej mogłoby jeszcze paść, nawet jeśli gra skończyłaby się wcześniej. Wszystkie ciągi wyników są wtedy jednakowo prawdopodobne i wystarczy je policzyć (Mathieu i Miermont, 2023). Tak liczy się dziś prawdopodobieństwo w rozkładzie dwumianowym.
- Metoda Pascala – rekurencja i wartość oczekiwana. Pascal liczył udział gracza jako średnią z dwóch sytuacji: po wygraniu i po przegraniu najbliższej partii. Według Edwardsa (1982) użył przy tym indukcji matematycznej, pojęcia wartości oczekiwanej i rozkładu dwumianowego dla równych szans, a ogólny dowód oparł na trójkącie arytmetycznym (dziś: trójkąt Pascala).
- Następcy. W 1657 r. Christiaan Huygens wydał traktat o rachunku w grach losowych, w którym część zadań pochodziła od Pascala i Fermata (Mathieu i Miermont, 2023). Kolejne kroki zrobili Jakob Bernoulli, autor prawa wielkich liczb, i Abraham de Moivre.
Ciekawostka
Według listów samego Pascala wszystko zaczęło się od pytań gracza. Antoine Gombaud, kawaler de Méré, przedstawił je Pascalowi i Robervalowi zapewne pod koniec 1653 lub na początku 1654 r. (Mathieu i Miermont, 2023). De Méré wygrywał, stawiając, że w czterech rzutach kostką wypadnie co najmniej jedna szóstka. Zaczął jednak przegrywać na zakładzie, że w 24 rzutach dwiema kostkami padnie co najmniej jedna para szóstek. Rachował proporcjami: 4 do 6 to tyle, co 24 do 36. W liście do Fermata z 29 lipca 1654 r. Pascal relacjonuje, że de Méré uznał to za skandal i dowód, że arytmetyka przeczy sama sobie (Gorroochurn, 2011).
Rachunek przyznaje rację kostkom: szansa na szóstkę w czterech rzutach wynosi 671/1296 = 0.518, a na parę szóstek w 24 rzutach – tylko 0.491 (w 25 rzutach – 0.506). Gorroochurn (2011) przytacza jednak opinię Orego, że tak małej różnicy de Méré nie mógł zauważyć przy stole. Mathieu i Miermont (2023) też zaznaczają, że znamy tę historię tylko ze słów Pascala.
Przykład: przerwana gra Pascala
W liście Pascala gracze wpłacają po 32 pistole, a wygrywa ten, kto pierwszy zdobędzie trzy partie (Mathieu i Miermont, 2023). Udział gracza A policzyliśmy w R metodą Fermata, rekurencją Pascala i wzorem dwumianowym – z tym samym wynikiem. Przy stanie 2:1 graczowi A brakuje jednej partii, a B dwóch. Z 4 ciągów udawanych partii A wygrywa w 3, więc należy mu się 3/4 stawki, czyli 48 pistoli z 64. Przy stanie 2:0 – 7 z 8 ciągów i 56 pistoli, przy 1:0 – 11 z 16 i 44 pistole. Te same kwoty podał Pascal.
W grze do sześciu wygranych przy stanie 5:3 graczowi A należy się 0.875 stawki, czyli podział 7:1. Roberval uważał, że partii udawanych nie wolno dopisywać, bo gra może skończyć się wcześniej, i dostawał 3:1 (Gorroochurn, 2011). Pomylił się, bo trzy możliwe zakończenia gry nie mają równych szans.
Ten sam wynik daje symulacja: 10 000 razy dokończyliśmy przerwaną grę rzutem monetą. Dla pięciu stanów gry częstość wygranych A różniła się od wartości dokładnej o 0.0005 do 0.0057, przy błędzie standardowym symulacji 0.003–0.005. Ziarno losowania (1654) ustaliliśmy raz i nie zmienialiśmy go. Liczbę powtórzeń i stany gry wybraliśmy ręcznie.
Na rysunku
Co widać. Fermat był starszy i od ponad dwudziestu lat pracował jako sędzia w Tuluzie, gdy zaczęła się korespondencja. Listy z 1654 r. to krótki epizod w życiu obu. Wkrótce potem ukazała się książka Huygensa, a korespondencja wygasła latem 1660 r. (Mathieu i Miermont, 2023).
Na co uważać. Fermat stoi na osi przy 1607 r. za Barnerem (2009). Gorroochurn (2011) podaje 1601 r. – to data, którą przyjmowała większość starszych biografii. Brak na niej „Traktatu o trójkącie arytmetycznym”, bo cytowane źródła nie podają roku jego druku.
Podpis do pracy:
Co widać. Na przekątnej panelu A, gdy obu graczom brakuje tyle samo partii, stawkę dzieli się po połowie. Im dalej od przekątnej, tym większy udział gracza bliższego wygranej. Obwiedziona komórka to przykład Pascala (stan 2:1 w grze do trzech): 0.750, czyli 48 z 64 pistoli. Każda komórka to średnia dwóch sąsiednich – to rekurencja Pascala. Panel B: symulacja trafia w te same wartości z dokładnością do błędu losowego.
Na co uważać. Tablica zakłada niezależne partie i równe szanse graczy; przy nierównych szansach udziały byłyby inne. Panel B ma uciętą oś (od ok. 0.68 do 0.89), co optycznie powiększa różnice. Przedziały symulacji są szerokie na ok. ±0.01. Symulacja potwierdza wynik, ale go nie dowodzi – dowodem jest rachunek.
Podpis do pracy:
Gdzie spotkasz Pascala i Fermata w swojej pracy
„Testu Pascala” nie ma, ale ich pomysły stoją za podstawami, z których korzystasz:
- Liczenie przypadków jednakowo prawdopodobnych to rozkład dwumianowy. Na nim opiera się test znaków i przedział ufności dla proporcji. Ćwiczenia: wpis Prawdopodobieństwo i rozkłady – zadania.
- Wartość oczekiwana – udział w stawce według Pascala – to dziś średnia rozkładu.
- Rachunek kontra symulacja. Gdy wzoru brak, wynik przybliża się symulacją (panel B); jak ją zaplanować, opisuje wpis Jak zaplanować badanie symulacyjne (ADEMP).
Spory, mity i trudne strony
- Kto rozwiązał problem? Część komentatorów przypisywała nowoczesne rozwiązanie Fermatowi. Edwards (1982) przekonuje, że to Pascal podał ogólną metodę i ją udowodnił. Pascal mylił się z kolei, sądząc, że metoda Fermata zawodzi przy trzech graczach (Gorroochurn, 2011). Najuczciwiej mówić o wspólnym wyniku dwóch metod.
- Data urodzenia Fermata. Barner (2009) uważa, że obchody 400-lecia urodzin Fermata oparto na błędnej dacie (1601 zamiast 1607). W haśle podajemy obie daty.
Problem podziału stawki w R
Kod liczy podział stawki trzema metodami (Fermata, Pascala i dwumianową), sprawdza zakłady kawalera de Méré, porównuje rachunek z symulacją i rysuje rysunek 2. Drugi przepis rysuje oś czasu (rysunek 1). Rysunki na stronie powstały z tych samych obiektów p1 i p2, którym podmieniono tylko motyw na motyw serwisu; dane, geometrie i skale są identyczne. Symulacja korzysta z ziarna set.seed(1654).
1. Podział stawki: rachunek i symulacja – rysunek 2
Kod R rysunku 2
# Blaise Pascal i Pierre de Fermat (1654): problem podziału stawki – trzy rachunki dokładne i symulacja
suppressPackageStartupMessages({library(ggplot2); library(patchwork)})
kol <- c(dokladnie = "#0072B2", symulacja = "#D55E00") # Okabe–Ito
motyw <- theme_minimal(base_size = 13) +
theme(panel.grid.minor = element_blank(), plot.title = element_text(face = "bold"), legend.position = "bottom")
# Gra uczciwa: każdą partię każdy gracz wygrywa z prawdopodobieństwem 1/2.
# a, b – ile partii brakuje graczom A i B do wygrania całej stawki; wynik – część stawki należna graczowi A.
# 1. Fermat: dopisz partie „udawane” (zawsze a + b − 1) i policz równie prawdopodobne ciągi wygranych
fermat <- function(a, b) {
ciagi <- expand.grid(rep(list(c("A", "B")), a + b - 1))
c(korzystne_A = sum(rowSums(ciagi == "A") >= a), wszystkie = nrow(ciagi))
}
# 2. Pascal: udział A to średnia z jego udziałów po wygraniu i po przegraniu najbliższej partii
pascal <- function(a, b) if (a == 0) 1 else if (b == 0) 0 else (pascal(a - 1, b) + pascal(a, b - 1)) / 2
# 3. Dziś: A wygrywa, jeśli w a + b − 1 partiach zdobędzie co najmniej a – rozkład dwumianowy
dwumian <- function(a, b) pbinom(a - 1, size = a + b - 1, prob = 0.5, lower.tail = FALSE)
# Przykład z listu Pascala: stawka 64 pistole (po 32 od gracza), gra do trzech wygranych partii
stany <- data.frame(wynik = c("2:1", "2:0", "1:0"), a = c(1, 1, 2), b = c(2, 3, 3))
f <- t(mapply(fermat, stany$a, stany$b))
stany$korzystne_A <- f[, "korzystne_A"]; stany$wszystkie <- f[, "wszystkie"]
stany$pascal <- mapply(pascal, stany$a, stany$b)
stany$dwumian <- mapply(dwumian, stany$a, stany$b)
stany$pistole_A <- 64 * stany$pascal
stany
# Gra do 6 wygranych przy stanie 5:3 – podział poprawny i błędny (trzy możliwe zakończenia uznane za równie prawdopodobne)
c(udzial_A = pascal(1, 3), stosunek_A_do_B = pascal(1, 3) / (1 - pascal(1, 3)), bledny_stosunek = 3 / 1)
# Pytanie kawalera de Méré: co najmniej jedna szóstka w 4 rzutach kostką, co najmniej jedna para szóstek w 24 i 25 rzutach dwiema kostkami
round(c(szostka_w_4 = 1 - (5/6)^4, szanse_671_do_625 = 671 / (671 + 625),
dwie_szostki_w_24 = 1 - (35/36)^24, dwie_szostki_w_25 = 1 - (35/36)^25), 4)
# Symulacja: dokończ przerwaną grę 10 000 razy losowo i policz, jak często wygrywa A
dokoncz <- function(a, b) {
while (a > 0 && b > 0) if (runif(1) < 0.5) a <- a - 1 else b <- b - 1
a == 0
}
set.seed(1654)
n_sym <- 10000
porownanie <- data.frame(a = c(1, 1, 2, 2, 3), b = c(2, 3, 3, 4, 5))
porownanie$dokladnie <- mapply(pascal, porownanie$a, porownanie$b)
porownanie$symulacja <- sapply(seq_len(nrow(porownanie)), function(i) mean(replicate(n_sym, dokoncz(porownanie$a[i], porownanie$b[i]))))
porownanie$blad_MC <- sqrt(porownanie$symulacja * (1 - porownanie$symulacja) / n_sym)
porownanie$roznica <- porownanie$symulacja - porownanie$dokladnie
round(porownanie, 4)
# Rysunek 2A: część stawki należna A dla wszystkich stanów gry (a, b = 1…6)
siatka <- expand.grid(a = 1:6, b = 1:6)
siatka$udzial <- mapply(pascal, siatka$a, siatka$b)
pA <- ggplot(siatka, aes(factor(b), factor(a), fill = udzial)) +
geom_tile(colour = "white", linewidth = 0.8) +
geom_text(aes(label = sprintf("%.3f", udzial), colour = udzial > 0.6), size = 3.3, show.legend = FALSE) +
annotate("rect", xmin = 1.5, xmax = 2.5, ymin = 0.5, ymax = 1.5, fill = NA, colour = "black", linewidth = 1.1) +
scale_fill_gradient(low = "#F2F2F2", high = kol[["dokladnie"]], limits = c(0, 1), guide = "none") +
scale_colour_manual(values = c(`TRUE` = "white", `FALSE` = "black")) +
labs(title = "A. Sprawiedliwy podział stawki", x = "Ilu partii brakuje graczowi B", y = "Ilu partii brakuje graczowi A") +
motyw + theme(panel.grid = element_blank())
# Rysunek 2B: wartość dokładna a symulacja (10 000 dokończeń gry) z 95% przedziałem
porownanie$stan <- factor(sprintf("A brakuje %d, B brakuje %d", porownanie$a, porownanie$b), levels = rev(sprintf("A brakuje %d, B brakuje %d", porownanie$a, porownanie$b)))
pB <- ggplot(porownanie, aes(y = stan)) +
geom_errorbar(aes(xmin = symulacja - 1.96 * blad_MC, xmax = symulacja + 1.96 * blad_MC), width = 0.25, orientation = "y", colour = kol[["symulacja"]]) +
geom_point(aes(x = symulacja, shape = "symulacja (95% przedział)"), colour = kol[["symulacja"]], size = 2.6) +
geom_point(aes(x = dokladnie, shape = "rachunek dokładny"), colour = kol[["dokladnie"]], size = 3.6, stroke = 1.2) +
scale_shape_manual(values = c("rachunek dokładny" = 5, "symulacja (95% przedział)" = 16), name = NULL) +
labs(title = "B. Rachunek a symulacja", x = "Część stawki dla A", y = NULL) +
motyw
p2 <- pA + pB + plot_layout(widths = c(1, 1.1))
p2Wynik w R
wynik a b korzystne_A wszystkie pascal dwumian pistole_A
1 2:1 1 2 3 4 0.7500 0.7500 48
2 2:0 1 3 7 8 0.8750 0.8750 56
3 1:0 2 3 11 16 0.6875 0.6875 44
udzial_A stosunek_A_do_B bledny_stosunek
0.875 7.000 3.000
szostka_w_4 szanse_671_do_625 dwie_szostki_w_24 dwie_szostki_w_25
0.5177 0.5177 0.4914 0.5055
a b dokladnie symulacja blad_MC roznica
1 1 2 0.7500 0.7528 0.0043 0.0028
2 1 3 0.8750 0.8733 0.0033 -0.0017
3 2 3 0.6875 0.6896 0.0046 0.0021
4 2 4 0.8125 0.8120 0.0039 -0.0005
5 3 5 0.7734 0.7791 0.0041 0.00572. Oś czasu: rysunek 1
Kod R rysunku 1
# Oś czasu: Blaise Pascal (1623–1662) i Pierre de Fermat (1601 lub 1607–1665) – lata według cytowanych źródeł
library(ggplot2)
zdarzenia <- data.frame(
osoba = c(rep("Pascal", 5), rep("Fermat", 7)),
rok = c(1623, 1654, 1657, 1658, 1662,
1607, 1626, 1631, 1637, 1654, 1660, 1665),
opis = c("urodził się", "listy do Fermata\n(lipiec–październik)", "Huygens: książka\no grach losowych", "organizuje konkurs\nmatematyczny „Roulette”", "zmarł",
"urodził się\n(1601 lub 1607)", "egzaminy z prawa\nw Orleanie", "radca parlamentu\nw Tuluzie", "„wielkie twierdzenie\nFermata” (hipoteza)", "listy do Pascala", "ostatni list\ndo Pascala", "zmarł w Castres"),
rodzaj = c("życie", "korespondencja", "kontekst", "praca", "życie",
"życie", "praca", "praca", "praca", "korespondencja", "korespondencja", "życie"),
dy = c(0.55, 0.55, -0.55, 0.55, -0.55,
0.55, -0.55, 0.55, -0.55, 0.55, -0.55, 0.55), # etykieta nad (+) lub pod (−) pasem osoby
wyrownanie = c(0.5, 1, 1, 0, 0,
0.5, 0.5, 0.5, 0.5, 1, 0.5, 0)) # rozsunięcie bliskich etykiet w latach 1654–1665
zdarzenia$pas <- ifelse(zdarzenia$osoba == "Pascal", 3, 0)
zdarzenia$y_etykiety <- zdarzenia$pas + zdarzenia$dy
ksztalty <- c("życie" = 21, "praca" = 22, "korespondencja" = 23, "kontekst" = 24)
kolory <- c("życie" = "grey40", "praca" = "#0072B2", "korespondencja" = "#D55E00", "kontekst" = "#009E73") # Okabe–Ito
pasy <- data.frame(pas = c(3, 0), etykieta = c("Blaise Pascal", "Pierre de Fermat"))
p1 <- ggplot(zdarzenia, aes(rok, pas)) +
geom_segment(data = data.frame(pas = c(3, 0)), aes(x = 1600, xend = 1667, y = pas, yend = pas), colour = "grey60", linewidth = 0.8) +
geom_segment(aes(xend = rok, y = pas, yend = y_etykiety - 0.08 * sign(dy)), colour = "grey70") +
geom_point(aes(shape = rodzaj, fill = rodzaj), size = 4, colour = "black") +
geom_text(aes(y = y_etykiety, label = paste0(rok, "\n", opis), vjust = ifelse(dy > 0, 0, 1), hjust = wyrownanie), size = 3.2, lineheight = 0.9) +
geom_text(data = pasy, aes(x = 1599, y = pas, label = etykieta), hjust = 1, fontface = "bold", size = 3.8) +
scale_shape_manual(values = ksztalty, name = NULL) +
scale_fill_manual(values = kolory, name = NULL) +
scale_x_continuous(limits = c(1585, 1670), breaks = seq(1600, 1670, by = 10)) +
scale_y_continuous(limits = c(-1.6, 4.6)) +
labs(x = NULL, y = NULL) +
theme_minimal(base_size = 13) +
theme(axis.text.y = element_blank(), panel.grid = element_blank(), axis.text.x = element_text(colour = "grey30"),
legend.position = "bottom")
p1Bibliografia oprogramowania
Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (rozkład dwumianowy – funkcja pbinom() z pakietu stats, wyliczenie ciągów – expand.grid(); rysunki – pakiety ggplot2 i patchwork). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).
- R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
- ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
- patchwork (wersja 1.3.2): Pedersen, T. L. (2025). patchwork: The composer of plots [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.patchwork
Najczęstsze pytania
Kim byli Blaise Pascal i Pierre de Fermat?
Pascal (1623–1662) był francuskim matematykiem, fizykiem i filozofem, a Fermat (1601 lub 1607–1665) – sędzią parlamentu w Tuluzie, który zajmował się matematyką obok pracy. W 1654 r. wymienili listy o grach losowych, uważane za początek rachunku prawdopodobieństwa.
Na czym polega problem podziału stawki?
Dwaj gracze grają o stawkę do określonej liczby wygranych partii, ale gra zostaje przerwana. Sprawiedliwy podział zależy od tego, ile partii brakuje każdemu do wygranej: każdy dostaje część stawki równą swojej szansie na wygraną, gdyby grę dokończono. W przykładzie Pascala przy stanie 2:1 w grze do trzech wygranych prowadzący dostaje 48 z 64 pistoli.
Czy rachunek prawdopodobieństwa zaczął się od pytania hazardzisty?
W pewnym sensie tak: problemy podsunął Pascalowi gracz Antoine Gombaud, kawaler de Méré, m.in. zakład o parę szóstek w 24 rzutach dwiema kostkami i podział stawki. Opowieść, że de Méré wykrył błąd przy stole, znamy jednak głównie z listów Pascala, a różnica szans (0.491 wobec 0.5) była zbyt mała, by zauważyć ją w praktyce.
Czym różniły się metody Pascala i Fermata?
Fermat dopisywał partie udawane, aż wszystkie ciągi wyników stały się jednakowo prawdopodobne, i liczył te korzystne. Pascal liczył udział gracza jako średnią udziałów po wygranej i po przegranej najbliższej partii, czyli wartość oczekiwaną. Obie metody dają ten sam podział, a w R odpowiada im jedna linijka z rozkładu dwumianowego.
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Prawdopodobieństwo i rozkłady – zadania
Dziesięć zadań jak na kolokwium: prawdopodobieństwo warunkowe, wartość oczekiwana, rozkład dwumianowy, Poissona i normalny, CTG – z rozwiązaniami krok po kroku.
Czytaj →PoradnikJak zaplanować badanie symulacyjne
Schemat ADEMP krok po kroku: cele, dane, estymandy, metody i miary jakości z błędem Monte Carlo, liczba powtórzeń i ziarna w SimDesign.
Czytaj →Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Barner, K. (2009). Pierre Fermat. Sa vie privée et professionnelle. Annales de la Faculté des sciences de Toulouse: Mathématiques, 18(S2), 119–135. https://doi.org/10.5802/afst.1231 ● Otwarty dostęp
- Edwards, A. W. F. (1982). Pascal and the problem of points. International Statistical Review, 50(3), 259–266. https://doi.org/10.2307/1402496
- Gorroochurn, P. (2011). Errors of probability in historical context. The American Statistician, 65(4), 246–254. https://doi.org/10.1198/tas.2011.11146
- Mathieu, P., & Miermont, G. (2023). Blaise Pascal et Pierre de Fermat, géomètres du hasard. Courrier Blaise Pascal, 45, 53–89. https://doi.org/10.4000/cbp.1058 ● Otwarty dostęp
Cytowania BibTeX
@article{barner2009pierre, author={Barner, Klaus}, title={{Pierre Fermat. Sa vie privée et professionnelle}}, journal={Annales de la Faculté des sciences de Toulouse: Mathématiques}, year={2009}, volume={18}, number={S2}, pages={119--135}, doi={10.5802/afst.1231}}@article{edwards1982pascal, author={Edwards, A. W. F.}, title={{Pascal and the problem of points}}, journal={International Statistical Review}, year={1982}, volume={50}, number={3}, pages={259--266}, doi={10.2307/1402496}}@article{gorroochurn2011errors, author={Gorroochurn, Prakash}, title={{Errors of probability in historical context}}, journal={The American Statistician}, year={2011}, volume={65}, number={4}, pages={246--254}, doi={10.1198/tas.2011.11146}}@article{mathieu2023blaise, author={Mathieu, Pierre and Miermont, Grégory}, title={{Blaise Pascal et Pierre de Fermat, géomètres du hasard}}, journal={Courrier Blaise Pascal}, year={2023}, volume={45}, pages={53--89}, doi={10.4000/cbp.1058}}