Kim był Antoni Łomnicki?
Antoni Łomnicki (1881–1941) był matematykiem związanym ze Lwowem. Źródła, do których dotarliśmy, mówią o jego życiu niewiele, dlatego podajemy tylko to, co potwierdzają. W latach 1903–1919 uczył w szkołach średnich we Lwowie i w Tarnowie. W roku akademickim 1913/1914 prowadził jako docent prywatny wykłady w Szkole Politechnicznej we Lwowie, w czasie I wojny światowej uzyskał habilitację, a potem został profesorem matematyki po Zdzisławie Krygowskim. W 1917 r. należał do inicjatorów i pierwszego zarządu Polskiego Towarzystwa Matematycznego we Lwowie, a w latach 1918–1919 walczył w obronie Lwowa w wojnie polsko-ukraińskiej (Domoradzki i Stawiska, 2018).
Na Politechnice miał wybitnych asystentów. Po wojnie Hugo Steinhaus załatwił młodemu Stefanowi Banachowi posadę asystenta właśnie u Łomnickiego, a w 1922 r. asystentem został Władysław Nikliborc (Domoradzki i Stawiska, 2018). Łomnicki pisał też podręczniki szkolne z geometrii i algebry oraz tablice matematyczno-fizyczne (Łomnicki, 1938).
Po zajęciu Lwowa przez Niemców w lipcu 1941 r. Łomnicki znalazł się wśród zamordowanych profesorów lwowskich uczelni. Jego nazwisko widnieje na tablicach Pomordowanych Profesorów Lwowskich na terenie Politechniki Wrocławskiej (Naleźniak, 2021).
Najważniejsze pomysły
- Prawdopodobieństwo przez miarę (1923). W artykule w Fundamenta Mathematicae, napisanym w 1920 r., zaproponował, by prawdopodobieństwo zawsze rozumieć względem gęstości φ na zbiorze M. Prawdopodobieństwo podzbioru m to stosunek miary obszaru między m a wykresem φ do miary obszaru między całym M a tym wykresem. Ta jedna definicja obejmuje rozkłady ciągłe i dyskretne (Łomnicki, 1923; Shafer i Vovk, 2006).
- Reguła mnożenia nie jako aksjomat. Prawdopodobieństwo iloczynu zdarzeń traktował jako związek między rozkładem na iloczynie kartezjańskim a rozkładami składowymi – prawdziwy tylko wtedy, gdy gęstość jest iloczynem gęstości. Dlatego nie uznał go za aksjomat (Shafer i Vovk, 2006).
- Ślad w Grundbegriffe. Kołmogorow umieścił pracę Łomnickiego w bibliografii swojego wykładu aksjomatycznego z 1933 r.; Shafer i Vovk (2006) zaliczają ją do prac, z których czerpał.
- Kartografia i dydaktyka. W 1927 r. wydał monografię Kartografja matematyczna, wznowioną w zmienionej postaci w 1956 r. (Łomnicki, 1927).
Ciekawostka
Podręczniki Łomnickiego przeżyły autora i trafiły do polskich szkół daleko od Lwowa. Według katalogu Biblioteki Narodowej jego Algebrę dla I klasy liceum ogólnokształcącego, wydaną we Lwowie w 1938 r., wznowiono w 1943 r. w Londynie nakładem Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a w 1946 r. – w Bari we Włoszech, jako powielany maszynopis Działu Wydawniczego Delegatury PCK przy 2 Korpusie (Łomnicki, 1938).
Po wojnie ten sam podręcznik drukowano we Wrocławiu, a jego tablice matematyczno-fizyczne i podręcznik rachunku różniczkowego i całkowego wychodziły w kolejnych wydaniach do początku lat 50. – już po śmierci autora (Łomnicki, 1938).
Przykład
Łomnicki nie liczył prawdopodobieństw na danych, więc pokazujemy jego definicję na prawdziwym zbiorze faithful (272 erupcje gejzeru Old Faithful w Parku Yellowstone). Jako φ bierzemy jądrowy estymator gęstości czasu trwania erupcji pomnożony celowo przez 7 – definicja nie wymaga, by pole pod wykresem wynosiło 1, bo stała się skraca. Zbiór m to erupcje dłuższe niż 3 minuty.
Pole pod wykresem φ nad całym przedziałem [1, 5.6] wynosi 7.00, a nad m – 4.51, więc prawdopodobieństwo według Łomnickiego to 4.51 / 7.00 = 0.644; w danych dłuższe niż 3 minuty jest 64.34% erupcji. To samo pole można oszacować, „rzucając” 20 000 punktów z rozkładu jednostajnego w prostokąt nad przedziałem (set.seed(1923); ilustracja, nie metoda Łomnickiego): pod wykres trafiło 7390 punktów, z czego część nad m daje 0.646 (błąd standardowy 0.006). W przypadku dyskretnym – czas oczekiwania na erupcję w pełnych minutach – „obszar” nad każdą wartością to odcinek długości φ(k); stosunek długości odcinków dla k ≥ 70 min do sumy wszystkich daje 0.621.
Na rysunku
Co widać. Prace naukowe Łomnickiego przypadają na lata 20., a ostatnie zdarzenia na osi to już wydania jego podręcznika po śmierci autora.
Na co uważać. Oś zawiera tylko daty z cytowanych źródeł. Brakuje roku objęcia profesury, bo źródło nie podaje go wprost; nie ma też dokładnej daty śmierci – cytowane źródło nie podaje osobno dnia i miejsca jego śmierci.
Podpis do pracy:
datasets::faithful (N = 272). Obliczenia i rysunek: R, pakiety ggplot2 i patchwork (set.seed(1923)).Co widać. W panelu A prawdopodobieństwo to udział pomarańczowego pola w całym polu pod krzywą – i to samo pokazują trójkąty wśród wszystkich punktów pod krzywą. W panelu B rolę pól przejmują długości odcinków: ta sama definicja działa dla zmiennej ciągłej i dyskretnej.
Na co uważać. Wynik z pola zależy od tego, jak oszacujemy φ (tu szerokość pasma metodą Sheathera–Jonesa), dlatego 0.644 nieznacznie różni się od odsetka w danych. Losowe punkty to współczesna ilustracja definicji, nie metoda, którą posługiwał się Łomnicki.
Podpis do pracy:
Gdzie spotkasz pomysł Łomnickiego w swojej pracy
- Gęstość to nie prawdopodobieństwo. Wysokość krzywej gęstości nie jest prawdopodobieństwem; prawdopodobieństwo to pole pod krzywą nad przedziałem – zob. funkcja gęstości i dystrybuanta i zadania z prawdopodobieństwa i rozkładów.
- Histogram i KDE. Na histogramie gęstości odsetek obserwacji w przedziale odczytasz jako pole słupków, nie ich wysokość.
- Symulacje. Szacowanie pola przez losowanie punktów to najprostsza symulacja; jak planować poważniejsze, opisuje wpis o badaniu symulacyjnym, a historię metody – hasło o Stanisławie Ulamie.
Spory, mity i trudne strony
- Który Łomnicki pisał z Ulamem? Praca o mierze w przestrzeniach iloczynowych zapowiedziana przez Ulama w 1932 r. i wydana w 1934 r. to dzieło Zbigniewa Łomnickiego, bratanka Antoniego (Shafer i Vovk, 2006). Łatwo je pomylić, bo obie prace ukazały się w Fundamenta Mathematicae.
- „Prekursor Kołmogorowa”? Praca z 1923 r. była jedną z kilku ówczesnych prób oparcia prawdopodobieństwa na mierze, obok m.in. prac Steinhausa i Broggiego (Shafer i Vovk, 2006). Nie nazywamy jej pierwszą ani przesądzającą.
- Mord profesorów lwowskich. W nocy z 3 na 4 lipca 1941 r. Niemcy aresztowali 52 osoby, rankiem 4 lipca na Wzgórzach Wuleckich zamordowali 40 z nich, a do 26 lipca łącznie 45 osób, w tym 22 profesorów. Za egzekucję odpowiadał dowódca Policji Bezpieczeństwa i SD w Krakowie Eberhard Schöngarth. Listy osób do aresztowania przygotowano z pomocą ukraińskich studentów, członków OUN, ale część profesorów uprzedzili o zagrożeniu życzliwi im Ukraińcy (Naleźniak, 2021). Dnia i miejsca śmierci Łomnickiego cytowane źródło nie podaje osobno.
Definicja Łomnickiego w R
Kod rysuje oś czasu, a potem na danych faithful liczy prawdopodobieństwo według definicji Łomnickiego trzema sposobami: jako stosunek pól pod wykresem nieunormowanej gęstości (metoda trapezów), przez losowanie punktów w prostokącie i – w przypadku dyskretnym – jako stosunek długości odcinków. Rysunki na stronie powstały z tych samych obiektów p_os i p_metoda z krojem i tłem serwisu; dane, geometrie i skale są identyczne.
pola pod wykresem φ i ich stosunek, odsetek erupcji dłuższych niż 3 min, oszacowanie z losowych punktów z błędem standardowym oraz prawdopodobieństwo w przypadku dyskretnym.
Kod R rysunków 1 i 2
# Antoni Łomnicki: oś czasu i jego definicja prawdopodobieństwa z 1923 r. (pole pod wykresem gęstości) na danych faithful
suppressPackageStartupMessages({library(ggplot2); library(patchwork)})
oi <- c(niebieski = "#0072B2", pomaranczowy = "#E69F00", cynober = "#D55E00", zielony = "#009E73",
fiolet = "#CC79A7", szary = "grey45") # Okabe–Ito
motyw <- theme_minimal(base_size = 13) + theme(panel.grid.minor = element_blank(), plot.title = element_text(face = "bold"))
# 1. Oś czasu (lata według Domoradzkiego i Stawiskiej 2018, Shafera i Vovka 2006, Naleźniaka 2021
# oraz rekordów katalogu Biblioteki Narodowej)
zdarzenia <- data.frame(
rok = c(1881, 1903, 1913, 1917, 1923, 1927, 1938, 1941, 1943, 1946),
opis = c("urodzony", "nauczyciel\n(Lwów, Tarnów)", "docent prywatny\nna Politechnice", "Towarzystwo\nMatematyczne we Lwowie",
"„Nouveaux fondements”", "„Kartografja\nmatematyczna”", "podręcznik algebry", "zamordowany we Lwowie",
"algebra wydana\nw Londynie", "algebra wydana\nw Bari"),
rodzaj = c("życie", "praca", "praca", "nauka", "publikacja", "publikacja", "publikacja", "życie", "publikacja", "publikacja"))
zdarzenia$y <- c(1.2, -1, 2.1, -2.1, 1.2, -1, 2.1, -2.1, 1.2, -1) # wysokość etykiet, żeby się nie nakładały
p_os <- ggplot(zdarzenia, aes(rok, 0)) +
geom_hline(yintercept = 0, colour = "grey60") +
geom_segment(aes(xend = rok, yend = y * 0.8), colour = "grey70") +
geom_point(aes(shape = rodzaj, fill = rodzaj), size = 3.5) +
geom_label(aes(y = y, label = paste0(rok, "\n", opis)), size = 3.1, lineheight = 0.9, linewidth = 0.2) +
scale_shape_manual(values = c("życie" = 21, "nauka" = 22, "praca" = 24, "publikacja" = 25), name = NULL) +
scale_fill_manual(values = c("życie" = oi[["szary"]], "nauka" = oi[["zielony"]], "praca" = oi[["niebieski"]],
"publikacja" = oi[["cynober"]]), name = NULL) +
scale_x_continuous(breaks = seq(1880, 1950, 10), limits = c(1874, 1953)) + scale_y_continuous(limits = c(-2.6, 2.6)) +
labs(title = "Antoni Łomnicki (1881–1941)", x = NULL, y = NULL) +
motyw + theme(axis.text.y = element_blank(), panel.grid.major.y = element_blank(), legend.position = "bottom")
# 2. Definicja Łomnickiego (1923), w opisie Shafera i Vovka (2006): prawdopodobieństwo zbioru m to stosunek
# pola obszaru pod wykresem „gęstości” φ nad m do pola obszaru pod wykresem nad całym zbiorem M.
# Gęstość nie musi się całkować do 1 – stała i tak się skraca.
data(faithful, package = "datasets") # Old Faithful: 272 erupcje, czas trwania w minutach
x <- faithful$eruptions
gest <- density(x, bw = "SJ", from = 1, to = 5.6, n = 2001)
phi <- 7 * gest$y # celowo nieunormowana: pomnożona przez 7
calka <- function(xx, yy) sum(diff(xx) * (head(yy, -1) + tail(yy, -1)) / 2) # metoda trapezów
pole_M <- calka(gest$x, phi) # pole pod wykresem nad całym M = [1, 5.6]
pole_m <- calka(gest$x[gest$x >= 3], phi[gest$x >= 3]) # pole nad m: erupcje dłuższe niż 3 min
round(c(pole_M = pole_M, pole_m = pole_m, P_Lomnicki = pole_m / pole_M, odsetek_w_danych = mean(x > 3)), 4)
# To samo „rzucając punkty”: losujemy punkty w prostokącie M × [0, max φ] i liczymy,
# jaka część punktów pod wykresem leży nad m (ilustracja definicji, nie metoda Łomnickiego)
set.seed(1923)
N <- 20000
pkt <- data.frame(u = runif(N, 1, 5.6), v = runif(N, 0, max(phi)))
pkt$pod <- pkt$v <= approx(gest$x, phi, xout = pkt$u)$y
pkt$nad_m <- pkt$u >= 3
p_hat <- sum(pkt$pod & pkt$nad_m) / sum(pkt$pod)
sum(pkt$pod) # ile z 20 000 punktów trafiło pod wykres
round(c(P_z_punktow = p_hat, blad_standardowy = sqrt(p_hat * (1 - p_hat) / sum(pkt$pod))), 4)
# Przypadek dyskretny: φ przypisuje masę punktom, a „obszar” nad punktem to odcinek o długości φ(k).
# Czas oczekiwania na erupcję (pełne minuty): φ(k) = liczba erupcji z czasem k; m = {k ≥ 70}
odc <- as.data.frame(table(k = faithful$waiting), responseName = "phi")
odc$k <- as.numeric(as.character(odc$k))
c(odcinki = nrow(odc), suma_dlugosci = sum(odc$phi),
P_dyskretne = round(sum(odc$phi[odc$k >= 70]) / sum(odc$phi), 4))
# Rysunek 2A: obszar pod wykresem φ (pole nad m wyróżnione) i pierwsze 600 losowych punktów
krzywa <- data.frame(x = gest$x, phi = phi)[seq(1, 2001, by = 10), ] # co 10. punkt siatki wystarczy do rysunku
pokaz <- pkt[1:600, ]
pokaz$klasa <- ifelse(!pokaz$pod, "nad wykresem", ifelse(pokaz$nad_m, "pod wykresem, nad m", "pod wykresem, poza m"))
pA <- ggplot() +
geom_area(data = subset(krzywa, x >= 3), aes(x, phi), fill = oi[["pomaranczowy"]], alpha = 0.35) +
geom_area(data = subset(krzywa, x <= 3), aes(x, phi), fill = oi[["niebieski"]], alpha = 0.18) +
geom_point(data = pokaz, aes(u, v, shape = klasa, colour = klasa), size = 1.2) +
geom_line(data = krzywa, aes(x, phi), linewidth = 0.8) +
geom_vline(xintercept = 3, linetype = "dashed", colour = "grey30") +
annotate("text", x = 3.05, y = max(phi) * 1.04, label = "m: dłużej niż 3 min", hjust = 0, size = 3.2) +
scale_colour_manual(values = c("nad wykresem" = "grey70", "pod wykresem, nad m" = oi[["cynober"]],
"pod wykresem, poza m" = oi[["niebieski"]]), name = NULL) +
scale_shape_manual(values = c("nad wykresem" = 1, "pod wykresem, nad m" = 17, "pod wykresem, poza m" = 16), name = NULL) +
guides(colour = guide_legend(nrow = 2, override.aes = list(size = 2.5))) +
labs(title = "A. Ciągła: pole pod wykresem φ", x = "Czas trwania erupcji (min)", y = "φ (7 × gęstość)") +
motyw + theme(legend.position = "bottom")
# Rysunek 2B: przypadek dyskretny – odcinki o długości φ(k)
odc$m <- ifelse(odc$k >= 70, "k ≥ 70 (zbiór m)", "k < 70")
pB <- ggplot(odc, aes(k, phi)) +
geom_segment(aes(xend = k, yend = 0, colour = m), linewidth = 0.8) +
geom_point(aes(colour = m, shape = m), size = 1.8) +
scale_colour_manual(values = c("k ≥ 70 (zbiór m)" = oi[["cynober"]], "k < 70" = oi[["niebieski"]]), name = NULL) +
scale_shape_manual(values = c("k ≥ 70 (zbiór m)" = 17, "k < 70" = 16), name = NULL) +
labs(title = "B. Dyskretna: długości odcinków", x = "Czas oczekiwania na erupcję (min)", y = "φ(k): liczba erupcji") +
motyw + theme(legend.position = "bottom")
p_metoda <- pA + pB + plot_layout(widths = c(1, 1))
p_os
p_metodaWynik w R
pole_M pole_m P_Lomnicki odsetek_w_danych
7.0000 4.5079 0.6440 0.6434
[1] 7390
P_z_punktow blad_standardowy
0.6460 0.0056
odcinki suma_dlugosci P_dyskretne
51.0000 272.0000 0.6213 Bibliografia oprogramowania
Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (gęstość – funkcja density(), interpolacja – approx(), losowanie – runif() z pakietu stats; dane – pakiet datasets; rysunki – pakiety ggplot2 i patchwork). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).
- R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
- ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
- patchwork (wersja 1.3.2): Pedersen, T. L. (2025). patchwork: The composer of plots [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.patchwork
Najczęstsze pytania
Kim był Antoni Łomnicki?
Polskim matematykiem (1881–1941), nauczycielem szkół we Lwowie i Tarnowie, a potem profesorem matematyki Politechniki Lwowskiej. Jego asystentami byli m.in. Stefan Banach i Władysław Nikliborc. Pisał o podstawach rachunku prawdopodobieństwa, kartografii matematycznej i podręczniki szkolne. Zginął z rąk Niemców we Lwowie w lipcu 1941 r.
Jak Łomnicki zdefiniował prawdopodobieństwo?
W pracy z 1923 r. prawdopodobieństwo zbioru m liczył względem gęstości φ: jako stosunek miary obszaru między m a wykresem φ do miary obszaru między całym zbiorem M a tym wykresem. Ta sama definicja obejmuje przypadek ciągły (pola) i dyskretny (długości odcinków).
Czy Antoni Łomnicki pisał prace z Ulamem?
Nie. Praca o mierze w przestrzeniach iloczynowych opublikowana w 1934 r. ze Stanisławem Ulamem to dzieło Zbigniewa Łomnickiego, bratanka Antoniego. Antoni Łomnicki był autorem wcześniejszej pracy o podstawach prawdopodobieństwa z 1923 r.
Jak zginął Antoni Łomnicki?
Został zamordowany przez Niemców we Lwowie w lipcu 1941 r., w ramach zbrodni na profesorach lwowskich uczelni. W nocy z 3 na 4 lipca aresztowano 52 osoby, a od 4 do 26 lipca zginęło 45 osób, w tym 22 profesorów. Jego nazwisko jest na tablicach pomordowanych profesorów na terenie Politechniki Wrocławskiej.
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Prawdopodobieństwo i rozkłady – zadania
Dziesięć zadań jak na kolokwium: prawdopodobieństwo warunkowe, wartość oczekiwana, rozkład dwumianowy, Poissona i normalny, CTG – z rozwiązaniami krok po kroku.
Czytaj →PoradnikJak zaplanować badanie symulacyjne
Schemat ADEMP krok po kroku: cele, dane, estymandy, metody i miary jakości z błędem Monte Carlo, liczba powtórzeń i ziarna w SimDesign.
Czytaj →Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Domoradzki, S., & Stawiska, M. (2018). Polish mathematicians and mathematics in World War I. Part I: Galicia (Austro-Hungarian Empire). Studia Historiae Scientiarum, 17, 23–49. https://doi.org/10.4467/2543702xshs.18.003.9323 ● Otwarty dostęp
- Łomnicki, A. (1923). Nouveaux fondements du calcul des probabilités (Définition de la probabilité fondée sur la théorie des ensembles). Fundamenta Mathematicae, 4, 34–71. https://doi.org/10.4064/fm-4-1-34-71 ● Otwarty dostęp
- Łomnicki, A. (1927). Kartografja matematyczna. Książnica-Atlas.
- Łomnicki, A. (1938). Algebra dla I kl. liceum ogólnokształcącego: wydział humanistyczny, przyrodniczy i klasyczny. Książnica-Atlas.
- Naleźniak, P. (2021). Wzgórza Wuleckie spłynęły krwią. Biuletyn IPN. https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/92969,Wzgorza-Wuleckie-splynely-krwia.html ● Otwarty dostęp
- Shafer, G., & Vovk, V. (2006). The sources of Kolmogorov’s Grundbegriffe. Statistical Science, 21(1), 70–98. https://doi.org/10.1214/088342305000000467 ● Otwarty dostęp
Cytowania BibTeX
@article{domoradzki2018polish, author={Domoradzki, Stanisław and Stawiska, Małgorzata}, title={{Polish mathematicians and mathematics in World War I. Part I: Galicia (Austro-Hungarian Empire)}}, journal={Studia Historiae Scientiarum}, year={2018}, volume={17}, pages={23--49}, doi={10.4467/2543702xshs.18.003.9323}}@article{lomnicki1923nouveaux, author={Łomnicki, Antoni}, title={{Nouveaux fondements du calcul des probabilités (Définition de la probabilité fondée sur la théorie des ensembles)}}, journal={Fundamenta Mathematicae}, year={1923}, volume={4}, pages={34--71}, doi={10.4064/fm-4-1-34-71}}@book{lomnicki1927kartografja, author={Łomnicki, Antoni}, title={{Kartografja matematyczna}}, year={1927}, publisher={Książnica-Atlas}, url={https://data.bn.org.pl/api/institutions/bibs.json?id=2853616}}@book{lomnicki1938algebra, author={Łomnicki, Antoni}, title={{Algebra dla I kl. liceum ogólnokształcącego: wydział humanistyczny, przyrodniczy i klasyczny}}, year={1938}, publisher={Książnica-Atlas}, url={https://data.bn.org.pl/api/institutions/bibs.json?id=2853597}}@article{nalezniak2021wzgorza, author={Naleźniak, Paweł}, title={{Wzgórza Wuleckie spłynęły krwią}}, journal={Biuletyn IPN}, year={2021}, number={7–8}, publisher={Instytut Pamięci Narodowej}, url={https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/92969,Wzgorza-Wuleckie-splynely-krwia.html}}@article{shafer2006sources, author={Shafer, Glenn and Vovk, Vladimir}, title={{The sources of Kolmogorov’s Grundbegriffe}}, journal={Statistical Science}, year={2006}, volume={21}, number={1}, pages={70--98}, doi={10.1214/088342305000000467}}