Kim był Antoni Zygmund?
Antoni Zygmund urodził się 26 grudnia 1900 r. w Warszawie. Po powrocie z Połtawy, dokąd rodzinę ewakuowano w czasie I wojny światowej, w 1919 r. zaczął studia matematyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Uczyli go Stefan Mazurkiewicz i Wacław Sierpiński, ale najwięcej zawdzięczał Aleksandrowi Rajchmanowi, który skierował go ku szeregom trygonometrycznym. Doktorat obronił w 1923 r., habilitację uzyskał w 1926 r. (Komitet Redakcyjny Studia Mathematica, 1992).
Rok akademicki 1929/30 spędził jako stypendysta Fundacji Rockefellera w Oksfordzie i Cambridge. Poznał tam Godfreya H. Hardy’ego, Johna E. Littlewooda i Raymonda Paleya, z którym pisał prace aż do śmierci Paleya w 1933 r., a także Norberta Wienera. W 1930 r. objął katedrę na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Tam trafił na studenta, który stał się jego najzdolniejszym uczniem – Józefa Marcinkiewicza (Coifman i Strichartz, 1989; Maligranda, 2011).
We wrześniu 1939 r. Zygmund został zmobilizowany jako oficer rezerwy. Po klęsce wrócił do Wilna, a w marcu 1940 r. wyjechał z żoną i synem przez Szwecję do Stanów Zjednoczonych (Komitet Redakcyjny Studia Mathematica, 1992; Coifman i Strichartz, 1989). Karierę w Ameryce zaczynał od nowa: w latach 1940–1945 był adiunktem (assistant professor) w Mount Holyoke College, w latach 1945–1947 – na University of Pennsylvania, a od 1947 r. aż do emerytury w 1980 r. – na University of Chicago. Zmarł w Chicago 30 maja 1992 r. (Askey, 1992).
Najważniejsze pomysły
Zygmund był analitykiem, nie statystykiem. Badał, kiedy suma sinusów i cosinusów wraca do funkcji – z tej matematyki korzysta analiza spektralna szeregów czasowych.
- „Trigonometrical Series” (1935). Jego pierwsza książka, wydana w Warszawie, uporządkowała całą wiedzę o szeregach trygonometrycznych. Rozszerzone drugie wydanie w dwóch tomach ukazało się w Cambridge w 1959 r. (Zygmund, 2003). Askey (1992) pisał, że po tym wydaniu analizy Fouriera nie dało się już nazywać dziedziną bez struktury.
- Szeregi Fouriera i przypadek. W pracach z Paleyem i Wienerem Zygmund pokazał związki szeregów Fouriera z rachunkiem prawdopodobieństwa (Coifman i Strichartz, 1989). Z Marcinkiewiczem udowodnił w 1937 r. nierówności i mocne prawo wielkich liczb, które noszą dziś ich nazwiska (Maligranda, 2011).
- Całki osobliwe (1952). Z Albertem Calderónem, swoim doktorantem z Argentyny, zbudował teorię całek osobliwych Calderóna–Zygmunda (Calderón i Zygmund, 1952).
- Szkoła chicagowska. Komitet Redakcyjny Studia Mathematica (1992) liczy 39 wypromowanych doktorów. Byli wśród nich Calderón, Elias Stein i Paul Cohen, który pisał doktorat o jednoznaczności szeregów trygonometrycznych (Coifman i Strichartz, 1989). W 1986 r. Zygmund otrzymał National Medal of Science (Komitet Redakcyjny Studia Mathematica, 1992).
Ciekawostka
Jedno z najbardziej znanych twierdzeń analizy – twierdzenie interpolacyjne Marcinkiewicza – przetrwało dzięki listowi. W 1939 r. Marcinkiewicz ogłosił je w dwustronicowej notatce, bez dowodów. Dowód głównego przypadku opisał w liście do Zygmunda. Rok później Marcinkiewicz zginął, a Zygmund po wojnie odtworzył wszystkie dowody: w 1953 r. przedstawił je na seminarium w Chicago, w 1956 r. je opublikował. Dlatego twierdzenie bywa nazywane twierdzeniem Marcinkiewicza–Zygmunda (Maligranda, 2011; Askey, 1992).
W 1964 r. Zygmund wydał dzieła zebrane ucznia. Na konferencji w Chicago na swoje 80. urodziny w 1981 r. życzył sobie, by każdy prelegent przytoczył jakieś twierdzenie Marcinkiewicza albo się na nim oparł (Maligranda, 2011).
Przykład: szereg Fouriera fali prostokątnej
Fala prostokątna przyjmuje wartość −1 albo 1 i w zerze skacze. Jej szereg Fouriera to (4/π)·[sin x + sin(3x)/3 + sin(5x)/5 + …]. Liczymy sumy częściowe SN (wyrazy do N) i średnie Fejéra σN, czyli średnie arytmetyczne kolejnych sum częściowych.
Daleko od skoku obie metody zbiegają: w punkcie x = 1 błąd sumy S999 wynosi 0.0004, a średniej Fejéra 0.0008. Przy skoku jest inaczej. Największa wartość sumy częściowej wynosi 1.182 dla N = 9 i 1.179 dla N = 49, 199 i 999. Garb nie maleje, tylko przesuwa się ku skokowi: leży w punkcie π/(N + 1), np. 0.0628 dla N = 49. Granica przeskoku wynosi 1.17898, czyli 8.95% wysokości skoku. To zjawisko Gibbsa. Średnia Fejéra nigdy nie przekracza 1 (maksimum 0.9873 dla N = 49), bo jej jądro uśredniające jest nieujemne. Jądro Dirichleta, które daje sumy częściowe, ma ujemne listki: dla N = 20 schodzi do −8.92.
Wygładzenie ma cenę: błąd średniokwadratowy na przedziale (0, π/2] jest dla średniej Fejéra większy niż dla sumy częściowej (0.127 wobec 0.090 dla N = 49), bo Fejér rozmywa skok.
Na rysunku
Co widać. Życie Zygmunda dzieli się na dwie części: warszawsko-wileńską do 1940 r. i amerykańską. Najważniejsza książka powstała w Wilnie, a szkoła – w Chicago.
Na co uważać. Etykiety są przesunięte, żeby się nie nakładały – rok wskazuje znacznik na osi. Data 1929 oznacza rok akademicki 1929/30.
Podpis do pracy:
Co widać. Dokładanie wyrazów nie usuwa przeskoku sumy częściowej – w panelu B linia kół jest płaska na poziomie 1.179. Średnia Fejéra zbliża się do 1 od dołu.
Na co uważać. Brak przeskoku nie oznacza mniejszego błędu w ogóle: średnia Fejéra gorzej oddaje ostry skok. Oś pozioma w panelu B jest logarytmiczna, a pionowa nie zaczyna się od zera.
Podpis do pracy:
Gdzie spotkasz Zygmunda w swojej pracy
- Periodogram. Rozkład szeregu czasowego na sinusoidy to szereg Fouriera w wersji dla danych – zob. periodogram i analiza spektralna. Jądro Fejéra z naszego przykładu to dokładnie to okno, przez które surowy periodogram „widzi” widmo; z niego bierze się przeciek mocy na sąsiednie częstości.
- Wygładzanie. Średnia Fejéra to średnia ruchoma sum częściowych z nieujemnymi wagami. Tę samą logikę mają średnia ruchoma i estymator jądrowy gęstości: nieujemne jądro nie daje fałszywych garbów, ale rozmywa ostre zmiany.
- Cykle i sezonowość. Gdy opisujesz sezonowość sinusami i cosinusami albo czytasz autokorelację szeregu czasowego, korzystasz z teorii, którą Zygmund porządkował przez pół wieku.
- Sumy zmiennych losowych. Nierówności Marcinkiewicza–Zygmunda szacują sumy niezależnych zmiennych; jedno z tych oszacowań znamy dziś jako nierówność Hoeffdinga (Maligranda, 2011).
Spory, mity i trudne strony
- Wojna i emigracja. Zygmund wyjechał z okupowanego Wilna w marcu 1940 r. Wizę i posadę profesora wizytującego w MIT pomogli mu uzyskać Jacob Tamarkin, Norbert Wiener i Jerzy Neyman (Coifman i Strichartz, 1989). Marcinkiewicz w tym czasie był już w niewoli sowieckiej; zginął wiosną 1940 r.
- Czy wywiózł rękopisy ucznia? Takiej informacji nie znaleźliśmy w źródłach. Maligranda (2011) pisze o liście z dowodem, który Zygmund otrzymał, oraz o rękopisach z Paryża i Londynu, które Marcinkiewicz zostawił rodzicom.
- Ilu miał uczniów? Nekrolog w „Studia Mathematica” podaje 39 doktoratów, a Coifman i Strichartz (1989) – 73 uczniów. Źródła nie wyjaśniają różnicy, dlatego przy cytowaniu podawaj, skąd pochodzi liczba.
Zjawisko Gibbsa w R
Kod rysuje oś czasu, liczy sumy częściowe szeregu Fouriera fali prostokątnej i średnie Fejéra na gęstej siatce punktów, ich największe wartości i błędy, granicę przeskoku (całka z integrate()) oraz najmniejsze wartości jąder Dirichleta i Fejéra. Rysunki na stronie powstały z tych samych obiektów p_os i p_metoda z krojem i tłem serwisu; dane, geometrie i skale są identyczne.
największe wartości sum częściowych i średnich Fejéra, położenie garbu, błędy średniokwadratowe i punktowe, granica przeskoku Gibbsa i minima jąder.
Kod R rysunków 1 i 2
# Antoni Zygmund: oś czasu i szereg Fouriera fali prostokątnej (zjawisko Gibbsa i średnie Fejéra)
suppressPackageStartupMessages({library(ggplot2); library(patchwork)})
oi <- c(niebieski = "#0072B2", pomaranczowy = "#E69F00", cynober = "#D55E00", zielony = "#009E73",
fiolet = "#CC79A7", szary = "grey45") # Okabe–Ito
motyw <- theme_minimal(base_size = 13) + theme(panel.grid.minor = element_blank(), plot.title = element_text(face = "bold"))
# 1. Oś czasu (lata według cytowanych źródeł: Studia Mathematica 1992, Coifman i Strichartz 1989, Maligranda 2011)
zdarzenia <- data.frame(
rok = c(1900, 1923, 1929.5, 1930, 1935, 1940, 1947, 1952, 1959, 1964, 1992),
opis = c("urodzony\nw Warszawie", "doktorat\n(Uniw. Warszawski)", "Oksford\ni Cambridge", "katedra w Wilnie;\nuczeń Marcinkiewicz",
"Trigonometrical\nSeries", "ucieczka do USA;\nMount Holyoke", "University\nof Chicago", "całki osobliwe\n(z Calderónem)",
"II wydanie\n(dwa tomy)", "Dzieła zebrane\nMarcinkiewicza", "zmarł\nw Chicago"),
rodzaj = c("życie", "nauka", "praca", "praca", "publikacja", "życie", "praca", "publikacja", "publikacja", "publikacja", "życie"))
zdarzenia$y <- c(1.3, -1.3, 2.6, -2.7, 1.3, -1.3, 2.6, -2.7, 1.3, -1.3, 2.4) # wysokość etykiet
zdarzenia$xl <- c(1900, 1914, 1921, 1931, 1937, 1943, 1946, 1956, 1966, 1972, 1990) # położenie etykiet, żeby się nie nakładały
p_os <- ggplot(zdarzenia, aes(rok, 0)) +
geom_hline(yintercept = 0, colour = "grey60") +
geom_segment(aes(xend = xl, yend = y * 0.85), colour = "grey70") +
geom_point(aes(shape = rodzaj, fill = rodzaj), size = 3.5) +
geom_label(aes(x = xl, y = y, label = paste0(floor(rok), "\n", opis)), size = 3.1, lineheight = 0.9, linewidth = 0.2) +
scale_shape_manual(values = c("życie" = 21, "nauka" = 22, "praca" = 24, "publikacja" = 25), name = NULL) +
scale_fill_manual(values = c("życie" = oi[["szary"]], "nauka" = oi[["zielony"]], "praca" = oi[["niebieski"]],
"publikacja" = oi[["cynober"]]), name = NULL) +
scale_x_continuous(breaks = seq(1900, 1990, 10), limits = c(1895, 1997)) + scale_y_continuous(limits = c(-3.6, 3.5)) +
labs(title = "Antoni Zygmund (1900–1992)", x = NULL, y = NULL) +
motyw + theme(axis.text.y = element_blank(), panel.grid.major.y = element_blank(), legend.position = "bottom")
# 2. Fala prostokątna f(x) = sign(sin x) na (-pi, pi) i jej szereg Fouriera:
# f(x) ~ (4/pi) * suma po nieparzystych k: sin(k x) / k
# S_N – suma częściowa do wyrazu N,
# σ_N – średnia Fejéra = średnia arytmetyczna sum S_0, ..., S_N (wagi 1 - k/(N + 1))
S_N <- function(x, N) { k <- seq(1, N, by = 2); (4 / pi) * colSums(sin(outer(k, x)) / k) }
Fejer <- function(x, N) { k <- seq(1, N, by = 2); (4 / pi) * colSums((1 - k / (N + 1)) * sin(outer(k, x)) / k) }
x <- seq(1e-5, pi / 2, length.out = 50001) # ćwierć okresu przy skoku w zerze (funkcja jest nieparzysta i symetryczna względem pi/2)
tabela <- do.call(rbind, lapply(c(9, 49, 199, 999), function(N) {
s <- S_N(x, N); f <- Fejer(x, N)
data.frame(N = N,
max_S_N = max(s), gdzie_max = x[which.max(s)], pi_przez_N1 = pi / (N + 1),
max_Fejer = max(f),
RMS_S_N = sqrt(mean((s - 1)^2)), RMS_Fejer = sqrt(mean((f - 1)^2)),
blad_S_x1 = abs(S_N(1, N) - 1), blad_F_x1 = abs(Fejer(1, N) - 1))
}))
options(width = 110)
print(signif(tabela, 4), row.names = FALSE)
# Granica przeskoku (stała Wilbrahama–Gibbsa): (2/pi) * Si(pi), gdzie Si(t) = całka od 0 do t z sin(u)/u
(2 / pi) * integrate(function(u) sin(u) / u, 0, pi)$value
# Przeskok jako odsetek wysokości skoku (skok z -1 do 1 ma wysokość 2)
round(100 * ((2 / pi) * integrate(function(u) sin(u) / u, 0, pi)$value - 1) / 2, 2)
# Jądra: Dirichleta (sumy częściowe) ma ujemne listki, Fejéra jest nieujemne – stąd brak przeskoku.
# To samo jądro Fejéra „rozmazuje” widmo w surowym periodogramie (przeciek widma).
u <- seq(-pi, pi, length.out = 4001); N <- 20
D_N <- sin((N + 0.5) * u) / sin(u / 2); F_N <- (sin((N + 1) * u / 2) / sin(u / 2))^2 / (N + 1)
c(min_Dirichlet = round(min(D_N, na.rm = TRUE), 3), min_Fejer = round(min(F_N, na.rm = TRUE), 3))
# Rysunek 2A: sumy przy skoku w zerze (N = 49); 2B: największa wartość w funkcji N
xx <- seq(-0.6, 0.6, length.out = 2001)
d_A <- rbind(data.frame(x = xx, y = sign(xx), metoda = "funkcja f(x)"),
data.frame(x = xx, y = S_N(xx, 49), metoda = "suma częściowa S₄₉"),
data.frame(x = xx, y = Fejer(xx, 49), metoda = "średnia Fejéra σ₄₉"))
d_A$metoda <- factor(d_A$metoda, levels = c("funkcja f(x)", "suma częściowa S₄₉", "średnia Fejéra σ₄₉"))
pA <- ggplot(d_A, aes(x, y, colour = metoda, linetype = metoda)) +
geom_hline(yintercept = c(-1, 1), colour = "grey75") +
geom_line(linewidth = 0.9) +
annotate("text", x = 0.2, y = 1.24, label = "przeskok: ok. 9% wysokości skoku", size = 3.2, colour = oi[["cynober"]]) +
scale_colour_manual(values = c("grey30", oi[["cynober"]], oi[["niebieski"]]), name = NULL) +
scale_linetype_manual(values = c("dotted", "solid", "dashed"), name = NULL) +
labs(title = "A. Skok w zerze: N = 49", x = "x", y = "wartość") +
motyw + theme(legend.position = "bottom", legend.direction = "vertical")
NN <- c(5, 9, 19, 49, 99, 199, 499, 999)
d_B <- rbind(data.frame(N = NN, maks = sapply(NN, function(N) max(S_N(x, N))), metoda = "suma częściowa S_N"),
data.frame(N = NN, maks = sapply(NN, function(N) max(Fejer(x, N))), metoda = "średnia Fejéra σ_N"))
d_B$metoda <- factor(d_B$metoda, levels = c("suma częściowa S_N", "średnia Fejéra σ_N"))
pB <- ggplot(d_B, aes(N, maks, colour = metoda, shape = metoda)) +
geom_hline(yintercept = c(1, 1.17898), colour = "grey60", linetype = c("solid", "dotted")) +
geom_line() + geom_point(size = 2.8) +
annotate("text", x = 60, y = 1.165, label = "1.179 (granica Gibbsa)", size = 3.1, colour = "grey30") +
scale_x_log10(breaks = NN) +
scale_colour_manual(values = c(oi[["cynober"]], oi[["niebieski"]]), name = NULL) +
scale_shape_manual(values = c(16, 17), name = NULL) +
labs(title = "B. Największa wartość przybliżenia", x = "N (skala log)", y = "maksimum na (0, π/2]") +
motyw + theme(legend.position = "bottom", legend.direction = "vertical")
p_metoda <- pA + pB + plot_layout(widths = c(1.2, 1))
p_os
p_metodaWynik w R
N max_S_N gdzie_max pi_przez_N1 max_Fejer RMS_S_N RMS_Fejer blad_S_x1 blad_F_x1
9 1.182 0.314200 0.314200 0.9357 0.20100 0.28450 0.0649000 0.074230
49 1.179 0.062840 0.062830 0.9873 0.09005 0.12730 0.0145400 0.015070
199 1.179 0.015720 0.015710 0.9968 0.04506 0.06369 0.0018320 0.003772
999 1.179 0.003152 0.003142 0.9994 0.02022 0.02853 0.0004259 0.000757
[1] 1.17898
[1] 8.95
min_Dirichlet min_Fejer
-8.924 0.000 Bibliografia oprogramowania
Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (obliczenia – funkcje bazowe outer(), colSums() i integrate(); rysunki – pakiety ggplot2 i patchwork). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).
- R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
- ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
- patchwork (wersja 1.3.2): Pedersen, T. L. (2025). patchwork: The composer of plots [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.patchwork
Najczęstsze pytania
Kim był Antoni Zygmund?
Polskim matematykiem (1900–1992), specjalistą od szeregów trygonometrycznych. Studiował i doktoryzował się w Warszawie, od 1930 r. był profesorem w Wilnie, gdzie wypromował Józefa Marcinkiewicza. W marcu 1940 r. wyjechał do USA, a od 1947 r. pracował na University of Chicago.
Co napisał Antoni Zygmund?
Najbardziej znana jest monografia „Trigonometrical Series”, wydana w Warszawie w 1935 r. i w rozszerzonej, dwutomowej wersji w Cambridge w 1959 r. Z Marcinkiewiczem napisał prace o zmiennych losowych niezależnych (1937), a z Albertem Calderónem – o całkach osobliwych (1952).
Co to jest zjawisko Gibbsa?
Gdy funkcję ze skokiem przybliżamy sumą częściową szeregu Fouriera, tuż przy skoku przybliżenie przeskakuje wartość funkcji o około 9% wysokości skoku. Dokładanie wyrazów zwęża ten garb, ale go nie obniża. Średnie Fejéra, czyli średnie kolejnych sum częściowych, nie mają przeskoku.
Jak Antoni Zygmund wyjechał z Polski w czasie wojny?
We wrześniu 1939 r. został zmobilizowany jako oficer rezerwy, po klęsce wrócił do Wilna, a w marcu 1940 r. z żoną i synem wyjechał przez Szwecję do USA. Posadę w MIT i wizę pomogli mu uzyskać Jacob Tamarkin, Norbert Wiener i Jerzy Neyman.
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Askey, R. (1992). Antoni Zygmund (December 26, 1900–May 30, 1992). Journal of Approximation Theory, 71(1), iii–2. https://doi.org/10.1016/0021-9045(92)90127-a ● Otwarty dostęp: pełny tekst
- Calderón, A. P., & Zygmund, A. (1952). On the existence of certain singular integrals. Acta Mathematica, 88(0), 85–139. https://doi.org/10.1007/bf02392130 ● Otwarty dostęp
- Coifman, R. R., & Strichartz, R. S. (1989). The school of Antoni Zygmund. In A century of mathematics in America, Part III (P. Duren, R. Askey, & U. C. Merzbach, Eds.; History of Mathematics, Vol. 3) (pp. 343–368). American Mathematical Society. https://celebratio.org/Zygmund_A/article/408 ● Otwarty dostęp
- Komitet Redakcyjny Studia Mathematica. (1992). Antoni Szczepan Zygmund (December 26, 1900 – May 30, 1992). https://celebratio.org/Zygmund_A/article/403 ● Otwarty dostęp
- Maligranda, L. (2011). Józef Marcinkiewicz (1910–1940) – on the centenary of his birth. Banach Center Publications, 95, 133–234. https://doi.org/10.4064/bc95-0-10 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
- Zygmund, A. (2003). Trigonometric series (3rd ed., Vols. I–II, with a foreword by R. Fefferman). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/cbo9781316036587
Cytowania BibTeX
@article{askey1992antoni, author={Askey, Richard}, title={{Antoni Zygmund (December 26, 1900–May 30, 1992)}}, journal={Journal of Approximation Theory}, year={1992}, volume={71}, number={1}, pages={iii--2}, doi={10.1016/0021-9045(92)90127-a}}@article{calderon1952existence, author={Calder{\'o}n, Alberto P. and Zygmund, Antoni}, title={{On the existence of certain singular integrals}}, journal={Acta Mathematica}, year={1952}, volume={88}, number={0}, pages={85--139}, doi={10.1007/bf02392130}}@incollection{coifman1989school, author={Coifman, Ronald R. and Strichartz, Robert S.}, title={{The school of Antoni Zygmund}}, booktitle={A century of mathematics in America, Part III (P. Duren, R. Askey, \& U. C. Merzbach, Eds.; History of Mathematics, Vol. 3)}, year={1989}, pages={343--368}, publisher={American Mathematical Society}, url={https://celebratio.org/Zygmund_A/article/408}}@misc{studia1992zygmund, author={{Komitet Redakcyjny Studia Mathematica}}, title={{Antoni Szczepan Zygmund (December 26, 1900 – May 30, 1992)}}, howpublished={Studia Mathematica}, year={1992}, volume={103}, number={2}, pages={118--121}, publisher={Instytut Matematyczny PAN}, url={https://celebratio.org/Zygmund_A/article/403}}@article{maligranda2011jozef, author={Maligranda, Lech}, title={{Józef Marcinkiewicz (1910–1940) – on the centenary of his birth}}, journal={Banach Center Publications}, year={2011}, volume={95}, pages={133--234}, doi={10.4064/bc95-0-10}}@book{zygmund2003trigonometric, author={Zygmund, Antoni}, title={{Trigonometric series (3rd ed., Vols. I–II, with a foreword by R. Fefferman)}}, year={2003}, publisher={Cambridge University Press}, doi={10.1017/cbo9781316036587}}