Słownik metodologiczny · Psychometria

Skala stenowa – co to są steny, jak je przeliczyć i jak interpretować profil?

Steny to dziesięciostopniowa skala wyników standardowych o średniej 5.5 i SD 2. Pokazujemy granice stenów, ich interpretację i – na przykładzie profilu kwestionariusza osobowości – jak szerokie są przedziały ufności i kiedy różnica między dwoma stenami coś znaczy.

Strona główna / Słownik / Skala stenowa
W skrócie: Skala stenowa to dziesięciostopniowa skala wyników standardowych o średniej 5.5 i SD 2 (sten = 5.5 + 2z); średnia leży na granicy stenów 5 i 6, a każdy sten ma szerokość pół SD. Zwykle steny 1–3 opisuje się jako niskie, 4–7 jako przeciętne, a 8–10 jako wysokie. Przy typowej rzetelności skal przedział ufności stenu sięga około ±2 stenów, więc różnice o jeden–dwa steny w profilu często mieszczą się w błędzie pomiaru.

Co to jest skala stenowa?

Skala stenowa (ang. sten scale, od standard ten – „standardowa dziesiątka”) to dziesięciostopniowa skala wyników standardowych o średniej 5.5 i odchyleniu standardowym 2. Wyniki oznacza się liczbami od 1 do 10 i nazywa stenami. Każdy sten obejmuje przedział o szerokości pół odchylenia standardowego. Skala nie ma kategorii środkowej: średnia wypada dokładnie na granicy stenów 5 i 6. Canfield (1951) przedstawił ją jako modyfikację wcześniejszej skali standardowej C.

sten = 5.5 + 2z, zaokrąglony do liczby całkowitej i ograniczony do przedziału 1–10

W polskiej praktyce diagnostycznej steny są częstym formatem norm, zwłaszcza w kwestionariuszach osobowości i temperamentu. Wynik surowy przelicza się na sten za pomocą tabeli norm z podręcznika, odpowiedniej dla płci i wieku osoby (zob. normy testowe). Gdy rozkład wyników jest skośny, tabele norm podają zwykle steny znormalizowane, przypisane przez rangi centylowe, a nie przez wzór liniowy.

Granice stenów i ich interpretacja

Granice stenów w wynikach z i odsetki osób w poszczególnych stenach przy rozkładzie normalnym
Sten12345678910
Dolna granica z–−2.0−1.5−1.0−0.500.51.01.52.0
% osób2.34.49.215.019.119.115.09.24.42.3

Często stosowana konwencja dzieli steny na trzy grupy: 1–3 to wyniki niskie (15.9% populacji), 4–7 – przeciętne (68.2%), a 8–10 – wysokie (15.9%). Niektóre podręczniki wyodrębniają też steny 1–2 i 9–10 jako wyniki bardzo niskie i bardzo wysokie. W pracy stosuj podział z podręcznika narzędzia. Pamiętaj, że sten 5 i sten 6 to oba wyniki przeciętne – pierwszy tuż poniżej, drugi tuż powyżej średniej.

Ze stenami łatwo pomylić staniny (dziewięć kategorii, średnia 5). Obie skale opisują ten sam rozkład, ale tymi samymi liczbami oznaczają inne przedziały: wynik z = 0.6 to sten 7 i stanin 6. Bardziej szczegółowe są wyniki T – jeden sten odpowiada pięciu punktom T.

Przykład: profil stenowy i jego niepewność

Osoba wypełniła kwestionariusz osobowości z pięcioma skalami. Wyniki surowe przeliczono na steny według norm z podręcznika – średnich i odchyleń standardowych dla jej grupy (dane przykładowe). Podręcznik podaje też rzetelność każdej skali, od .70 do .85.

Profil stenowy jednej osoby: wynik surowy, wynik z, sten, standardowy błąd pomiaru w stenach i 95% przedział
SkalaWynik surowyzStenSEM w stenach95% przedział
Neurotyczność310.9670.805.86–8.99
Ekstrawersja330.9270.895.59–9.10
Otwartość270.1261.103.60–7.90
Ugodowość300.1861.063.79–7.94
Sumienność381.0480.776.07–9.11

Krok 1. Przeliczenie. Dla sumienności z = (38 − 30.8) / 6.9 = 1.04, a 5.5 + 2 × 1.04 = 7.59, co po zaokrągleniu daje sten 8. To wynik wysoki według konwencji 8–10, ale tylko o 0.09 stena powyżej granicy stenów 7 i 8.

Krok 2. Błąd pomiaru w stenach. Standardowy błąd pomiaru wyrażony w stenach to 2 × √(1 − rzetelność), bo SD skali wynosi 2. Dla otwartości (rzetelność .70) daje to 1.10 stena, a 95% przedział sięga od 3.60 do 7.90 – od granicy wyników niskich prawie do wysokich (rysunek 1). Harvill (1991) zaleca budowanie takich przedziałów wokół wyników i ostrzega przed nadinterpretacją różnic, które się w nich mieszczą. Przedziały na rysunku zbudowano wokół wyniku przed zaokrągleniem (5.5 + 2z); podręczniki testów często podają je wokół szacowanego wyniku prawdziwego, jak w haśle skala IQ.

Profil stenowy pięciu skal: neurotyczność 7, ekstrawersja 7, otwartość 6, ugodowość 6, sumienność 8, z 95% przedziałami od około 1.5 do 2.2 stena w każdą stronę; najszersze przedziały mają skale o rzetelności .70 i .72
Rysunek 1. Profil stenowy jednej osoby. Czerwone kółka – steny po zaokrągleniu, niebieskie punkty i odcinki – wynik przed zaokrągleniem z 95% przedziałem ufności. Szare pola – wyniki niskie (1–3) i wysokie (8–10). Obliczenia: R (dane przykładowe).

Krok 3. Różnice w profilu. Sumienność (sten 8) jest o dwa steny wyżej niż otwartość (sten 6). Czy to rzeczywista przewaga? Błąd standardowy różnicy dwóch wyników tej samej osoby to 2 × √(2 − ρ1 − ρ2) = 2 × √(2 − .85 − .70) = 1.34 stena. Różnica musiałaby więc przekroczyć 1.96 × 1.34 = 2.63 stena, by uznać ją za większą niż błąd pomiaru na poziomie 95%. Dwa steny to za mało. Profil stenowy kusi interpretacją każdej „górki” i „dołka”, ale przy typowej rzetelności skal kwestionariuszowych różnice o jeden–dwa steny mieszczą się w błędzie.

Krok 4. Co dałoby powtórne badanie? W symulacji 10 000 powtórnych badań osoby o prawdziwym wyniku z = 0.9 (sten 7.3) przy rzetelności .80 sten 7 wypadł w 40.5% badań, sten 8 – w 32.4%, sten 6 – w 16.1%, a sten 9 – w 8.2%. Ta sama osoba mogłaby więc zostać opisana jako „przeciętna” albo „wysoka” w zależności od dnia badania.

Steny w badaniach grupowych

W pracach dyplomowych steny pojawiają się najczęściej w opisie próby, np. „wyniki wysokie (steny 8–10) w skali neurotyczności uzyskało [odsetek] badanych”. Takie zdanie jest czytelne, ale wymaga dwóch zastrzeżeń. Po pierwsze, przy normach dla populacji ogólnej spodziewany odsetek wyników wysokich to około 16%, więc to z nim porównuj odsetek w swojej próbie. Warto też podać rangę centylową granicy, którą przyjmujesz. Po drugie, średnia stenów nie jest dobrą miarą: zaokrąglenie do dziesięciu kategorii zniekształca odległości między osobami, a tabele norm bywają osobne dla płci i wieku. Do korelacji, testów t i regresji używaj wyników surowych tej samej skali.

Jak opisać steny w pracy

W opisie narzędzia podaj, z jakich norm pochodzą steny (populacja, płeć i wiek, rok normalizacji), a w opisie indywidualnym – sten z przedziałem ufności i słowną interpretację z podręcznika. Andrade (2021) przypomina, że do przeliczeń względem norm używa się średniej i SD populacji normalizacyjnej, a nie badanej próby. W badaniach grupowych analizuj wyniki surowe; steny podawaj najwyżej do opisu rozkładu, np. odsetka osób z wynikami wysokimi (American Educational Research Association i in., 2014).

Wyniki surowe przeliczono na steny według norm dla kobiet w wieku 20–29 lat podanych w podręczniku narzędzia [rok]. Badana uzyskała wynik wysoki w skali sumienności (sten 8; 95% przedział 6.1–9.1) i wyniki przeciętne w pozostałych skalach (steny 6–7). Różnica między sumiennością a otwartością (sten 6) nie przekraczała wartości krytycznej 2.63 stena, dlatego nie interpretowano jej jako wyraźnej przewagi jednej cechy nad drugą.

Jak dobrać i opisać kwestionariusz do badania, wyjaśnia poradnik gdzie znaleźć kwestionariusze psychologiczne.

Przykład reprodukowalny

Steny w R

Kod liczy odsetki osób w stenach, przelicza profil z przykładu na steny z przedziałami ufności, sprawdza różnicę dwóch skal i symuluje powtórne badania jednej osoby. Liczby w tekście, tabelach i na rysunku pochodzą z tego kodu.

Przeliczenie na steny i niepewność profilu

Dane wejściowe: wyniki surowe jednej osoby w pięciu skalach, średnie, odchylenia standardowe i rzetelności z norm (dane przykładowe); symulacja 10 000 powtórnych badań (set.seed(155)).

Co odczytać: odsetki w stenach 1–10, kolumny z, sten, SEM_sten, dolna, gorna, błąd standardowy i wartość krytyczną różnicy oraz rozkład stenów w powtórnych badaniach.

R
# Skala stenowa: przeliczenie wyników na steny, przedziały ufności i różnice w profilu
# 1. Granice stenów w wynikach z i odsetki osób w rozkładzie normalnym
granice_z <- c(-Inf, seq(-2, 2, 0.5), Inf)
round(100 * diff(pnorm(granice_z)), 1)
sten <- function(z) pmin(pmax(round(5.5 + 2 * z), 1), 10)

# 2. Profil jednej osoby w kwestionariuszu osobowości (normy: M i SD z podręcznika, dane przykładowe)
profil <- data.frame(
  skala  = c("Neurotyczność", "Ekstrawersja", "Otwartość", "Ugodowość", "Sumienność"),
  wynik  = c(31, 33, 27, 30, 38),
  M_norm = c(23.4, 27.1, 26.3, 29.0, 30.8),
  SD_norm = c(7.9, 6.4, 5.6, 5.5, 6.9),
  rzet   = c(0.84, 0.80, 0.70, 0.72, 0.85))
profil$z <- (profil$wynik - profil$M_norm) / profil$SD_norm
profil$sten <- sten(profil$z)
profil$SEM_sten <- 2 * sqrt(1 - profil$rzet)                    # błąd pomiaru w jednostkach stenowych
profil$dolna <- pmax(5.5 + 2 * profil$z - 1.96 * profil$SEM_sten, 1)
profil$gorna <- pmin(5.5 + 2 * profil$z + 1.96 * profil$SEM_sten, 10)
cbind(profil[, 1:2], round(profil[, 6:10], 2))

# 3. Czy różnica dwóch stenów w profilu jest większa niż błąd? Sumienność vs otwartość
r1 <- profil$rzet[5]; r2 <- profil$rzet[3]
SE_roznicy <- 2 * sqrt(2 - r1 - r2)
round(c(roznica_stenow = profil$sten[5] - profil$sten[3], SE_roznicy = SE_roznicy,
        roznica_krytyczna_95 = 1.96 * SE_roznicy), 2)

# 4. Powtórne badanie: jakie steny dostałaby osoba o prawdziwym wyniku z = 0.9 przy rzetelności .80?
set.seed(155)
z_obs <- 0.9 + rnorm(10000, 0, sqrt(1 - 0.80))
round(100 * prop.table(table(sten(z_obs))), 1)
Wynik w R
 [1]  2.3  4.4  9.2 15.0 19.1 19.1 15.0  9.2  4.4  2.3
          skala wynik    z sten SEM_sten dolna gorna
1 Neurotyczność    31 0.96    7     0.80  5.86  8.99
2  Ekstrawersja    33 0.92    7     0.89  5.59  9.10
3     Otwartość    27 0.12    6     1.10  3.60  7.90
4     Ugodowość    30 0.18    6     1.06  3.79  7.94
5    Sumienność    38 1.04    8     0.77  6.07  9.11
      roznica_stenow           SE_roznicy roznica_krytyczna_95 
                2.00                 1.34                 2.63 

   4    5    6    7    8    9   10 
 0.1  2.1 16.1 40.5 32.4  8.2  0.8 

Bibliografia oprogramowania

Wyniki na tej stronie pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (funkcje pakietów bazowych); rysunek przygotowano w pakiecie ggplot2. W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).

  1. R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
  2. ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org

Najczęstsze błędy

  • Normy dla niewłaściwej grupy – steny z tabeli dla mężczyzn użyte u kobiety albo normy dla dorosłych u nastolatka.
  • Traktowanie stenu 5 jako „poniżej przeciętnej” – steny 5 i 6 leżą po obu stronach średniej i oba są przeciętne.
  • Interpretowanie każdej różnicy w profilu – różnica jednego–dwóch stenów często mieści się w błędzie pomiaru.
  • Liczenie stenów z M i SD własnej próby i nazywanie ich normami – to tylko pozycja w tej konkretnej grupie.
  • Analizy grupowe na stenach zamiast na wynikach surowych – zaokrąglenie do dziesięciu kategorii traci informację.
  • Mylenie stenów ze staninami – ta sama liczba oznacza na obu skalach inny przedział wyników.

Najczęstsze pytania

Co to są steny?

To wyniki na dziesięciostopniowej skali standardowej o średniej 5.5 i odchyleniu standardowym 2. Sten pokazuje, jak wynik osoby wypada na tle grupy normalizacyjnej: steny 5 i 6 to wyniki przeciętne, a 1 i 10 – skrajne, uzyskiwane przez około 2.3% osób.

Jak interpretować steny 1–10?

Według często stosowanej konwencji steny 1–3 to wyniki niskie, 4–7 – przeciętne, a 8–10 – wysokie; w populacji jest to odpowiednio około 16%, 68% i 16% osób. W pracy stosuj podział i opisy z podręcznika narzędzia, bo bywają bardziej szczegółowe.

Jak przeliczyć wynik surowy na sten bez tabeli norm?

Gdy znasz średnią i SD grupy normalizacyjnej, policz z = (wynik − M) / SD, potem 5.5 + 2z, zaokrąglij i ogranicz do 1–10. Gdy rozkład wyników jest skośny, wynik będzie się różnił od stenów znormalizowanych z podręcznika – wtedy korzystaj z tabeli norm.

Czy różnica dwóch stenów w profilu jest istotna?

Zależy od rzetelności obu skal. Błąd standardowy różnicy to 2 × √(2 − ρ1 − ρ2); dla skal o rzetelności .85 i .70 wynosi 1.34 stena, więc różnica musi przekroczyć 2.63 stena, by uznać ją za większą niż błąd pomiaru (95%).

Czym różni się sten od stanina?

Steny mają dziesięć kategorii i średnią 5.5, a staniny – dziewięć kategorii i średnią 5 z jedną kategorią środkową. Ten sam wynik z = 0.6 to sten 7, ale stanin 6, dlatego zawsze podawaj, na jakiej skali jest wynik.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. American Educational Research Association, American Psychological Association, & National Council on Measurement in Education. (2014). Standards for educational and psychological testing. https://www.testingstandards.net/open-access-files.html ● Otwarty dostęp
  2. Andrade, C. (2021). Z scores, standard scores, and composite test scores explained. Indian Journal of Psychological Medicine, 43(6), 555–557. https://doi.org/10.1177/02537176211046525 ● Otwarty dostęp
  3. Canfield, A. A. (1951). The “sten” scale—A modified C-scale. Educational and Psychological Measurement, 11(2), 295–297. https://doi.org/10.1177/001316445101100213
  4. Harvill, L. M. (1991). Standard error of measurement. Educational Measurement: Issues and Practice, 10(2), 33–41. https://doi.org/10.1111/j.1745-3992.1991.tb00195.x

Cytowania BibTeX

@book{aera2014standards, author={{American Educational Research Association} and {American Psychological Association} and {National Council on Measurement in Education}}, title={{Standards for educational and psychological testing}}, year={2014}, publisher={American Educational Research Association}, url={https://www.testingstandards.net/open-access-files.html}}
@article{andrade2021z, author={Andrade, Chittaranjan}, title={{Z scores, standard scores, and composite test scores explained}}, journal={Indian Journal of Psychological Medicine}, year={2021}, volume={43}, number={6}, pages={555--557}, doi={10.1177/02537176211046525}}
@article{canfield1951sten, author={Canfield, Albert A.}, title={{The “sten” scale—A modified C-scale}}, journal={Educational and Psychological Measurement}, year={1951}, volume={11}, number={2}, pages={295--297}, doi={10.1177/001316445101100213}}
@article{harvill1991standard, author={Harvill, Leo M.}, title={{Standard error of measurement}}, journal={Educational Measurement: Issues and Practice}, year={1991}, volume={10}, number={2}, pages={33--41}, doi={10.1111/j.1745-3992.1991.tb00195.x}}
R