Co to jest skala stenowa?
Skala stenowa (ang. sten scale, od standard ten – „standardowa dziesiątka”) to dziesięciostopniowa skala wyników standardowych o średniej 5.5 i odchyleniu standardowym 2. Wyniki oznacza się liczbami od 1 do 10 i nazywa stenami. Każdy sten obejmuje przedział o szerokości pół odchylenia standardowego. Skala nie ma kategorii środkowej: średnia wypada dokładnie na granicy stenów 5 i 6. Canfield (1951) przedstawił ją jako modyfikację wcześniejszej skali standardowej C.
W polskiej praktyce diagnostycznej steny są częstym formatem norm, zwłaszcza w kwestionariuszach osobowości i temperamentu. Wynik surowy przelicza się na sten za pomocą tabeli norm z podręcznika, odpowiedniej dla płci i wieku osoby (zob. normy testowe). Gdy rozkład wyników jest skośny, tabele norm podają zwykle steny znormalizowane, przypisane przez rangi centylowe, a nie przez wzór liniowy.
Granice stenów i ich interpretacja
| Sten | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Dolna granica z | – | −2.0 | −1.5 | −1.0 | −0.5 | 0 | 0.5 | 1.0 | 1.5 | 2.0 |
| % osób | 2.3 | 4.4 | 9.2 | 15.0 | 19.1 | 19.1 | 15.0 | 9.2 | 4.4 | 2.3 |
Często stosowana konwencja dzieli steny na trzy grupy: 1–3 to wyniki niskie (15.9% populacji), 4–7 – przeciętne (68.2%), a 8–10 – wysokie (15.9%). Niektóre podręczniki wyodrębniają też steny 1–2 i 9–10 jako wyniki bardzo niskie i bardzo wysokie. W pracy stosuj podział z podręcznika narzędzia. Pamiętaj, że sten 5 i sten 6 to oba wyniki przeciętne – pierwszy tuż poniżej, drugi tuż powyżej średniej.
Ze stenami łatwo pomylić staniny (dziewięć kategorii, średnia 5). Obie skale opisują ten sam rozkład, ale tymi samymi liczbami oznaczają inne przedziały: wynik z = 0.6 to sten 7 i stanin 6. Bardziej szczegółowe są wyniki T – jeden sten odpowiada pięciu punktom T.
Przykład: profil stenowy i jego niepewność
Osoba wypełniła kwestionariusz osobowości z pięcioma skalami. Wyniki surowe przeliczono na steny według norm z podręcznika – średnich i odchyleń standardowych dla jej grupy (dane przykładowe). Podręcznik podaje też rzetelność każdej skali, od .70 do .85.
| Skala | Wynik surowy | z | Sten | SEM w stenach | 95% przedział |
|---|---|---|---|---|---|
| Neurotyczność | 31 | 0.96 | 7 | 0.80 | 5.86–8.99 |
| Ekstrawersja | 33 | 0.92 | 7 | 0.89 | 5.59–9.10 |
| Otwartość | 27 | 0.12 | 6 | 1.10 | 3.60–7.90 |
| Ugodowość | 30 | 0.18 | 6 | 1.06 | 3.79–7.94 |
| Sumienność | 38 | 1.04 | 8 | 0.77 | 6.07–9.11 |
Krok 1. Przeliczenie. Dla sumienności z = (38 − 30.8) / 6.9 = 1.04, a 5.5 + 2 × 1.04 = 7.59, co po zaokrągleniu daje sten 8. To wynik wysoki według konwencji 8–10, ale tylko o 0.09 stena powyżej granicy stenów 7 i 8.
Krok 2. Błąd pomiaru w stenach. Standardowy błąd pomiaru wyrażony w stenach to 2 × √(1 − rzetelność), bo SD skali wynosi 2. Dla otwartości (rzetelność .70) daje to 1.10 stena, a 95% przedział sięga od 3.60 do 7.90 – od granicy wyników niskich prawie do wysokich (rysunek 1). Harvill (1991) zaleca budowanie takich przedziałów wokół wyników i ostrzega przed nadinterpretacją różnic, które się w nich mieszczą. Przedziały na rysunku zbudowano wokół wyniku przed zaokrągleniem (5.5 + 2z); podręczniki testów często podają je wokół szacowanego wyniku prawdziwego, jak w haśle skala IQ.
Krok 3. Różnice w profilu. Sumienność (sten 8) jest o dwa steny wyżej niż otwartość (sten 6). Czy to rzeczywista przewaga? Błąd standardowy różnicy dwóch wyników tej samej osoby to 2 × √(2 − ρ1 − ρ2) = 2 × √(2 − .85 − .70) = 1.34 stena. Różnica musiałaby więc przekroczyć 1.96 × 1.34 = 2.63 stena, by uznać ją za większą niż błąd pomiaru na poziomie 95%. Dwa steny to za mało. Profil stenowy kusi interpretacją każdej „górki” i „dołka”, ale przy typowej rzetelności skal kwestionariuszowych różnice o jeden–dwa steny mieszczą się w błędzie.
Krok 4. Co dałoby powtórne badanie? W symulacji 10 000 powtórnych badań osoby o prawdziwym wyniku z = 0.9 (sten 7.3) przy rzetelności .80 sten 7 wypadł w 40.5% badań, sten 8 – w 32.4%, sten 6 – w 16.1%, a sten 9 – w 8.2%. Ta sama osoba mogłaby więc zostać opisana jako „przeciętna” albo „wysoka” w zależności od dnia badania.
Steny w badaniach grupowych
W pracach dyplomowych steny pojawiają się najczęściej w opisie próby, np. „wyniki wysokie (steny 8–10) w skali neurotyczności uzyskało [odsetek] badanych”. Takie zdanie jest czytelne, ale wymaga dwóch zastrzeżeń. Po pierwsze, przy normach dla populacji ogólnej spodziewany odsetek wyników wysokich to około 16%, więc to z nim porównuj odsetek w swojej próbie. Warto też podać rangę centylową granicy, którą przyjmujesz. Po drugie, średnia stenów nie jest dobrą miarą: zaokrąglenie do dziesięciu kategorii zniekształca odległości między osobami, a tabele norm bywają osobne dla płci i wieku. Do korelacji, testów t i regresji używaj wyników surowych tej samej skali.
Jak opisać steny w pracy
W opisie narzędzia podaj, z jakich norm pochodzą steny (populacja, płeć i wiek, rok normalizacji), a w opisie indywidualnym – sten z przedziałem ufności i słowną interpretację z podręcznika. Andrade (2021) przypomina, że do przeliczeń względem norm używa się średniej i SD populacji normalizacyjnej, a nie badanej próby. W badaniach grupowych analizuj wyniki surowe; steny podawaj najwyżej do opisu rozkładu, np. odsetka osób z wynikami wysokimi (American Educational Research Association i in., 2014).
Jak dobrać i opisać kwestionariusz do badania, wyjaśnia poradnik gdzie znaleźć kwestionariusze psychologiczne.
Steny w R
Kod liczy odsetki osób w stenach, przelicza profil z przykładu na steny z przedziałami ufności, sprawdza różnicę dwóch skal i symuluje powtórne badania jednej osoby. Liczby w tekście, tabelach i na rysunku pochodzą z tego kodu.
Przeliczenie na steny i niepewność profilu
R
# Skala stenowa: przeliczenie wyników na steny, przedziały ufności i różnice w profilu
# 1. Granice stenów w wynikach z i odsetki osób w rozkładzie normalnym
granice_z <- c(-Inf, seq(-2, 2, 0.5), Inf)
round(100 * diff(pnorm(granice_z)), 1)
sten <- function(z) pmin(pmax(round(5.5 + 2 * z), 1), 10)
# 2. Profil jednej osoby w kwestionariuszu osobowości (normy: M i SD z podręcznika, dane przykładowe)
profil <- data.frame(
skala = c("Neurotyczność", "Ekstrawersja", "Otwartość", "Ugodowość", "Sumienność"),
wynik = c(31, 33, 27, 30, 38),
M_norm = c(23.4, 27.1, 26.3, 29.0, 30.8),
SD_norm = c(7.9, 6.4, 5.6, 5.5, 6.9),
rzet = c(0.84, 0.80, 0.70, 0.72, 0.85))
profil$z <- (profil$wynik - profil$M_norm) / profil$SD_norm
profil$sten <- sten(profil$z)
profil$SEM_sten <- 2 * sqrt(1 - profil$rzet) # błąd pomiaru w jednostkach stenowych
profil$dolna <- pmax(5.5 + 2 * profil$z - 1.96 * profil$SEM_sten, 1)
profil$gorna <- pmin(5.5 + 2 * profil$z + 1.96 * profil$SEM_sten, 10)
cbind(profil[, 1:2], round(profil[, 6:10], 2))
# 3. Czy różnica dwóch stenów w profilu jest większa niż błąd? Sumienność vs otwartość
r1 <- profil$rzet[5]; r2 <- profil$rzet[3]
SE_roznicy <- 2 * sqrt(2 - r1 - r2)
round(c(roznica_stenow = profil$sten[5] - profil$sten[3], SE_roznicy = SE_roznicy,
roznica_krytyczna_95 = 1.96 * SE_roznicy), 2)
# 4. Powtórne badanie: jakie steny dostałaby osoba o prawdziwym wyniku z = 0.9 przy rzetelności .80?
set.seed(155)
z_obs <- 0.9 + rnorm(10000, 0, sqrt(1 - 0.80))
round(100 * prop.table(table(sten(z_obs))), 1)Wynik w R
[1] 2.3 4.4 9.2 15.0 19.1 19.1 15.0 9.2 4.4 2.3
skala wynik z sten SEM_sten dolna gorna
1 Neurotyczność 31 0.96 7 0.80 5.86 8.99
2 Ekstrawersja 33 0.92 7 0.89 5.59 9.10
3 Otwartość 27 0.12 6 1.10 3.60 7.90
4 Ugodowość 30 0.18 6 1.06 3.79 7.94
5 Sumienność 38 1.04 8 0.77 6.07 9.11
roznica_stenow SE_roznicy roznica_krytyczna_95
2.00 1.34 2.63
4 5 6 7 8 9 10
0.1 2.1 16.1 40.5 32.4 8.2 0.8 Bibliografia oprogramowania
Wyniki na tej stronie pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (funkcje pakietów bazowych); rysunek przygotowano w pakiecie ggplot2. W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).
- R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
- ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
Najczęstsze błędy
- Normy dla niewłaściwej grupy – steny z tabeli dla mężczyzn użyte u kobiety albo normy dla dorosłych u nastolatka.
- Traktowanie stenu 5 jako „poniżej przeciętnej” – steny 5 i 6 leżą po obu stronach średniej i oba są przeciętne.
- Interpretowanie każdej różnicy w profilu – różnica jednego–dwóch stenów często mieści się w błędzie pomiaru.
- Liczenie stenów z M i SD własnej próby i nazywanie ich normami – to tylko pozycja w tej konkretnej grupie.
- Analizy grupowe na stenach zamiast na wynikach surowych – zaokrąglenie do dziesięciu kategorii traci informację.
- Mylenie stenów ze staninami – ta sama liczba oznacza na obu skalach inny przedział wyników.
Najczęstsze pytania
Co to są steny?
To wyniki na dziesięciostopniowej skali standardowej o średniej 5.5 i odchyleniu standardowym 2. Sten pokazuje, jak wynik osoby wypada na tle grupy normalizacyjnej: steny 5 i 6 to wyniki przeciętne, a 1 i 10 – skrajne, uzyskiwane przez około 2.3% osób.
Jak interpretować steny 1–10?
Według często stosowanej konwencji steny 1–3 to wyniki niskie, 4–7 – przeciętne, a 8–10 – wysokie; w populacji jest to odpowiednio około 16%, 68% i 16% osób. W pracy stosuj podział i opisy z podręcznika narzędzia, bo bywają bardziej szczegółowe.
Jak przeliczyć wynik surowy na sten bez tabeli norm?
Gdy znasz średnią i SD grupy normalizacyjnej, policz z = (wynik − M) / SD, potem 5.5 + 2z, zaokrąglij i ogranicz do 1–10. Gdy rozkład wyników jest skośny, wynik będzie się różnił od stenów znormalizowanych z podręcznika – wtedy korzystaj z tabeli norm.
Czy różnica dwóch stenów w profilu jest istotna?
Zależy od rzetelności obu skal. Błąd standardowy różnicy to 2 × √(2 − ρ1 − ρ2); dla skal o rzetelności .85 i .70 wynosi 1.34 stena, więc różnica musi przekroczyć 2.63 stena, by uznać ją za większą niż błąd pomiaru (95%).
Czym różni się sten od stanina?
Steny mają dziesięć kategorii i średnią 5.5, a staniny – dziewięć kategorii i średnią 5 z jedną kategorią środkową. Ten sam wynik z = 0.6 to sten 7, ale stanin 6, dlatego zawsze podawaj, na jakiej skali jest wynik.
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Niski, przeciętny, wysoki wynik
Steny, punkty odcięcia, podział skali i tercyle na jednym przykładzie: odsetki z CI, wady podziału z próby, wynik ciągły zamiast poziomów i wzór opisu.
Czytaj →PoradnikGdzie znaleźć kwestionariusze psychologiczne
Polskie adaptacje, wydawca testów, bazy i IPIP; jak ocenić skalę, kiedy potrzebna jest zgoda autora, wzór e-maila i zasady tłumaczenia narzędzi.
Czytaj →PoradnikJak zbudować i zwalidować skalę psychometryczną?
Od definicji konstruktu i tworzenia pozycji po pilotaż, EFA, CFA, rzetelność, trafność teoretyczną, różnicową i niezmienniczość.
Czytaj →PoradnikKonwerter wyników na normy
Wynik surowy na z, T, sten, stanin i centyl oraz w drugą stronę – z granicami stenów i staninów, kodem R i opisem do pracy.
Czytaj →PoradnikZadania ze statystyki na psychologii
Dziesięć zadań jak na kolokwium: opisowe, steny i centyle, przedział ufności, testy t, korelacja, χ², ANOVA i regresja – z rozwiązaniami krok po kroku.
Czytaj →Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- American Educational Research Association, American Psychological Association, & National Council on Measurement in Education. (2014). Standards for educational and psychological testing. https://www.testingstandards.net/open-access-files.html ● Otwarty dostęp
- Andrade, C. (2021). Z scores, standard scores, and composite test scores explained. Indian Journal of Psychological Medicine, 43(6), 555–557. https://doi.org/10.1177/02537176211046525 ● Otwarty dostęp
- Canfield, A. A. (1951). The “sten” scale—A modified C-scale. Educational and Psychological Measurement, 11(2), 295–297. https://doi.org/10.1177/001316445101100213
- Harvill, L. M. (1991). Standard error of measurement. Educational Measurement: Issues and Practice, 10(2), 33–41. https://doi.org/10.1111/j.1745-3992.1991.tb00195.x
Cytowania BibTeX
@book{aera2014standards, author={{American Educational Research Association} and {American Psychological Association} and {National Council on Measurement in Education}}, title={{Standards for educational and psychological testing}}, year={2014}, publisher={American Educational Research Association}, url={https://www.testingstandards.net/open-access-files.html}}@article{andrade2021z, author={Andrade, Chittaranjan}, title={{Z scores, standard scores, and composite test scores explained}}, journal={Indian Journal of Psychological Medicine}, year={2021}, volume={43}, number={6}, pages={555--557}, doi={10.1177/02537176211046525}}@article{canfield1951sten, author={Canfield, Albert A.}, title={{The “sten” scale—A modified C-scale}}, journal={Educational and Psychological Measurement}, year={1951}, volume={11}, number={2}, pages={295--297}, doi={10.1177/001316445101100213}}@article{harvill1991standard, author={Harvill, Leo M.}, title={{Standard error of measurement}}, journal={Educational Measurement: Issues and Practice}, year={1991}, volume={10}, number={2}, pages={33--41}, doi={10.1111/j.1745-3992.1991.tb00195.x}}