Słownik metodologiczny · Pomiar i skale

Respondent zastępczy (proxy) – kiedy ktoś odpowiada za badanego?

Respondent zastępczy odpowiada na pytania w imieniu osoby, która nie może zrobić tego sama. Wyjaśniamy, kiedy go użyć, jak bardzo zgadza się z badanym, jak ocenić zgodność i jak opisać odpowiedzi zastępcze w pracy.

Strona główna / Słownik / Respondent zastępczy (proxy)

Opracowanie merytoryczne: · Opublikowano:

W skrócie: Respondent zastępczy (proxy) to osoba, która wypełnia kwestionariusz w imieniu badanego, np. rodzic za dziecko lub opiekun za osobę z otępieniem. Zgodność z samoopisem jest zwykle lepsza dla funkcjonowania obserwowalnego niż dla emocji, więc źródło odpowiedzi trzeba zapisać i uwzględnić w analizie.

Co to jest respondent zastępczy?

Respondent zastępczy (ang. proxy respondent, proxy rater) to osoba, która wypełnia kwestionariusz w imieniu badanego: rodzic za dziecko, opiekun za osobę z otępieniem, lekarz lub pielęgniarka za pacjenta. Sięga się po nią, gdy badany nie może odpowiedzieć sam z powodu wieku, choroby, zaburzeń poznawczych albo braku kontaktu. Część narzędzi ma osobne wersje do tego celu, np. WHODAS 2.0 w wersji dla osoby bliskiej czy SDQ w wersjach dla rodzica i nauczyciela. Od proxy odróżnia się ocenę obserwatora, którą personel wystawia na podstawie własnej obserwacji, jak w skali Katza.

Jak bardzo proxy zgadza się z badanym?

Sneeuw i in. (2002) przejrzeli 23 badania jakości życia osób przewlekle chorych. Zgodność pacjent–proxy była zwykle umiarkowana lub wysoka: w większych badaniach z udziałem bliskich mediana korelacji wynosiła .60–.70 dla domen fizycznych i około .50 dla psychospołecznych. Proxy częściej zgłaszali problemy niż sami pacjenci, choć różnice były niewielkie. Eiser i Morse (2001) w przeglądzie badań dzieci również znaleźli lepszą zgodność dla funkcjonowania obserwowalnego, np. fizycznego, niż dla emocji i relacji społecznych.

Zgodność ocenia się na parach odpowiedzi: dla pozycji kategorialnych kappą Cohena, dla wyników skal ICC w wersji zgodności bezwzględnej i wykresem Blanda–Altmana, który pokazuje systematyczne przesunięcie. Sama korelacja takiego przesunięcia nie wykryje.

Przykład

W badaniu jakości życia osób po udarze część pacjentów nie może wypełnić kwestionariusza z powodu afazji. Zamiast ich wykluczać, badaczka zbiera odpowiedzi od opiekunów. Pacjentów zdolnych do samodzielnej odpowiedzi prosi o wypełnienie kwestionariusza razem z opiekunem, każde osobno. Na tych parach opisuje zgodność, a potem sprawdza, czy odpowiedzi zastępcze zmieniają wnioski.

Jak opisać w pracy

U uczestników, którzy z powodu afazji nie mogli odpowiedzieć samodzielnie, kwestionariusz wypełnił opiekun (wersja dla osoby bliskiej). Źródło odpowiedzi zapisano jako osobną zmienną. W podgrupie par pacjent–opiekun zgodność wyników oceniono współczynnikiem ICC (zgodność bezwzględna) i wykresem Blanda–Altmana, a analizy główne powtórzono bez odpowiedzi zastępczych.

Na co uważać

  • Proxy to inny informator, nie zamiennik. Ocena bliskiej osoby odzwierciedla też jej własne obciążenie i nastrój. Taki wynik nie jest już wynikiem zgłaszanym przez pacjenta.
  • Nie mieszaj źródeł bez śladu. Zapisz, kto odpowiadał, i uwzględnij to w analizie albo w analizie wrażliwości.
  • Wykluczenie też ma koszt. Pominięcie osób, które nie mogą odpowiedzieć same, grozi błędem selekcji. Sneeuw i in. (2002) zalecają ważenie go wobec błędu informacji z ocen zastępczych.

Najczęstsze pytania

Kiedy można użyć respondenta zastępczego?

Gdy badany nie może odpowiedzieć sam, np. małe dziecko, osoba z otępieniem lub afazją. Najlepiej użyć wersji narzędzia przygotowanej dla proxy i zaplanować to w protokole, a nie dopiero przy brakach.

Czy odpowiedzi proxy i samoopisu można analizować razem?

Można, ale zapisz źródło odpowiedzi jako zmienną i sprawdź, czy wpływa na wyniki, np. w analizie wrażliwości bez odpowiedzi zastępczych. W domenach subiektywnych rozbieżności bywają większe.

Jak ocenić zgodność pacjenta i respondenta zastępczego?

Na parach odpowiedzi: kappą Cohena (ważoną dla kategorii porządkowych) dla pozycji oraz ICC w wersji zgodności bezwzględnej i wykresem Blanda–Altmana dla wyników skal.

Powiązane hasła

Kappa CohenaICC – współczynnik korelacji wewnątrzklasowejMetoda Blanda–AltmanaPROM – wynik zgłaszany przez pacjentaJakość życia związana ze zdrowiem (HRQoL)

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Poradnik

WHODAS 2.0 – jak policzyć wynik

Wersje 36 i 12 pozycji, punktacja prosta 0–4 a złożona IRT 0–100, licencja WHO, braki i zgodność z oceną proxy – z przykładem w R i wzorem opisu.

Czytaj →Poradnik

SDQ – mocne strony i trudności: jak policzyć wynik

Pięć skal 0–10, trudności ogółem, wpływ, pozycje odwrócone i reguła braków z oficjalnej strony, rodzic a nauczyciel, prawa autorskie – z przykładem w R.

Czytaj →

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Eiser, C., & Morse, R. (2001). Can parents rate their child's health-related quality of life? Results of a systematic review. Quality of Life Research, 10(4), 347–357. https://doi.org/10.1023/a:1012253723272
  2. Sneeuw, K. C. A., Sprangers, M. A. G., & Aaronson, N. K. (2002). The role of health care providers and significant others in evaluating the quality of life of patients with chronic disease. Journal of Clinical Epidemiology, 55(11), 1130–1143. https://doi.org/10.1016/s0895-4356(02)00479-1

Cytowania BibTeX

@article{eiser2001can, author={Eiser, Christine and Morse, Rachel}, title={{Can parents rate their child's health-related quality of life? Results of a systematic review}}, journal={Quality of Life Research}, year={2001}, volume={10}, number={4}, pages={347--357}, doi={10.1023/a:1012253723272}}
@article{sneeuw2002role, author={Sneeuw, Kommer C. A. and Sprangers, Mirjam A. G. and Aaronson, Neil K.}, title={{The role of health care providers and significant others in evaluating the quality of life of patients with chronic disease}}, journal={Journal of Clinical Epidemiology}, year={2002}, volume={55}, number={11}, pages={1130--1143}, doi={10.1016/s0895-4356(02)00479-1}}
R