Kim był James Lind?
James Lind (1716–1794) był szkockim lekarzem marynarki wojennej, który w 1747 r. porównał sześć sposobów leczenia szkorbutu u dwunastu chorych marynarzy – dlatego uchodzi za pierwszego lekarza, który systematycznie porównywał kuracje w próbach klinicznych (Bartholomew, 2002). Urodził się 4 października 1716 r. w Edynburgu jako syn kupca, w 1731 r. terminował u edynburskiego chirurga, a w 1738 r. wstąpił do marynarki wojennej jako pomocnik chirurga; od 1740 r. służył na okręcie Salisbury (Milne, 2012).
W 1748 r. uzyskał w Edynburgu dyplom doktora medycyny (MD), odszedł z marynarki i otworzył praktykę. W 1753 r. wydał „A Treatise of the Scurvy”, zadedykowany lordowi Ansonowi, a w 1758 r. został naczelnym lekarzem szpitala marynarki wojennej Haslar. Na emeryturę przeszedł w 1783 r., zmarł w 1794 r. w Gosport (Milne, 2012).
Najważniejsze pomysły
- Porównanie równoległe. Zamiast opisywać pojedyncze wyleczenia, Lind podał różne środki chorym o możliwie podobnym przebiegu choroby, którzy leżeli razem i jedli to samo, a potem porównał skutki (Lind, 1753). Ten sam pomysł stoi za dzisiejszą grupą kontrolną.
- Zapiski o wszystkich chorych. W szpitalu Haslar notował przebieg u każdego pacjenta: w ciągu dwóch lat miał 1146 przypadków szkorbutu na 5743 chorych. Podawał też 130 chorym napar ze słodu przez 14 dni na osobnych salach (Tröhler, 2005).
- Zdrowie marynarzy. Pisał o zapobieganiu chorobom na okrętach, a w 1762 r. zaproponował zaopatrywanie okrętów w wodę słodką przez destylację wody morskiej (Milne, 2012).
Ciekawostka
Sok, który stracił moc. Świeże owoce psuły się w rejsie i były drogie, więc Lind opisał w traktacie przepis na zagęszczony sok: oczyszczony sok z cytryn lub pomarańczy trzymał przez kilka godzin w naczyniu z wodą bliską wrzenia, aż zgęstniał jak syrop. Z dwóch tuzinów pomarańczy zostawało około 5 uncji ekstraktu, który miał przetrwać kilka lat (Lind, 1753, s. 208–209).
Długie podgrzewanie zniszczyło jednak dużą część witaminy C (Tröhler, 2005) – późniejsze analizy wykazały, że taki sok („rob”) zawierał jej praktycznie zero (Milne, 2012). Lind nigdy też jasno nie napisał, że sok z cytrusów leczy szkorbut, a sok z cytryn wprowadzono na okrętach dopiero w 1795 r., rok po jego śmierci (Milne, 2012).
Przykład na historycznych danych
Lind (1753, s. 191–195) opisuje, że 20 maja 1747 r. na okręcie Salisbury wziął dwunastu chorych i podzielił ich na sześć par: cydr, eliksir witriolu, ocet, woda morska, dwie pomarańcze i cytryna dziennie oraz elektuarium z czosnku i gorczycy. Owoce skończyły się po sześciu dniach; pozostałe kuracje trwały dwa tygodnie. Jeden z marynarzy jedzących owoce po sześciu dniach był zdolny do służby, drugi wyzdrowiał najlepiej i opiekował się resztą chorych. Na drugim miejscu był cydr; po eliksirze witriolu poprawił się tylko stan jamy ustnej.
Lind nie podał liczb, więc wynik trzeba zakodować – i to od kodowania zależy wniosek. Porównując cytrusy (2 osoby) z pozostałymi 10 testem dokładnym Fishera, dostajemy:
- „zdolny do służby”: 1/2 wobec 0/10, p = .167;
- „wyraźna poprawa” (obaj jedzący owoce): 2/2 wobec 0/10, p = .015;
- „jakakolwiek poprawa” (z cydrem): 2/2 wobec 2/10, p = .091.
Porównanie cytrusów z jedną kuracją, np. z cydrem (2 wobec 2), nie może dać p mniejszego niż .333, nawet przy idealnym wyniku. Gdyby na każdą kurację przypadało 5 chorych, najmniejsze możliwe p w takim porównaniu wyniosłoby .00794.
Na rysunku
Co widać. Doświadczenie na Salisbury i traktat dzieli sześć lat, a od traktatu do decyzji Admiralicji minęły ponad cztery dekady.
Na co uważać. Lata służby w marynarce i na Salisbury podajemy za Milne’em (2012); sam Lind (1753) opisuje rejsy z lat 1746–1747.
Podpis do pracy:
Co widać. Na panelu A tylko para jedząca owoce wyraźnie odstaje od reszty. Na panelu B przy dwóch chorych na kurację porównanie z jedną inną kuracją nie może dać p poniżej .333 – dopiero łączenie pięciu grup porównawczych schodzi poniżej .05.
Na co uważać. Łączenie pięciu różnych kuracji w jedną „grupę kontrolną” to decyzja po fakcie, a kategorie stanu chorych ustaliliśmy sami z opisu słownego. Lind nie losował przydziału: dwóch najciężej chorych dostało wodę morską, a cytrusy podawano krócej niż inne środki (Lind, 1753).
Podpis do pracy:
Gdzie spotkasz Linda w swojej pracy
Doświadczenie Linda pokazuje w miniaturze problemy, które spotkasz, planując badanie pilotażowe albo eksperyment na małej próbie:
- przy kilku osobach w grupie nawet idealny wynik może nie dać istotności – moc testu sprawdź przed badaniem, nie po nim;
- w małej tabeli 2 × 2 zamiast testu chi-kwadrat używa się testu Fishera – zob. wpis Chi-kwadrat czy test Fishera?;
- zmiana wyniku jednej osoby może odwrócić wniosek, co mierzy indeks kruchości;
- przydział według stanu chorego wprowadza zmienną zakłócającą – przed tym chroni randomizacja, której Lind nie stosował;
- definicję sukcesu i porównania ustala się przed zebraniem danych, inaczej z tego samego badania da się wyciągnąć różne wnioski, jak w naszym przykładzie.
Rozwój badań porównawczych w medycynie kontynuowali m.in. Austin Bradford Hill i Archie Cochrane; z badań obserwacyjnych XIX wieku zob. Johna Snowa.
Spory, mity i trudne strony
- Czy Lind odkrył lekarstwo na szkorbut? Bartholomew (2002) przypomina, że Lind uważał szkorbut nie za chorobę z niedoboru w diecie, lecz za zaburzenie trawienia; w pełnym kontekście traktatu jego próby wyglądają mniej rozstrzygająco, a sam Lind – na zakłopotanego naturą choroby. Milne (2012) dodaje, że Lind polecał też inne środki, m.in. napar ze słodu.
- „Pierwsza próba kliniczna”. Doświadczenie miało grupy porównawcze i wspólną dietę, ale nie miało losowania ani zaślepienia, a wynik opisano słowami. Tröhler (2005) opisuje je jako kontrolowane doświadczenie z sześcioma kuracjami.
- Kto wprowadził cytryny na okręty? Według Tröhlera (2005) Admiralicję do wydawania soku z cytryn na dużą skalę przekonał w 1795 r. Gilbert Blane; Milne (2012) nie znalazł dowodów, by sam Lind jasno zalecał jej sok z cytryn.
Doświadczenie Linda w R
Kod wpisuje wyniki 12 chorych według opisu Linda (1753, s. 191–195) w czterech kategoriach ustalonych przez nas, porównuje cytrusy z pozostałymi kuracjami testem dokładnym Fishera przy trzech definicjach sukcesu, liczy najmniejsze możliwe p przy różnej liczbie chorych na kurację, a na końcu rysuje rysunek 2. Drugi przepis rysuje oś czasu (rysunek 1). Rysunki na stronie powstały z tych samych obiektów p1 i p2, którym podmieniono tylko motyw na motyw serwisu; dane, geometrie i skale są identyczne. Kod nie losuje.
1. Salisbury, 1747: rysunek 2
Kod R rysunku 2
# James Lind: doświadczenie na okręcie Salisbury, 20 maja 1747 r. – 12 chorych na szkorbut, 6 kuracji po 2 osoby
# Przebieg i wyniki według opisu w „A Treatise of the Scurvy” (Lind, 1753, s. 191–196); kodowanie wyników – nasze
suppressPackageStartupMessages({library(ggplot2); library(patchwork)})
kol <- c(cytrusy = "#D55E00", inne = "grey45", prog = "#0072B2") # Okabe–Ito
motyw <- theme_minimal(base_size = 13) +
theme(panel.grid.minor = element_blank(), plot.title = element_text(face = "bold"), legend.position = "bottom")
# 1. Dwunastu marynarzy: kuracja i stan według opisu Linda
lind <- data.frame(
kuracja = rep(c("2 pomarańcze i cytryna", "cydr", "eliksir witriolu", "ocet", "woda morska", "elektuarium"), each = 2),
stan = c("zdolny do służby po 6 dniach", "najlepiej wyleczony, opiekun chorych",
rep("pewna poprawa po 2 tygodniach", 2), rep("bez wyraźnej poprawy", 8)))
lind$stan <- factor(lind$stan, levels = c("zdolny do służby po 6 dniach", "najlepiej wyleczony, opiekun chorych",
"pewna poprawa po 2 tygodniach", "bez wyraźnej poprawy"))
print(lind, row.names = FALSE)
# 2. Cytrusy (2 osoby) wobec pozostałych 10 – test dokładny Fishera przy trzech definicjach „sukcesu”
cytrusy <- lind$kuracja == "2 pomarańcze i cytryna"
definicje <- list(
"zdolny do służby" = lind$stan == "zdolny do służby po 6 dniach",
"wyraźna poprawa" = lind$stan %in% levels(lind$stan)[1:2],
"jakakolwiek poprawa" = lind$stan %in% levels(lind$stan)[1:3])
wyniki <- do.call(rbind, lapply(names(definicje), function(d) {
tab <- table(factor(cytrusy, c(TRUE, FALSE)), factor(definicje[[d]], c(TRUE, FALSE)))
data.frame(sukces = d, cytrusy = paste0(tab[1, 1], "/2"), pozostali = paste0(tab[2, 1], "/10"),
p = round(fisher.test(tab)$p.value, 3))
}))
wyniki
# Cytrusy wobec jednej grupy (np. cydru): 2 osoby na 2 osoby – najmniejsze możliwe p
round(fisher.test(matrix(c(2, 0, 0, 2), 2))$p.value, 3)
# 3. Najmniejsze możliwe dwustronne p, gdy wszyscy w grupie cytrusów wyzdrowieją, a nikt w porównaniu,
# przy k osobach na kurację: porównanie z jedną grupą (k wobec k) i z pięcioma grupami razem (k wobec 5k)
min_p <- function(k, m) fisher.test(matrix(c(k, 0, 0, m), 2))$p.value
siatka <- expand.grid(k = 1:6, porownanie = c("z jedną kuracją (k wobec k)", "z pięcioma kuracjami (k wobec 5k)"))
siatka$p <- mapply(function(k, por) min_p(k, if (grepl("jedną", por)) k else 5 * k), siatka$k, siatka$porownanie)
siatka$p_zaokr <- format(signif(siatka$p, 3), scientific = FALSE, drop0trailing = TRUE)
siatka[, c("k", "porownanie", "p_zaokr")]
# Rysunek 2A: dwunastu marynarzy według kuracji i stanu
lind$kuracja <- factor(lind$kuracja, levels = rev(unique(lind$kuracja)))
lind$x <- rep(1:2, 6)
pA <- ggplot(lind, aes(x, kuracja, shape = stan, fill = stan)) +
geom_point(size = 5, colour = "black") +
scale_shape_manual(values = c(24, 21, 22, 4), name = NULL, drop = FALSE) +
scale_fill_manual(values = c(kol[["cytrusy"]], kol[["cytrusy"]], "grey80", "white"), name = NULL, drop = FALSE) +
scale_x_continuous(limits = c(0.5, 2.5), breaks = 1:2, labels = c("marynarz 1", "marynarz 2")) +
labs(title = "A. Salisbury, 1747: 12 chorych, 6 kuracji", x = NULL, y = NULL) +
motyw + theme(panel.grid = element_blank()) + guides(shape = guide_legend(ncol = 1), fill = guide_legend(ncol = 1))
# Rysunek 2B: najmniejsze możliwe p w funkcji liczby osób na kurację
pB <- ggplot(siatka, aes(k, p, colour = porownanie, shape = porownanie, linetype = porownanie)) +
geom_hline(yintercept = 0.05, colour = "grey50", linetype = "dotted") +
geom_line(linewidth = 0.9) +
geom_point(size = 3) +
annotate("text", x = 2.15, y = c(0.6, 0.022), label = c("Lind: p = .333", "Lind: p = .015"), hjust = 0, size = 3.4) +
scale_y_log10(breaks = c(1e-6, 1e-4, 0.01, 0.05, 1), labels = c(".000001", ".0001", ".01", ".05", "1")) +
scale_x_continuous(breaks = 1:6) +
scale_colour_manual(values = c(kol[["inne"]], kol[["prog"]]), name = NULL) +
scale_shape_manual(values = c(16, 15), name = NULL) +
scale_linetype_manual(values = c("dashed", "solid"), name = NULL) +
labs(title = "B. Najmniejsze możliwe p (test Fishera)", x = "Liczba chorych na jedną kurację (k)",
y = "Dwustronne p (skala log)") +
motyw + guides(colour = guide_legend(ncol = 1), shape = guide_legend(ncol = 1), linetype = guide_legend(ncol = 1))
p2 <- pA + pB + plot_layout(widths = c(1, 1.1))
p2Wynik w R
kuracja stan
2 pomarańcze i cytryna zdolny do służby po 6 dniach
2 pomarańcze i cytryna najlepiej wyleczony, opiekun chorych
cydr pewna poprawa po 2 tygodniach
cydr pewna poprawa po 2 tygodniach
eliksir witriolu bez wyraźnej poprawy
eliksir witriolu bez wyraźnej poprawy
ocet bez wyraźnej poprawy
ocet bez wyraźnej poprawy
woda morska bez wyraźnej poprawy
woda morska bez wyraźnej poprawy
elektuarium bez wyraźnej poprawy
elektuarium bez wyraźnej poprawy
sukces cytrusy pozostali p
1 zdolny do służby 1/2 0/10 0.167
2 wyraźna poprawa 2/2 0/10 0.015
3 jakakolwiek poprawa 2/2 2/10 0.091
[1] 0.333
k porownanie p_zaokr
1 1 z jedną kuracją (k wobec k) 1
2 2 z jedną kuracją (k wobec k) 0.333
3 3 z jedną kuracją (k wobec k) 0.1
4 4 z jedną kuracją (k wobec k) 0.0286
5 5 z jedną kuracją (k wobec k) 0.00794
6 6 z jedną kuracją (k wobec k) 0.00216
7 1 z pięcioma kuracjami (k wobec 5k) 0.167
8 2 z pięcioma kuracjami (k wobec 5k) 0.0152
9 3 z pięcioma kuracjami (k wobec 5k) 0.00123
10 4 z pięcioma kuracjami (k wobec 5k) 0.0000941
11 5 z pięcioma kuracjami (k wobec 5k) 0.00000702
12 6 z pięcioma kuracjami (k wobec 5k) 0.0000005132. Oś czasu: rysunek 1
Kod R rysunku 1
# Oś czasu: James Lind, 1716–1794 – lata według cytowanych źródeł
library(ggplot2)
zdarzenia <- data.frame(
rok = c(1716, 1731, 1738, 1747, 1748, 1753, 1758, 1783, 1794, 1795),
opis = c("urodził się\nw Edynburgu", "terminuje u chirurga\nw Edynburgu", "pomocnik chirurga\nw marynarce wojennej",
"Salisbury: 12 chorych,\n6 kuracji", "dyplom MD, odchodzi\nz marynarki", "„A Treatise\nof the Scurvy”",
"naczelny lekarz szpitala\nHaslar", "przechodzi\nna emeryturę", "zmarł w Gosport", "Admiralicja: sok\nz cytryn dla floty"),
rodzaj = c("życie", "praca", "praca", "badanie", "praca", "publikacja", "praca", "życie", "życie", "po śmierci"))
# Gęste lata 1731–1758 i 1783–1795: etykiety nad (1) i pod (−1) osią, na dwóch wysokościach
zdarzenia$strona <- c(1, -1, 1, -1, 1, -1, 1, -1, 1, -1)
zdarzenia$poziom <- c(0.5, 0.5, 0.5, 0.5, 1.2, 1.3, 0.5, 0.5, 0.5, 1.3)
zdarzenia$wyrownanie <- c(0.5, 0.5, 0.5, 0.6, 0.5, 0.5, 0.3, 0.5, 0.7, 0.6)
ksztalty <- c("życie" = 21, "praca" = 22, "publikacja" = 23, "badanie" = 24, "po śmierci" = 25)
kolory <- c("życie" = "grey40", "praca" = "#0072B2", "publikacja" = "#D55E00", "badanie" = "#009E73",
"po śmierci" = "#F0E442") # Okabe–Ito
p1 <- ggplot(zdarzenia, aes(rok, 0)) +
geom_hline(yintercept = 0, colour = "grey60", linewidth = 0.8) +
geom_segment(aes(xend = rok, y = 0, yend = poziom * strona), colour = "grey70") +
geom_point(aes(shape = rodzaj, fill = rodzaj), size = 4, colour = "black") +
geom_text(aes(y = (poziom + 0.07) * strona, label = paste0(rok, "\n", opis), vjust = ifelse(strona > 0, 0, 1), hjust = wyrownanie),
size = 3.3, lineheight = 0.9) +
scale_shape_manual(values = ksztalty, name = NULL) +
scale_fill_manual(values = kolory, name = NULL) +
scale_x_continuous(limits = c(1708, 1803), breaks = seq(1710, 1800, by = 10)) +
scale_y_continuous(limits = c(-2.3, 2.1)) +
labs(x = NULL, y = NULL) +
theme_minimal(base_size = 13) +
theme(axis.text.y = element_blank(), panel.grid = element_blank(), axis.text.x = element_text(colour = "grey30"),
legend.position = "bottom")
p1Bibliografia oprogramowania
Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (test dokładny Fishera – funkcja fisher.test() z pakietu stats; rysunki – pakiety ggplot2 i patchwork). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).
- R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
- ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
- patchwork (wersja 1.3.2): Pedersen, T. L. (2025). patchwork: The composer of plots [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.patchwork
Najczęstsze pytania
Kim był James Lind?
Szkockim lekarzem marynarki wojennej (1716–1794), urodzonym w Edynburgu. W 1747 r. porównał sześć kuracji szkorbutu na okręcie Salisbury, w 1753 r. wydał „A Treatise of the Scurvy”, a od 1758 r. był naczelnym lekarzem szpitala Haslar (Milne, 2012).
Na czym polegało doświadczenie Linda ze szkorbutem?
Dwunastu chorych o podobnym przebiegu choroby, na wspólnej diecie, podzielił na sześć par: cydr, eliksir witriolu, ocet, woda morska, pomarańcze z cytryną i elektuarium. Najszybciej poprawiło się dwóch marynarzy jedzących owoce – jeden po sześciu dniach był zdolny do służby (Lind, 1753).
Czy James Lind odkrył lekarstwo na szkorbut?
Nie wprost. Uważał szkorbut za zaburzenie trawienia, polecał też inne środki, a zalecany przez niego zagęszczony sok tracił witaminę C. Nigdy jasno nie napisał, że cytrusy leczą szkorbut; Admiralicja wprowadziła sok z cytryn dopiero w 1795 r. (Bartholomew, 2002; Milne, 2012).
Czy wynik Linda byłby dziś istotny statystycznie?
To zależy od kodowania. Przy dwóch chorych na kurację porównanie cytrusów z jedną inną kuracją nie może dać p poniżej .333. Cytrusy wobec pozostałych dziesięciu chorych dają w teście Fishera p = .015 dla wyraźnej poprawy, ale p = .167 dla zdolności do służby.
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Bartholomew, M. (2002). James Lind’s Treatise of the Scurvy (1753). Postgraduate Medical Journal, 78(925), 695–696. https://doi.org/10.1136/pmj.78.925.695 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
- Lind, J. (1753). A treatise of the scurvy, in three parts: Containing an inquiry into the nature, causes, and cure, of that disease; together with a critical and chronological view of what has been published on the subject. Sands, Murray and Cochran for A. Kincaid & A. Donaldson. https://archive.org/details/b30507054 ● Otwarty dostęp
- Milne, I. (2012). Who was James Lind, and what exactly did he achieve. Journal of the Royal Society of Medicine, 105(12), 503–508. https://doi.org/10.1258/jrsm.2012.12k090 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
- Tröhler, U. (2005). Lind and scurvy: 1747 to 1795. Journal of the Royal Society of Medicine, 98(11), 519–522. https://doi.org/10.1177/014107680509801120 ● Otwarty dostęp
Cytowania BibTeX
@article{bartholomew2002james, author={Bartholomew, Michael}, title={{James Lind’s Treatise of the Scurvy (1753)}}, journal={Postgraduate Medical Journal}, year={2002}, volume={78}, number={925}, pages={695--696}, doi={10.1136/pmj.78.925.695}}@book{lind1753treatise, author={Lind, James}, title={{A treatise of the scurvy, in three parts: Containing an inquiry into the nature, causes, and cure, of that disease; together with a critical and chronological view of what has been published on the subject}}, year={1753}, publisher={Sands, Murray and Cochran for A. Kincaid \& A. Donaldson}, url={https://archive.org/details/b30507054}}@article{milne2012who, author={Milne, Iain}, title={{Who was James Lind, and what exactly did he achieve}}, journal={Journal of the Royal Society of Medicine}, year={2012}, volume={105}, number={12}, pages={503--508}, doi={10.1258/jrsm.2012.12k090}}@article{trohler2005lind, author={Tröhler, Ulrich}, title={{Lind and scurvy: 1747 to 1795}}, journal={Journal of the Royal Society of Medicine}, year={2005}, volume={98}, number={11}, pages={519--522}, doi={10.1177/014107680509801120}}