Efekt uczenia się (practice effect) – skąd poprawa przy drugim teście?

Opracowanie merytoryczne: Konrad Hryniewicz · Opublikowano: 25 października 2026

Co to jest efekt uczenia się?

Efekt uczenia się (ang. practice effect, też retest effect) to poprawa wyniku przy ponownym wykonaniu tego samego testu, która nie wynika ze zmiany mierzonej cechy. Badany pamięta pozycje, wypracował strategię, zna procedurę i mniej się stresuje. Calamia i in. (2012) w metaanalizach testów neuropsychologicznych pokazali, że wielkość tego efektu zależy m.in. od użycia wersji alternatywnych, wieku i diagnozy badanych oraz odstępu między pomiarami. Efekt dotyczy testów wiedzy, testów poznawczych i testów funkcjonalnych, np. czasu marszu albo zakresu ruchu w fizjoterapii (zob. statystyka dla fizjoterapeuty).

Jak go kontrolować

• Grupa kontrolna. Osoby bez interwencji też rozwiązują test dwa razy. Ich przyrost szacuje efekt uczenia się, a grupa kontrolna chroni też przed regresją do średniej.
• Wersje równoległe. Hausknecht i in. (2007) stwierdzili, że w testach zdolności poznawczych przyrost był większy przy identycznej wersji testu niż przy wersji alternatywnej. Wersje muszą być jednak naprawdę równoważne.
• Pomiar zapoznawczy. Jedno lub kilka wykonań próbnych przed pomiarem wyjściowym. Goldberg i in. (2015) wymieniają je obok zadań odpornych na zapamiętywanie i dobrze dopasowanych wersji alternatywnych.
• Kolejność warunków. W schematach wewnątrzobiektowych pomaga kontrbalansowanie.

Przykład

Test wiedzy 0–40 pkt rozwiązało dwa razy po 40 osób z grupy szkolenia i z grupy kontrolnej (dane symulowane). W grupie kontrolnej wynik wzrósł średnio o 2.58 pkt, t(39) = 4.25, p < .001, choć nikt jej nie szkolił. W grupie szkolenia przyrost wyniósł 6.45 pkt, więc około 40% tego „efektu” dałoby samo powtórzenie testu. Szkolenie przewyższyło kontrolę o 3.88 pkt, 95% CI [2.22, 5.53]. W schemacie pretest–posttest bez grupy kontrolnej te dwa składniki zlałyby się w jeden.

Jak opisać w pracy

Na co uważać

• Przyrost po interwencji bez grupy kontrolnej to suma efektu interwencji, uczenia się i przypadku. Nie przypisuj go w całości interwencji.
• Przy rzetelności test–retest efekt uczenia się przesuwa średnią w drugim pomiarze. Sprawdź różnicę średnich, a nie tylko korelację.
• Efekt nie musi znikać po jednym powtórzeniu. Przy kilku pomiarach, np. w badaniu wiedzy przed szkoleniem i po nim, planuj kontrolę od początku.

set.seed(151)
n <- 40                                                   # osób w każdej grupie, test wiedzy 0–40 pkt
pre_s  <- round(rnorm(n, 22, 5)); post_s <- pmin(40, round(pre_s + rnorm(n, 7, 4)))  # szkolenie
pre_k  <- round(rnorm(n, 22, 5)); post_k <- pmin(40, round(pre_k + rnorm(n, 3, 4)))  # kontrola: tylko powtórzony test
przyrost_s <- post_s - pre_s; przyrost_k <- post_k - pre_k
round(c(szkolenie = mean(przyrost_s), kontrola = mean(przyrost_k), roznica = mean(przyrost_s) - mean(przyrost_k)), 2)
t.test(post_k, pre_k, paired = TRUE)                      # czy sama kontrola „poprawiła się”?
t.test(przyrost_s, przyrost_k)                            # przyrost w szkoleniu ponad efekt uczenia się

szkolenie  kontrola   roznica 
     6.45      2.58      3.88 

	Paired t-test

data:  post_k and pre_k
t = 4.2533, df = 39, p-value = 0.0001275
alternative hypothesis: true mean difference is not equal to 0
95 percent confidence interval:
 1.350441 3.799559
sample estimates:
mean difference 
          2.575 


	Welch Two Sample t-test

data:  przyrost_s and przyrost_k
t = 4.6709, df = 77.671, p-value = 1.236e-05
alternative hypothesis: true difference in means is not equal to 0
95 percent confidence interval:
 2.223263 5.526737
sample estimates:
mean of x mean of y 
    6.450     2.575

Najczęstsze pytania

Jak sprawdzić, czy w moim badaniu wystąpił efekt uczenia się?

Najprościej w grupie kontrolnej bez interwencji, która rozwiązuje test tyle samo razy. Jej średni przyrost między pomiarami szacuje efekt uczenia się.

Czy wersje równoległe testu całkowicie usuwają efekt uczenia się?

Nie. Zmniejszają wpływ pamięci konkretnych pozycji, ale badany nadal zna procedurę i ma wypracowaną strategię. Wersje muszą też mieć równoważne średnie i rzetelność.

Po co robić pomiar zapoznawczy przed pomiarem wyjściowym?

Największa poprawa pojawia się zwykle między pierwszym a drugim wykonaniem. Próbne wykonanie przed pomiarem wyjściowym przesuwa ten skok poza analizowany okres.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

@article{calamia2012scoring, author={Calamia, Matthew and Markon, Kristian and Tranel, Daniel}, title={{Scoring higher the second time around: Meta-analyses of practice effects in neuropsychological assessment}}, journal={The Clinical Neuropsychologist}, year={2012}, volume={26}, number={4}, pages={543--570}, doi={10.1080/13854046.2012.680913}}

@article{goldberg2015practice, author={Goldberg, Terry E. and Harvey, Philip D. and Wesnes, Keith A. and Snyder, Peter J. and Schneider, Lon S.}, title={{Practice effects due to serial cognitive assessment: Implications for preclinical Alzheimer’s disease randomized controlled trials}}, journal={Alzheimer’s \& Dementia: Diagnosis, Assessment \& Disease Monitoring}, year={2015}, volume={1}, number={1}, pages={103--111}, doi={10.1016/j.dadm.2014.11.003}}

@article{hausknecht2007retesting, author={Hausknecht, John P. and Halpert, Jane A. and Di Paolo, Nicole T. and Moriarty Gerrard, Meghan O.}, title={{Retesting in selection: A meta-analysis of coaching and practice effects for tests of cognitive ability}}, journal={Journal of Applied Psychology}, year={2007}, volume={92}, number={2}, pages={373--385}, doi={10.1037/0021-9010.92.2.373}}