Słownik metodologiczny · Projekt badania

Efekt przeniesienia (carryover) – dlaczego kontrbalansowanie nie zawsze wystarcza

Efekt przeniesienia to ślad, jaki jeden warunek zostawia w następnym. Pokazujemy przeniesienie asymetryczne, przerwę wypłukującą i przykład w R z interakcją kolejność × warunek.

Strona główna / Słownik / Efekt przeniesienia (carryover)

Opracowanie merytoryczne: · Opublikowano:

W skrócie: Efekt przeniesienia to wpływ wcześniejszego warunku na wynik w następnym w schemacie wewnątrzobiektowym. Kontrbalansowanie radzi sobie tylko z przeniesieniem symetrycznym; przy asymetrycznym pomaga przerwa wypłukująca, analiza pierwszej sesji albo schemat międzyobiektowy.

Co to jest efekt przeniesienia?

Efekt przeniesienia (ang. carryover effect) to wpływ warunku, który osoba przeszła wcześniej, na jej wynik w kolejnym warunku schematu wewnątrzobiektowego. Od zwykłej wprawy czy zmęczenia różni się tym, że zależy od tego, który warunek był wcześniej. Greenwald (1976) zalicza przeniesienie do głównych kosztów pomiarów powtarzanych, obok praktyki i uwrażliwienia.

Przeniesienie symetryczne i asymetryczne

Gdy A wpływa na B tak samo jak B na A, przeniesienie jest symetryczne i kontrbalansowanie rozkłada je po równo na warunki. Częściej jest asymetryczne: technikę zapamiętywania poznaną w jednym warunku osoba stosuje potem w drugim, a „oduczyć się” jej nie da. Wtedy kontrbalansowanie nie pomaga, bo obciążenie występuje tylko w jednej kolejności i zaniża różnicę między warunkami.

Przy skutkach przemijających (lek, zmęczenie, nastrój) zaplanuj przerwę wypłukującą (ang. washout), czyli odstęp czasu, po którym skutek pierwszego warunku wygasa. Przy nauce, wglądzie czy wprowadzeniu w błąd przerwa nie wystarczy – wybierz schemat międzyobiektowy.

Przykład

60 osób uczyło się list słów zwykłym sposobem (A) i techniką wyobrażeniową (B), po 30 w kolejności AB i BA (dane symulowane). Technika dodawała 3 słowa, ale osoby z kolejności BA stosowały ją także w A. W kolejności AB średnie wyniosły 14.25 (A) i 16.64 (B), w BA – 17.35 (B) i 17.67 (A). W całej próbie różnica B − A spadła do 1.03 słowa. Sygnałem przeniesienia była interakcja kolejność × warunek w ANOVA z powtarzanymi pomiarami, F(1, 58) = 12.84, p < .001. W schemacie AB/BA ta interakcja nakłada się na efekt sesji, więc oceniaj ją razem z wiedzą o procedurze. Porównanie samej pierwszej sesji dało 3.10 słowa, t(58) = 3.47, p < .001.

Jak opisać w pracy

Interakcja kolejności i warunku była istotna, F(1, 58) = 12.84, p < .001, co wskazuje na przeniesienie techniki wyobrażeniowej do warunku kontrolnego. Efekt techniki oszacowano więc tylko na podstawie pierwszej sesji: B − A = 3.10 słowa, t(58) = 3.47, p < .001.

Na co uważać

  • Wellek i Blettner (2012) zaznaczają, że analiza schematu naprzemiennego jest poprawna tylko bez przeniesienia; gdy nie można go pominąć, efekt ocenia się na danych z pierwszego okresu.
  • Nieistotna interakcja w małej próbie nie dowodzi braku przeniesienia. Ryzyko oceniaj przed badaniem, z logiki procedury.
  • Kolejność uwzględnij w modelu (zob. ANOVA z powtarzanymi pomiarami czy model mieszany).

Najczęstsze pytania

Czym jest przeniesienie asymetryczne?

To sytuacja, w której warunek A wpływa na B inaczej niż B na A, np. poznana technika zapamiętywania przechodzi do warunku kontrolnego, ale nie odwrotnie. Kontrbalansowanie go nie usuwa.

Co to jest przerwa wypłukująca (washout)?

To odstęp czasu między warunkami, po którym skutek pierwszego warunku wygasa. Działa przy skutkach przemijających, np. leku czy zmęczenia, ale nie przy nauce lub wglądzie.

Jak analizować dane, gdy wystąpił efekt przeniesienia?

Efekt warunku oszacuj na danych z pierwszej sesji, porównując grupy jak w schemacie międzyobiektowym. W pracy opisz, skąd wiadomo o przeniesieniu i dlaczego wybrano taką analizę.

Powiązane hasła

KontrbalansowanieCzynnik wewnątrzobiektowySchemat międzyobiektowy i wewnątrzobiektowyANOVA z powtarzanymi pomiaramiEfekt interakcji

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Poradnik

ANOVA z powtarzanymi pomiarami czy model mieszany?

Ten sam przykład 2 × 4 w afex i lmerTest, symulacja odpadania MAR, struktura efektów losowych, stopnie swobody, R² i gotowy opis do artykułu.

Czytaj →

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Greenwald, A. G. (1976). Within-subjects designs: To use or not to use? Psychological Bulletin, 83(2), 314–320. https://doi.org/10.1037/0033-2909.83.2.314
  2. Wellek, S., & Blettner, M. (2012). On the proper use of the crossover design in clinical trials. Deutsches Ärzteblatt International, 109(15), 276–281. https://doi.org/10.3238/arztebl.2012.0276 ● Otwarty dostęp: pełny tekst

Cytowania BibTeX

@article{greenwald1976within, author={Greenwald, Anthony G.}, title={{Within-subjects designs: To use or not to use?}}, journal={Psychological Bulletin}, year={1976}, volume={83}, number={2}, pages={314--320}, doi={10.1037/0033-2909.83.2.314}}
@article{wellek2012proper, author={Wellek, Stefan and Blettner, Maria}, title={{On the proper use of the crossover design in clinical trials}}, journal={Deutsches Ärzteblatt International}, year={2012}, volume={109}, number={15}, pages={276--281}, doi={10.3238/arztebl.2012.0276}}
R