Co to jest efekt ankietera?
Efekt ankietera (ang. interviewer effect) to wpływ osoby prowadzącej wywiad na odpowiedzi badanych. Działa przez cechy ankietera (płeć, wiek, pochodzenie) i przez sposób zadawania pytań: tempo, intonację, dopytywanie, notowanie odpowiedzi. Davis i in. (2010) wskazują, że jest najsilniejszy przy pytaniach o postawy wobec grup społecznych i o zachowania drażliwe, np. używanie substancji, gdzie łączy się z aprobatą społeczną.
Ma dwie postacie. Obciążenie przesuwa wyniki wszystkich ankieterów w tę samą stronę. Wariancja ankieterów oznacza, że każdy ankieter „ciągnie” swoich respondentów w nieco inną stronę. Odpowiedzi zebrane przez tę samą osobę są wtedy do siebie podobne jak dane z jednego klastra. West i Blom (2016) w przeglądzie badań pokazują, że ankieterzy wpływają nie tylko na pomiar, ale też na kontakt z respondentami, ich rekrutację i przetwarzanie danych, a zmienność między nimi zmniejsza precyzję oszacowań.
Jak to policzyć
Miarą wariancji ankieterów jest współczynnik korelacji wewnątrzklasowej ρ dla ankieterów. Przy m wywiadach na ankietera efekt schematu wynosi deff = 1 + ρ(m − 1), a efektywna liczebność próby to n/deff. W danych symulowanych (20 ankieterów po 25 wywiadów) ICC = .062, deff = 2.48, więc 500 wywiadów daje tyle informacji co 202 niezależne obserwacje; różnice między ankieterami były istotne, p < .001. Nawet małe ρ szkodzi, gdy jeden ankieter robi wiele wywiadów. Wiarygodną ocenę daje tylko losowy przydział respondentów do ankieterów, bo inaczej efekt ankietera miesza się z różnicami między rejonami.
Jak go ograniczyć
- Standaryzowane szkolenie i czytanie pytań dosłownie, bez parafraz.
- Pytania drażliwe do samodzielnego wypełnienia (karta, tablet) – zob. rodzaje badań ankietowych.
- Więcej ankieterów z mniejszą liczbą wywiadów na osobę.
- Numer ankietera w bazie i analiza modelem wielopoziomowym z ankieterem jako efektem losowym.
Jak opisać w pracy
Na co uważać
- Dobieranie ankietera do respondenta. Davis i in. (2010) znaleźli zaskakująco mało dowodów, że dopasowanie płci lub pochodzenia poprawia odsetek odpowiedzi albo trafność danych.
- Badania jakościowe. W wywiadzie pogłębionym badacz jest częścią narzędzia; tu mówi się raczej o refleksyjności niż o ICC.
Efekt ankietera w R
Kod tworzy dane 20 ankieterów po 25 wywiadów z niewielką wariancją ankieterów, liczy ICC(1) z jednoczynnikowej analizy wariancji, efekt schematu i efektywną liczebność próby. Liczby w tekście pochodzą z tego kodu.
ICC ankieterów i efekt schematu
R
set.seed(517)
k <- 20; m <- 25 # 20 ankieterów po 25 wywiadów
ankieter <- factor(rep(1:k, each = m))
wynik <- rep(rnorm(k, 0, sqrt(0.04)), each = m) + rnorm(k * m) # ocena zdrowia (skala z)
a <- anova(lm(wynik ~ ankieter)) # jednoczynnikowa ANOVA: ankieter jako grupa
msb <- a$`Mean Sq`[1]; msw <- a$`Mean Sq`[2]
icc <- (msb - msw) / (msb + (m - 1) * msw) # ICC(1) – udział wariancji ankieterów
deff <- 1 + icc * (m - 1) # efekt schematu z powodu ankieterów
round(c(ICC = icc, deff = deff, n = k * m, n_efektywne = k * m / deff), 3)
round(a$`Pr(>F)`[1], 4) # test różnic między ankieteramiWynik w R
ICC deff n n_efektywne
0.062 2.478 500.000 201.799
[1] 2e-04Bibliografia oprogramowania
Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (bez dodatkowych pakietów). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).
- R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
Najczęstsze pytania
Jak sprawdzić, czy w moim badaniu wystąpił efekt ankietera?
Zapisz numer ankietera przy każdym wywiadzie i policz ICC dla ankieterów, np. w modelu wielopoziomowym. Wiarygodny wynik daje tylko losowy przydział respondentów do ankieterów.
Czy efekt ankietera występuje w ankiecie internetowej?
Nie w klasycznej postaci, bo nikt nie zadaje pytań. Dlatego pytania drażliwe w wywiadzie przenosi się często do części wypełnianej samodzielnie przez respondenta.
Czy lepiej mieć kilku ankieterów, czy jednego?
Przy tej samej liczbie wywiadów lepiej więcej ankieterów z mniejszą liczbą wywiadów na osobę. Efekt schematu 1 + ρ(m − 1) rośnie wraz z liczbą wywiadów jednego ankietera.
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Rodzaje badań ankietowych
Czas, dobór, kanał i cel badania ankietowego oraz ich konsekwencje dla wniosków – z symulacją autoselekcji w R i wzorem opisu schematu.
Czytaj →PoradnikWywiad pogłębiony w pracy dyplomowej
Scenariusz z dopytaniami, pilotaż, zgoda na nagranie, transkrypcja dosłowna a wygładzona, anonimizacja, przechowywanie danych i wzór opisu procedury.
Czytaj →PoradnikCałkowity błąd badania sondażowego (TSE)
Pokrycie, brak odpowiedzi, pomiar i ważenie w jednym rachunku MSE: symulacja czterech planów za ten sam budżet i opis ograniczeń.
Czytaj →Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Davis, R. E., Couper, M. P., Janz, N. K., Caldwell, C. H., & Resnicow, K. (2010). Interviewer effects in public health surveys. Health Education Research, 25(1), 14–26. https://doi.org/10.1093/her/cyp046 ● Otwarty dostęp
- West, B. T., & Blom, A. G. (2016). Explaining interviewer effects: A research synthesis. Journal of Survey Statistics and Methodology, smw024. https://doi.org/10.1093/jssam/smw024
Cytowania BibTeX
@article{davis2010interviewer, author={Davis, R. E. and Couper, M. P. and Janz, N. K. and Caldwell, C. H. and Resnicow, K.}, title={{Interviewer effects in public health surveys}}, journal={Health Education Research}, year={2010}, volume={25}, number={1}, pages={14--26}, doi={10.1093/her/cyp046}}@article{west2016explaining, author={West, Brady T. and Blom, Annelies G.}, title={{Explaining interviewer effects: A research synthesis}}, journal={Journal of Survey Statistics and Methodology}, year={2016}, pages={smw024}, doi={10.1093/jssam/smw024}}