Słownik metodologiczny · Pomiar i skale

Efekt ankietera – jak osoba prowadząca wywiad zmienia odpowiedzi?

Efekt ankietera to wpływ osoby prowadzącej wywiad na odpowiedzi badanych. Pokazujemy, jak go zmierzyć korelacją wewnątrzklasową i efektem schematu, jak go ograniczyć i jak opisać w pracy.

Strona główna / Słownik / Efekt ankietera
W skrócie: Efekt ankietera to wpływ osoby prowadzącej wywiad na odpowiedzi badanych – przez jej cechy i sposób zadawania pytań. Odpowiedzi zebrane przez tego samego ankietera są do siebie podobne, co mierzy ICC ankieterów. Już małe ICC przy wielu wywiadach na osobę wyraźnie zmniejsza efektywną liczebność próby.

Co to jest efekt ankietera?

Efekt ankietera (ang. interviewer effect) to wpływ osoby prowadzącej wywiad na odpowiedzi badanych. Działa przez cechy ankietera (płeć, wiek, pochodzenie) i przez sposób zadawania pytań: tempo, intonację, dopytywanie, notowanie odpowiedzi. Davis i in. (2010) wskazują, że jest najsilniejszy przy pytaniach o postawy wobec grup społecznych i o zachowania drażliwe, np. używanie substancji, gdzie łączy się z aprobatą społeczną.

Ma dwie postacie. Obciążenie przesuwa wyniki wszystkich ankieterów w tę samą stronę. Wariancja ankieterów oznacza, że każdy ankieter „ciągnie” swoich respondentów w nieco inną stronę. Odpowiedzi zebrane przez tę samą osobę są wtedy do siebie podobne jak dane z jednego klastra. West i Blom (2016) w przeglądzie badań pokazują, że ankieterzy wpływają nie tylko na pomiar, ale też na kontakt z respondentami, ich rekrutację i przetwarzanie danych, a zmienność między nimi zmniejsza precyzję oszacowań.

Jak to policzyć

Miarą wariancji ankieterów jest współczynnik korelacji wewnątrzklasowej ρ dla ankieterów. Przy m wywiadach na ankietera efekt schematu wynosi deff = 1 + ρ(m − 1), a efektywna liczebność próby to n/deff. W danych symulowanych (20 ankieterów po 25 wywiadów) ICC = .062, deff = 2.48, więc 500 wywiadów daje tyle informacji co 202 niezależne obserwacje; różnice między ankieterami były istotne, p < .001. Nawet małe ρ szkodzi, gdy jeden ankieter robi wiele wywiadów. Wiarygodną ocenę daje tylko losowy przydział respondentów do ankieterów, bo inaczej efekt ankietera miesza się z różnicami między rejonami.

Jak go ograniczyć

  • Standaryzowane szkolenie i czytanie pytań dosłownie, bez parafraz.
  • Pytania drażliwe do samodzielnego wypełnienia (karta, tablet) – zob. rodzaje badań ankietowych.
  • Więcej ankieterów z mniejszą liczbą wywiadów na osobę.
  • Numer ankietera w bazie i analiza modelem wielopoziomowym z ankieterem jako efektem losowym.

Jak opisać w pracy

Wywiady przeprowadziło 20 przeszkolonych ankieterów (po 25 wywiadów), do których respondentów przydzielano losowo. Korelacja wewnątrzklasowa dla ankieterów wyniosła ICC = .062, co odpowiada efektowi schematu deff = 2.48; w analizach uwzględniono ankietera jako efekt losowy.

Na co uważać

  • Dobieranie ankietera do respondenta. Davis i in. (2010) znaleźli zaskakująco mało dowodów, że dopasowanie płci lub pochodzenia poprawia odsetek odpowiedzi albo trafność danych.
  • Badania jakościowe. W wywiadzie pogłębionym badacz jest częścią narzędzia; tu mówi się raczej o refleksyjności niż o ICC.
Przykład reprodukowalny

Efekt ankietera w R

Kod tworzy dane 20 ankieterów po 25 wywiadów z niewielką wariancją ankieterów, liczy ICC(1) z jednoczynnikowej analizy wariancji, efekt schematu i efektywną liczebność próby. Liczby w tekście pochodzą z tego kodu.

ICC ankieterów i efekt schematu

Dane wejściowe: 500 wywiadów, 20 ankieterów po 25 respondentów, wynik na skali z (dane symulowane, set.seed(517)).

Co odczytać: ICC = 0.062, deff = 2.478, n_efektywne = 201.8 z 500; p testu różnic między ankieterami = 0.0002.

R
set.seed(517)
k <- 20; m <- 25                                  # 20 ankieterów po 25 wywiadów
ankieter <- factor(rep(1:k, each = m))
wynik <- rep(rnorm(k, 0, sqrt(0.04)), each = m) + rnorm(k * m)  # ocena zdrowia (skala z)
a <- anova(lm(wynik ~ ankieter))                  # jednoczynnikowa ANOVA: ankieter jako grupa
msb <- a$`Mean Sq`[1]; msw <- a$`Mean Sq`[2]
icc <- (msb - msw) / (msb + (m - 1) * msw)        # ICC(1) – udział wariancji ankieterów
deff <- 1 + icc * (m - 1)                         # efekt schematu z powodu ankieterów
round(c(ICC = icc, deff = deff, n = k * m, n_efektywne = k * m / deff), 3)
round(a$`Pr(>F)`[1], 4)                           # test różnic między ankieterami
Wynik w R
        ICC        deff           n n_efektywne
      0.062       2.478     500.000     201.799
[1] 2e-04

Bibliografia oprogramowania

Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (bez dodatkowych pakietów). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).

  1. R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/

Najczęstsze pytania

Jak sprawdzić, czy w moim badaniu wystąpił efekt ankietera?

Zapisz numer ankietera przy każdym wywiadzie i policz ICC dla ankieterów, np. w modelu wielopoziomowym. Wiarygodny wynik daje tylko losowy przydział respondentów do ankieterów.

Czy efekt ankietera występuje w ankiecie internetowej?

Nie w klasycznej postaci, bo nikt nie zadaje pytań. Dlatego pytania drażliwe w wywiadzie przenosi się często do części wypełnianej samodzielnie przez respondenta.

Czy lepiej mieć kilku ankieterów, czy jednego?

Przy tej samej liczbie wywiadów lepiej więcej ankieterów z mniejszą liczbą wywiadów na osobę. Efekt schematu 1 + ρ(m − 1) rośnie wraz z liczbą wywiadów jednego ankietera.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Davis, R. E., Couper, M. P., Janz, N. K., Caldwell, C. H., & Resnicow, K. (2010). Interviewer effects in public health surveys. Health Education Research, 25(1), 14–26. https://doi.org/10.1093/her/cyp046 ● Otwarty dostęp
  2. West, B. T., & Blom, A. G. (2016). Explaining interviewer effects: A research synthesis. Journal of Survey Statistics and Methodology, smw024. https://doi.org/10.1093/jssam/smw024

Cytowania BibTeX

@article{davis2010interviewer, author={Davis, R. E. and Couper, M. P. and Janz, N. K. and Caldwell, C. H. and Resnicow, K.}, title={{Interviewer effects in public health surveys}}, journal={Health Education Research}, year={2010}, volume={25}, number={1}, pages={14--26}, doi={10.1093/her/cyp046}}
@article{west2016explaining, author={West, Brady T. and Blom, Annelies G.}, title={{Explaining interviewer effects: A research synthesis}}, journal={Journal of Survey Statistics and Methodology}, year={2016}, pages={smw024}, doi={10.1093/jssam/smw024}}
R