Słownik metodologiczny · Pomiar i skale

Zmęczenie respondenta – dlaczego odpowiedzi pod koniec ankiety są gorsze?

Zmęczenie respondenta to spadek uwagi i motywacji w trakcie badania. Pokazujemy, czym różni się od obciążenia respondenta, jak rozpoznać je w danych, jak je ograniczyć w ankiecie i eksperymencie oraz jak opisać w pracy.

Strona główna / Słownik / Zmęczenie respondenta
W skrócie: Zmęczenie respondenta to spadek uwagi i motywacji badanego w trakcie ankiety lub eksperymentu. Pytania umieszczone dalej dostają wtedy szybsze, bardziej jednolite i częściej puste odpowiedzi. Wykrywa się je przez losową rotację kolejności bloków, a w eksperymencie wewnątrzobiektowym ogranicza kontrbalansowaniem.

Co to jest zmęczenie respondenta?

Zmęczenie respondenta (ang. respondent fatigue, survey fatigue) to spadek uwagi i motywacji badanego w trakcie wypełniania ankiety albo wykonywania zadań. Jego skutkiem jest gorsza jakość odpowiedzi na pytania umieszczone dalej. To coś innego niż obciążenie respondenta: obciążenie opisuje wymagania badania (czas, trudność, liczbę pytań), a zmęczenie – stan badanego, który narasta z każdą minutą.

Mechanizm wyjaśnia koncepcja satisficing Krosnicka (1991). Gdy staranna odpowiedź wymaga dużego wysiłku, część osób zadowala się odpowiedzią „wystarczającą”: wybiera pierwszą sensowną opcję, potakuje, nie różnicuje ocen, zaznacza „nie wiem” albo odpowiada losowo. Im dalej w kwestionariuszu, tym mniej motywacji, więc takich odpowiedzi przybywa.

Jak rozpoznać zmęczenie w danych

Herzog i Bachman (1981) porównali długi kwestionariusz z krótszymi wersjami. Pozycje w dużych zestawach pod koniec długiego kwestionariusza częściej dostawały identyczne odpowiedzi, czyli straightlining. Zmieniało to średnie i korelacje w obrębie zestawu, a korelacje między zestawami prawie nie. Galesic i Bosnjak (2009) pokazali, że w dłuższej ankiecie internetowej na dalsze pytania odpowiadano szybciej, krócej i bardziej jednolicie. Typowe objawy to więc speeding, jednolite odpowiedzi w tabelach, rosnące braki i coraz krótsze odpowiedzi otwarte pod koniec.

Najprościej sprawdzić to eksperymentalnie: losowo rotuj kolejność bloków i porównaj tę samą skalę, gdy stoi na początku i na końcu. Rotacja rozkłada też zmęczenie równo między skale (zob. efekt kolejności pytań).

Zmęczenie w eksperymencie

W schemacie wewnątrzobiektowym zmęczenie jest efektem kolejności: wyniki w późniejszych warunkach spadają niezależnie od manipulacji, odwrotnie niż przy efekcie praktyki. Neutralizuje się je kontrbalansowaniem i przerwami. W badaniu podłużnym zmęczenie kolejnymi falami sprzyja utracie uczestników.

Jak opisać w pracy

Aby ograniczyć wpływ zmęczenia respondentów, kolejność czterech bloków skal losowano dla każdej osoby. Jakość odpowiedzi oceniono na podstawie czasu wypełniania, jednolitych odpowiedzi w tabelach i braków danych w zależności od pozycji bloku w kwestionariuszu.

Na co uważać

  • Rotacja nie usuwa zmęczenia. Tylko rozkłada je równo; skrócić ankietę i tak trzeba.
  • Nie każda jednolita odpowiedź to zmęczenie. Przy spójnej skali identyczne odpowiedzi mogą być prawdziwe. Reguły wykluczeń ustal z góry (zob. nieuważne odpowiedzi w ankietach online).

Najczęstsze pytania

Czym różni się zmęczenie respondenta od obciążenia respondenta?

Obciążenie opisuje wymagania badania: czas, trudność i liczbę pytań. Zmęczenie to stan badanego, który narasta w trakcie wypełniania i obniża jakość odpowiedzi na dalsze pytania.

Gdzie w ankiecie umieścić najważniejszą skalę?

Raczej wcześniej, przed długimi i mniej ważnymi blokami. Jeśli kilka skal jest równie ważnych, losuj kolejność bloków, aby zmęczenie rozłożyło się równo.

Jak sprawdzić, czy zmęczenie obniżyło jakość moich danych?

Przy losowej kolejności bloków porównaj czas, jednolite odpowiedzi i braki w tym samym bloku na początku i na końcu ankiety. Bez rotacji pozycja miesza się z treścią bloku.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Galesic, M., & Bosnjak, M. (2009). Effects of questionnaire length on participation and indicators of response quality in a web survey. Public Opinion Quarterly, 73(2), 349–360. https://doi.org/10.1093/poq/nfp031 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
  2. Herzog, A. R., & Bachman, J. G. (1981). Effects of questionnaire length on response quality. Public Opinion Quarterly, 45(4), 549. https://doi.org/10.1086/268687
  3. Krosnick, J. A. (1991). Response strategies for coping with the cognitive demands of attitude measures in surveys. Applied Cognitive Psychology, 5(3), 213–236. https://doi.org/10.1002/acp.2350050305

Cytowania BibTeX

@article{galesic2009effects, author={Galesic, M. and Bosnjak, M.}, title={{Effects of questionnaire length on participation and indicators of response quality in a web survey}}, journal={Public Opinion Quarterly}, year={2009}, volume={73}, number={2}, pages={349--360}, doi={10.1093/poq/nfp031}}
@article{herzog1981effects, author={Herzog, A. Regula and Bachman, Jerald G.}, title={{Effects of questionnaire length on response quality}}, journal={Public Opinion Quarterly}, year={1981}, volume={45}, number={4}, pages={549}, doi={10.1086/268687}}
@article{krosnick1991response, author={Krosnick, Jon A.}, title={{Response strategies for coping with the cognitive demands of attitude measures in surveys}}, journal={Applied Cognitive Psychology}, year={1991}, volume={5}, number={3}, pages={213--236}, doi={10.1002/acp.2350050305}}
R