Co to jest efekt kolejności pytań?
Efekt kolejności pytań (ang. question order effect, szerzej efekt kontekstu, context effect) to zmiana odpowiedzi na pytanie pod wpływem pytań zadanych wcześniej. Poprzednie pytanie przypomina respondentowi pewne informacje i podsuwa sposób rozumienia następnego. Układ kwestionariusza jest więc częścią pomiaru, bo samoopisy postaw zależą od kontekstu, w jakim padają pytania (Schwarz, 1999).
Asymilacja i kontrast
Klasyczny przypadek to pytanie ogólne zadane po szczegółowym. W eksperymentach Stracka i in. (1988) badani najpierw oceniali jeden obszar życia, a potem ogólne zadowolenie z życia. Odpowiedź ogólna upodabniała się wtedy do szczegółowej, bo przywołana chwilę wcześniej informacja trafiała do oceny. To asymilacja. Gdy oba pytania przedstawiono jako jedną całość, badani częściej pomijali już opisany obszar, bo w rozmowie nie powtarza się tego, co zostało powiedziane. Odsunięcie oceny od treści wcześniejszego pytania to kontrast. Kierunek efektu zależy więc od tego, jak respondent rozumie związek między pytaniami.
Jak ograniczyć efekt kolejności
- Od ogólnych do szczegółowych. Pytanie ogólne, np. o zadowolenie ze studiów, zadaj przed pytaniami o poszczególne aspekty.
- Bloki tematyczne. Grupuj pytania o jeden temat i zapowiadaj przejście do nowego bloku krótką instrukcją.
- Pytania nastawiające na koniec bloku. Pytanie o porażki czy konflikty umieść po skalach, których wyniki analizujesz.
- Rotacja bloków. Gdy bloki nie mają naturalnej kolejności, losuj ją. To odpowiednik kontrbalansowania w eksperymencie.
Pytania metryczkowe zwykle trafiają na koniec. Kolejność odpowiedzi w obrębie jednego pytania to osobny problem: efekt kolejności odpowiedzi.
Przykład: źle i dobrze
Źle: „Jak oceniasz kontakt ze swoim promotorem?”, a zaraz potem „Jak ogólnie oceniasz swoje studia?”. Ocena ogólna może wtedy odzwierciedlać głównie relację z promotorem.
Dobrze: najpierw „Jak ogólnie oceniasz swoje studia?”, potem zapowiedź „Teraz zapytamy o poszczególne aspekty studiów” i bloki pytań szczegółowych w losowanej kolejności. Układ całej ankiety omawia poradnik Jak zrobić ankietę do pracy dyplomowej.
Jak opisać w pracy
Na co uważać
- Rotacja nie usuwa efektu kontekstu, tylko rozkłada go na wersje ankiety. Zapisz w danych, którą kolejność dostała każda osoba.
- Nie zmieniaj kolejności pozycji w gotowej skali psychometrycznej, jeśli autorzy tego nie przewidzieli. Normy i rzetelność dotyczą oryginalnego układu.
- Thomander i Krosnick (2024) wymieniają kolejność pytań wśród cech kwestionariusza, które wpływają na odpowiedzi. Sprawdź układ ankiety w badaniu pilotażowym.
Najczęstsze pytania
Czy w ankiecie pytanie ogólne zadawać przed szczegółowymi?
Zwykle tak. Pytanie ogólne zadane po szczegółowym bywa zdominowane przez informacje przywołane chwilę wcześniej. Gdy zaczniesz od ogólnego, odpowiedź nie jest zabarwiona przez jeden konkretny aspekt.
Czym różni się asymilacja od kontrastu w ankiecie?
Asymilacja to upodobnienie odpowiedzi do treści wcześniejszego pytania. Kontrast to odsunięcie się od niej, np. gdy respondent pomija w ocenie ogólnej obszar, o którym już mówił.
Czy losować kolejność bloków pytań w ankiecie online?
Warto, gdy bloki nie mają naturalnej kolejności. Losowanie rozkłada efekt kontekstu na wersje ankiety. Zapisz wylosowaną kolejność w danych, aby móc ją uwzględnić w analizie.
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Jak zrobić ankietę do pracy dyplomowej
12 kroków od hipotez do czystych danych: skale, pytania, zgoda, pilotaż, Google Forms czy LimeSurvey, książka kodów, harmonogram i lista kontrolna.
Czytaj →PoradnikNajczęstsze błędy w ankietach
Pytania dwa w jednym, złe kafeterie, wielkie macierze i brak „nie dotyczy” – przykłady źle/dobrze z audytów ankiet i lista kontrolna przed startem.
Czytaj →Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Schwarz, N. (1999). Self-reports: How the questions shape the answers. American Psychologist, 54(2), 93–105. https://doi.org/10.1037/0003-066X.54.2.93
- Strack, F., Martin, L. L., & Schwarz, N. (1988). Priming and communication: Social determinants of information use in judgments of life satisfaction. European Journal of Social Psychology, 18(5), 429–442. https://doi.org/10.1002/ejsp.2420180505
- Thomander, S. D., & Krosnick, J. A. (2024). Question and questionnaire design. In J. E. Edlund & A. L. Nichols (Eds.), The Cambridge handbook of research methods and statistics for the social and behavioral sciences (pp. 352–370). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009000796.017
Cytowania BibTeX
@article{schwarz1999self, author={Schwarz, Norbert}, title={{Self-reports: How the questions shape the answers}}, journal={American Psychologist}, year={1999}, volume={54}, number={2}, pages={93--105}, doi={10.1037/0003-066x.54.2.93}}@article{strack1988priming, author={Strack, Fritz and Martin, Leonard L. and Schwarz, Norbert}, title={{Priming and communication: Social determinants of information use in judgments of life satisfaction}}, journal={European Journal of Social Psychology}, year={1988}, volume={18}, number={5}, pages={429--442}, doi={10.1002/ejsp.2420180505}}@incollection{thomander2024question, author={Thomander, Sierra Davis and Krosnick, Jon A.}, title={{Question and questionnaire design}}, booktitle={The Cambridge handbook of research methods and statistics for the social and behavioral sciences}, year={2024}, pages={352--370}, publisher={Cambridge University Press}, doi={10.1017/9781009000796.017}}