Kim był Donald Fiske?
Donald W. Fiske (1916–2003) był amerykańskim psychologiem osobowości i metodologiem, współautorem – z Donaldem Campbellem – macierzy wielu cech i wielu metod (MTMM). Urodził się w Lincoln w New Hampshire, a dorastał w Medford w Massachusetts. Na Harvardzie ukończył filozofię (1937) i psychologię (1939), uczył na Harvardzie i w Wellesley College, a w 1942 r. wstąpił do sekcji psychologii lotniczej marynarki wojennej USA, którą od 1946 r. kierował (Association for Psychological Science, 2003; University of Chicago Chronicle, 2003).
Doktorat z psychologii uzyskał w 1948 r. na Uniwersytecie Michigan, gdzie pracował jako instruktor. W tym samym roku przeszedł na Uniwersytet Chicagowski i został tam do końca kariery; w latach 1982–1985 kierował katedrą psychologii. Był prezesem Society for Multivariate Experimental Psychology (1968) i Midwestern Psychological Association. Zmarł 6 kwietnia 2003 r. w wieku 86 lat (Cacioppo i in., 2003; University of Chicago Chronicle, 2003).
Najważniejsze pomysły
- Macierz MTMM (1959). Campbell i Fiske (1959) zaproponowali, by trafność oceniać, mierząc kilka cech kilkoma metodami i porównując korelacje: tej samej cechy różnymi metodami (trafność zbieżna) z korelacjami różnych cech (trafność różnicowa). Według Johna Cacioppo to najczęściej cytowany artykuł w historii Psychological Bulletin – około 1993 r. miał ponad 2000 cytowań, dwa razy więcej niż jakikolwiek inny (University of Chicago Chronicle, 2003).
- Oceny z różnych źródeł (1949). Jeszcze przed MTMM Fiske (1949) badał, czy struktura czynnikowa ocen osobowości jest spójna, gdy oceny pochodzą z różnych źródeł. Pytanie, czy wynik zależy od tego, kto i jak mierzy, przewija się przez całą jego pracę.
- Krytyka pomiaru osobowości. W książce Measuring the Concepts of Personality (Fiske, 1971) i późniejszych pracach przestrzegał przed traktowaniem samoopisu jako trafnej miary opisywanych cech i zalecał konkretne, obserwowalne wskaźniki, np. zachowania niewerbalne (University of Chicago Chronicle, 2003).
- Badania interakcji i metateoria. Ze Starkeyem Duncanem badał rozmowę twarzą w twarz (1977, 1985); doszli do wniosku, że liczby i czasy trwania zachowań nie dają się zinterpretować bez ich sekwencji. Z Richardem Shwederem zredagował tom Metatheory in Social Science (1986) po konferencji z udziałem m.in. Campbella, Meehla i Cronbacha (Cacioppo i in., 2003).
Ciekawostka
Patrick Shrout, jeden z jego doktorantów, wspominał, że latami nie potrafił mówić do promotora po imieniu. Dla studentów był „Mr. Fiske”, a na licznych notatkach z uwagami, które zostawiał na ich biurkach, podpisywał się inicjałami „DWF”. Był człowiekiem formalnym, ale – jak pisze Shrout – ta formalność była przemyślana: w dniu obrony doktoratu Shrout znalazł na biurku notatkę z gratulacjami i kilkoma drobnymi poprawkami, podpisaną po raz pierwszy „Don” (Cacioppo i in., 2003).
Ten sam promotor w drugiej połowie kariery namawiał studentów, by porzucili skale i miary, nad którymi on sam i jego powojenne pokolenie pracowali przez dwie dekady. Shrout zauważa, że nie ma ani jednego inwentarza czy współczynnika nazwanego nazwiskiem Fiske’a, choć mógłby je stworzyć; w księdze jubileuszowej na swoje 75. urodziny Fiske nazwał siebie sceptykiem, a nie pesymistą (Cacioppo i in., 2003).
Przykład: czy pięć czynników powtarza się w drugiej połowie próby?
Pytanie Fiske’a z 1949 r. – czy struktura czynnikowa się powtarza – zadajemy w prostszej wersji: mamy jedno źródło (samoopis), więc dzielimy próbę losowo na dwie połowy i sprawdzamy, czy eksploracyjna analiza czynnikowa daje w obu to samo. To ilustracja, nie odtworzenie jego badania.
Dane pochodzą z pakietu R qgraph (data(big5, package = "qgraph")): według pliku pomocy to odpowiedzi 500 studentów pierwszego roku psychologii na 240 pozycji holenderskiego przekładu kwestionariusza NEO-PI-R (Dolan i in., 2009 r.), po 48 pozycji na każdą z pięciu domen: neurotyczność (N), ekstrawersję (E), otwartość (O), ugodowość (A) i sumienność (C). Pierwsze wartości własne macierzy korelacji wynoszą 20.59, 12.00, 11.69, 8.78 i 6.33, a szósta – 5.36.
W każdej połowie (po 250 osób, set.seed(1949)) wyodrębniliśmy pięć czynników metodą minres z rotacją varimax i przypisaliśmy je domenom. Zgodność czynników mierzymy współczynnikiem kongruencji Tuckera – kosinusem kąta między wektorami ładunków 240 pozycji. Dla odpowiadających sobie czynników wynosi on .94 (N), .87 (E), .74 (O), .86 (A) i .91 (C); największa zgodność czynników różnych domen to .41 (otwartość z pierwszej połowy i ekstrawersja z drugiej).
Na poziomie pojedynczych pozycji obraz jest mniej czysty. Najwyższy ładunek na czynniku własnej domeny miało średnio 65.8% pozycji w pierwszej połowie i 55.8% w drugiej – od 77.1% i 79.2% dla neurotyczności do 43.8% dla ekstrawersji w obu połowach. Struktura pięciu czynników powtarza się więc wyraźnie, ale wiele pozycji ładuje też inne czynniki.
Na rysunku
Co widać. Wojenną pracę w psychologii lotniczej, a potem ponad pół wieku związku z Uniwersytetem Chicagowskim, z pracami o pomiarze osobowości (1949, 1959, 1971) i o interakcji (1977, 1985).
Na co uważać. Rok urodzenia (1916) podaje katalog Library of Congress; wspomnienia z 2003 r. podają wiek w chwili śmierci (86 lat).
Podpis do pracy:
set.seed(1949)).Co widać. Na przekątnej panelu A są wartości wyraźnie wyższe niż poza nią: każdy czynnik z jednej połowy ma swój odpowiednik w drugiej. Panel B pokazuje, że neurotyczność i sumienność są najczystsze, a pozycje ekstrawersji często ładują inne czynniki.
Na co uważać. Wynik zależy od podziału próby, liczby czynników i rotacji; inna wartość ziarna da nieco inne liczby. Dwie połowy jednej próby z jednym źródłem danych to słabszy test niż porównanie różnych źródeł, o które pytał Fiske.
Podpis do pracy:
Gdzie spotkasz Fiske’a w swojej pracy
- Walidacja skali. Gdy wykazujesz trafność narzędzia, kryteria Campbella i Fiske’a każą porównać korelacje tej samej cechy różnymi metodami z korelacjami różnych cech; pełny przykład z modelami CFA zawiera poradnik Macierz MTMM: wiele cech i wiele metod.
- Wspólna wariancja metody. Jeśli wszystkie zmienne mierzysz jednym kwestionariuszem, część korelacji może wynikać z metody, nie z cech (zob. wspólna wariancja metody).
- Replikacja struktury czynnikowej. Zanim uznasz wynik analizy czynnikowej za stały, sprawdź go w drugiej próbie albo w drugiej połowie danych – jak w przykładzie powyżej.
Spory, mity i trudne strony
- Krytyk własnych narzędzi. Późne prace Fiske’a o pomiarze osobowości – podważające wartość samoopisu – według Starkeya Duncana nie były popularne, ale skłoniły badaczy do ponownego przemyślenia praktyki badawczej (Cacioppo i in., 2003).
- „Najczęściej cytowany artykuł”. To ocena Johna Cacioppo z 2003 r., oparta na liczbie cytowań sprzed około dekady; nowszych porównań cytowane źródła nie podają (University of Chicago Chronicle, 2003).
- Fiske a pięć czynników osobowości. Cytowane tu wspomnienia nie przypisują mu autorstwa modelu pięcioczynnikowego; podkreślają raczej, że nie zostawił żadnego narzędzia nazwanego swoim nazwiskiem (Cacioppo i in., 2003).
Zgodność struktury czynnikowej w R
Kod liczy wartości własne macierzy korelacji 240 pozycji NEO-PI-R, dzieli próbę losowo na dwie połowy, w każdej wyodrębnia pięć czynników, przypisuje je domenom, liczy odsetek pozycji na „swoim” czynniku i współczynniki kongruencji Tuckera oraz rysuje rysunek 2. Drugi przepis rysuje oś czasu (rysunek 1). Rysunki na stronie powstały z tych samych obiektów p1 i p2, którym podmieniono tylko motyw na motyw serwisu; dane, geometrie i skale są identyczne. Ziarno: set.seed(1949).
1. Pięć czynników w dwóch połowach próby: rysunek 2
Kod R rysunku 2
# Czy struktura czynnikowa się powtarza? Pięć czynników w 240 pozycjach NEO-PI-R w dwóch połowach próby
suppressPackageStartupMessages({library(psych); library(ggplot2); library(patchwork)})
kol <- c("połowa 1" = "#0072B2", "połowa 2" = "#E69F00") # Okabe–Ito
motyw <- theme_minimal(base_size = 13) +
theme(panel.grid.minor = element_blank(), plot.title = element_text(face = "bold"), legend.position = "bottom")
data(big5, package = "qgraph") # 500 studentów, 240 pozycji (skala 1–5), nazwy: litera domeny + numer
dim(big5)
domena <- factor(substr(colnames(big5), 1, 1), levels = c("N", "E", "O", "A", "C"))
table(domena)
# 1. Wartości własne macierzy korelacji całej próby: ile czynników?
round(eigen(cor(big5), only.values = TRUE)$values[1:8], 2)
# 2. Losowy podział na dwie połowy i osobna analiza czynnikowa (minres, 5 czynników, varimax) w każdej
set.seed(1949)
idx <- sample(nrow(big5), nrow(big5) / 2)
polowy <- list("połowa 1" = big5[idx, ], "połowa 2" = big5[-idx, ])
ladunki <- lapply(polowy, function(d) unclass(fa(d, nfactors = 5, fm = "minres", rotate = "varimax")$loadings))
# 3. Który czynnik odpowiada której domenie? Przypisanie jeden do jednego (spośród 120 permutacji),
# przy którym pozycje domen mają łącznie najwyższe średnie |ładunki| na „swoich” czynnikach
permutacje <- function(v) if (length(v) == 1) list(v) else
do.call(c, lapply(seq_along(v), function(i) lapply(permutacje(v[-i]), function(r) c(v[i], r))))
dopasuj <- function(L) {
sr <- sapply(levels(domena), function(d) colMeans(abs(L[domena == d, ]))) # czynniki × domeny
wynik <- sapply(permutacje(1:5), function(k) sum(sr[cbind(k, 1:5)]))
kolejnosc <- permutacje(1:5)[[which.max(wynik)]]
L <- L[, kolejnosc]; colnames(L) <- levels(domena)
znak <- sign(colSums(L * (outer(as.character(domena), colnames(L), "==")))) # dodatni kierunek domeny
sweep(L, 2, znak, "*")
}
ladunki <- lapply(ladunki, dopasuj)
# 4. Odsetek pozycji, których najwyższy |ładunek| leży na czynniku ich własnej domeny
trafione <- sapply(ladunki, function(L) {
najw <- colnames(L)[apply(abs(L), 1, which.max)]
tapply(najw == as.character(domena), domena, mean) * 100
})
round(trafione, 1)
round(colMeans(trafione), 1)
# 5. Współczynnik zgodności (kongruencji) Tuckera między czynnikami z obu połów
kongr <- factor.congruence(ladunki[[1]], ladunki[[2]])
round(kongr, 2)
round(diag(kongr), 2)
# Rysunek: A – macierz kongruencji; B – odsetek pozycji na „swoim” czynniku
dk <- expand.grid(p1 = rownames(kongr), p2 = colnames(kongr))
dk$phi <- as.vector(kongr)
dk$p1 <- factor(dk$p1, levels = rev(levels(domena)))
pA <- ggplot(dk, aes(p2, p1, fill = phi)) +
geom_tile(colour = "white", linewidth = 0.8) +
geom_text(aes(label = sub("^(-?)0\\.", "\\1.", sprintf("%.2f", phi)), fontface = ifelse(abs(phi) > 0.8, "bold", "plain")),
size = 4) +
scale_fill_gradient2(low = "#D55E00", mid = "white", high = "#0072B2", limits = c(-1, 1), name = "Kongruencja") +
coord_equal() +
labs(title = "A. Zgodność czynników: połowa 1 × połowa 2", x = "Czynnik w połowie 2", y = "Czynnik w połowie 1") + motyw +
theme(panel.grid = element_blank())
dt <- data.frame(domena = factor(rep(rownames(trafione), 2), levels = levels(domena)),
polowa = rep(colnames(trafione), each = nrow(trafione)), proc = as.vector(trafione))
pB <- ggplot(dt, aes(domena, proc, fill = polowa)) +
geom_col(position = position_dodge(width = 0.75), width = 0.7, colour = "black", linewidth = 0.2) +
geom_text(aes(label = sprintf("%.0f", proc)), position = position_dodge(width = 0.75), vjust = -0.4, size = 3.4) +
scale_fill_manual(values = kol, name = NULL) +
scale_y_continuous(limits = c(0, 105), breaks = seq(0, 100, 25)) +
labs(title = "B. Pozycje na czynniku swojej domeny", x = "Domena (N, E, O, A, C)", y = "Odsetek pozycji (%)") + motyw
p2 <- pA + pB + plot_layout(widths = c(1, 1.1))
p2Wynik w R
[1] 500 240
domena
N E O A C
48 48 48 48 48
[1] 20.59 12.00 11.69 8.78 6.33 5.36 4.24 3.86
połowa 1 połowa 2
N 77.1 79.2
E 43.8 43.8
O 70.8 45.8
A 60.4 39.6
C 77.1 70.8
połowa 1 połowa 2
65.8 55.8
N E O A C
N 0.94 -0.29 -0.19 0.04 -0.26
E -0.27 0.87 0.20 -0.15 0.10
O 0.04 0.41 0.74 -0.07 0.09
A 0.05 0.29 -0.16 0.86 0.12
C -0.24 0.03 -0.02 0.16 0.91
N E O A C
0.94 0.87 0.74 0.86 0.91 2. Oś czasu: rysunek 1
Kod R rysunku 1
# Oś czasu: Donald W. Fiske (1916–2003) – lata według cytowanych źródeł
library(ggplot2)
zdarzenia <- data.frame(
rok = c(1916, 1937, 1942, 1948, 1949, 1959, 1968, 1971, 1977, 1982, 1986, 2003),
opis = c("urodził się w Lincoln\n(New Hampshire)", "Harvard: filozofia (1937),\npsychologia (1939)", "psychologia lotnicza\nmarynarki wojennej USA",
"doktorat w Michigan;\nUniwersytet Chicagowski", "czynniki ocen osobowości\nz różnych źródeł", "macierz MTMM\n(z Campbellem)",
"prezes Society for\nMultivariate Exp. Psych.", "Measuring the Concepts\nof Personality",
"Face-to-Face Interactions\n(z Duncanem)", "kierownik katedry\n(1982–1985)", "Metatheory in Social\nScience (ze Shwederem)", "zmarł\n6 kwietnia"),
rodzaj = c("życie", "praca", "praca", "praca", "publikacja", "publikacja", "wyróżnienie", "publikacja", "publikacja",
"praca", "publikacja", "życie"),
poziom = c(0.5, -0.5, 1.3, -1.5, 0.5, -0.5, 1.3, -1.5, 0.5, -0.5, 1.3, -1.5), # wysokość etykiety
wyrownanie = c(0.2, 0.5, 0.5, 0.6, 0.1, 0.5, 0.5, 0.5, 0.5, 0.5, 0.5, 0.8))
zdarzenia$etykieta <- paste0(zdarzenia$rok, "\n", zdarzenia$opis)
ksztalty <- c("życie" = 21, "praca" = 22, "publikacja" = 23, "wyróżnienie" = 24)
kolory <- c("życie" = "grey40", "praca" = "#0072B2", "publikacja" = "#D55E00", "wyróżnienie" = "#009E73") # Okabe–Ito
p1 <- ggplot(zdarzenia, aes(rok, 0)) +
geom_hline(yintercept = 0, colour = "grey60", linewidth = 0.8) +
geom_segment(aes(xend = rok, y = 0, yend = poziom), colour = "grey70") +
geom_point(aes(shape = rodzaj, fill = rodzaj), size = 3.8, colour = "black") +
geom_text(aes(y = poziom + 0.06 * sign(poziom), label = etykieta, vjust = ifelse(poziom > 0, 0, 1), hjust = wyrownanie),
size = 3.1, lineheight = 0.88) +
scale_shape_manual(values = ksztalty, name = NULL) +
scale_fill_manual(values = kolory, name = NULL) +
scale_x_continuous(limits = c(1910, 2009), breaks = seq(1920, 2000, by = 10)) +
scale_y_continuous(limits = c(-2.4, 2.2)) +
labs(x = NULL, y = NULL) +
theme_minimal(base_size = 13) +
theme(axis.text.y = element_blank(), panel.grid = element_blank(), axis.text.x = element_text(colour = "grey30"),
legend.position = "bottom")
p1Bibliografia oprogramowania
Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (analiza czynnikowa – fa(), kongruencja – factor.congruence() z pakietu psych; wartości własne – eigen() z pakietu base; dane – pakiet qgraph; rysunki – pakiety ggplot2 i patchwork). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).
- R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
- psych (wersja 2.6.5): Revelle, W. (2026). psych: Procedures for psychological, psychometric, and personality research (R package version 2.6.5) [Computer software]. Northwestern University. https://CRAN.R-project.org/package=psych
- qgraph (wersja 1.9.8): Epskamp, S., Cramer, A. O. J., Waldorp, L. J., Schmittmann, V. D., & Borsboom, D. (2012). qgraph: Network visualizations of relationships in psychometric data. Journal of Statistical Software, 48(4), 1–18. https://doi.org/10.18637/jss.v048.i04
- ggplot2 (wersja 4.0.2): Wickham, H. (2016). ggplot2: Elegant graphics for data analysis. Springer. https://ggplot2.tidyverse.org
- patchwork (wersja 1.3.2): Pedersen, T. L. (2025). patchwork: The composer of plots [R package]. https://doi.org/10.32614/CRAN.package.patchwork
Najczęstsze pytania
Kim był Donald Fiske?
Amerykańskim psychologiem osobowości i metodologiem (1916–2003). Studiował na Harvardzie, w czasie wojny pracował w psychologii lotniczej marynarki wojennej USA, doktorat uzyskał w Michigan (1948) i od 1948 r. do końca kariery pracował na Uniwersytecie Chicagowskim, gdzie w latach 1982–1985 kierował katedrą psychologii.
Co to jest macierz MTMM Campbella i Fiske’a?
Macierz korelacji kilku cech mierzonych kilkoma metodami, zaproponowana w 1959 r. Trafność zbieżną pokazują wysokie korelacje tej samej cechy mierzonej różnymi metodami, a różnicową – niższe korelacje różnych cech. Według J. Cacioppo to najczęściej cytowany artykuł w historii Psychological Bulletin.
Czy Donald Fiske stworzył Wielką Piątkę?
Cytowane wspomnienia nie przypisują mu tego modelu. W 1949 r. opublikował pracę o spójności struktury czynnikowej ocen osobowości z różnych źródeł, a jego uczeń Patrick Shrout podkreśla, że Fiske nie zostawił żadnego kwestionariusza ani współczynnika nazwanego swoim nazwiskiem.
Co Fiske sądził o kwestionariuszach samoopisowych?
Przestrzegał przed traktowaniem samoopisu jako trafnej miary cech, które opisuje, i zalecał konkretne, obserwowalne wskaźniki, np. zachowania niewerbalne. W późnej karierze zachęcał studentów, by szukali nowych podejść zamiast skal, nad którymi sam pracował.
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Macierz MTMM: wiele cech i wiele metod
Kryteria Campbella i Fiske’a, modele CTCM, CTCU i CT-C(M−1) w lavaan, problemy z identyfikacją i przykład 3 cechy × 3 metody.
Czytaj →PoradnikAnaliza czynnikowa EFA i CFA
EFA czy CFA, analiza równoległa, rotacja oblimin a varimax, przejście od EFA do CFA na nowej próbie, WLSMV i opis APA – z danymi i kodem R.
Czytaj →Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Association for Psychological Science. (2003). Donald W. Fiske. APS Observer. https://www.psychologicalscience.org/observer/donald-w-fiske ● Otwarty dostęp
- Cacioppo, J. T., Duncan, S., Shweder, R. A., & Shrout, P. E. (2003). In appreciation: Donald Fiske. APS Observer. https://www.psychologicalscience.org/observer/in-appreciation-donald-fiske ● Otwarty dostęp
- Campbell, D. T., & Fiske, D. W. (1959). Convergent and discriminant validation by the multitrait-multimethod matrix. Psychological Bulletin, 56(2), 81–105. https://doi.org/10.1037/h0046016 ● Otwarty dostęp: pełny tekst
- Fiske, D. W. (1949). Consistency of the factorial structures of personality ratings from different sources. The Journal of Abnormal and Social Psychology, 44(3), 329–344. https://doi.org/10.1037/h0057198
- Fiske, D. W. (1971). Measuring the concepts of personality. Aldine.
- University of Chicago Chronicle. (2003). Fiske, 86, created ways to measure human characteristics. https://chronicle.uchicago.edu/030515/fiske.shtml ● Otwarty dostęp
Cytowania BibTeX
@misc{associationforpsychologicalscience2003fiske, author={{Association for Psychological Science}}, title={{Donald W. Fiske}}, howpublished={APS Observer}, year={2003}, publisher={Association for Psychological Science}, url={https://www.psychologicalscience.org/observer/donald-w-fiske}}@misc{cacioppo2003appreciation, author={Cacioppo, John T. and Duncan, Starkey and Shweder, Richard A. and Shrout, Patrick E.}, title={{In appreciation: Donald Fiske}}, howpublished={APS Observer}, year={2003}, publisher={Association for Psychological Science}, url={https://www.psychologicalscience.org/observer/in-appreciation-donald-fiske}}@article{campbell1959convergent, author={Campbell, Donald T. and Fiske, Donald W.}, title={{Convergent and discriminant validation by the multitrait-multimethod matrix}}, journal={Psychological Bulletin}, year={1959}, volume={56}, number={2}, pages={81--105}, doi={10.1037/h0046016}}@article{fiske1949consistency, author={Fiske, Donald W.}, title={{Consistency of the factorial structures of personality ratings from different sources}}, journal={The Journal of Abnormal and Social Psychology}, year={1949}, volume={44}, number={3}, pages={329--344}, doi={10.1037/h0057198}}@book{fiske1971measuring, author={Fiske, Donald W.}, title={{Measuring the concepts of personality}}, year={1971}, publisher={Aldine}, url={https://lccn.loc.gov/76131042}}@misc{universityofchicagochronicle2003fiske, author={{University of Chicago Chronicle}}, title={{Fiske, 86, created ways to measure human characteristics}}, howpublished={University of Chicago Chronicle}, year={2003}, volume={22}, number={16}, publisher={University of Chicago}, url={https://chronicle.uchicago.edu/030515/fiske.shtml}}