Co to jest błąd przypominania?
Błąd przypominania (ang. recall bias) to systematyczny błąd, który powstaje, gdy porównywane grupy w różny sposób odtwarzają z pamięci przeszłe zdarzenia lub ekspozycje. Najczęściej dotyczy badań kliniczno-kontrolnych: osoby chore szukają przyczyn swojej choroby i przypominają sobie więcej niż zdrowe kontrole. Althubaiti (2016) zalicza takie zniekształcenia do błędów informacyjnych, czyli błędnej klasyfikacji wynikającej ze sposobu zbierania pomiarów.
Coughlin (1990) podkreśla, że pamięć niedokładna nie jest jeszcze stronnicza. Gdy obie grupy zapominają podobnie, błąd jest niezróżnicowany i zwykle osłabia związek. Błąd przypominania w ścisłym sensie jest zróżnicowany: dokładność zależy od statusu badanego, więc związek może zostać zawyżony.
Czym różni się od podobnych błędów
- Błąd selekcji dotyczy tego, kto trafia do próby. Tu właściwe osoby są w próbie, ale błędnie podają dane.
- Błąd przeżywalności to selekcja jednostek, które przetrwały; pamięć nie ma w nim znaczenia.
- Błąd braku odpowiedzi wynika z tego, kto nie odpowiedział, a nie z tego, jak pamiętają ci, którzy odpowiedzieli.
Przykład
Werler i in. (1989) porównali wywiady poporodowe z dokumentacją z ciąży. Dla części ekspozycji matki dzieci z wadami podawały je trafniej niż matki dzieci zdrowych (np. antykoncepcja po poczęciu: względna czułość 7.6), dla innych różnicy nie było. Prosty rachunek w R: jeśli narażonych jest 30% w obu grupach (prawdziwy OR = 1), a ekspozycję pamięta 90% narażonych przypadków i 70% narażonych kontroli, zgłosi ją 27% przypadków i 21% kontroli. Iloraz szans wyniesie wtedy 1.39, choć związku nie ma.
Jak opisać w pracy
Na co uważać
- Nie zawsze w górę. Ekspozycje wstydliwe badani mogą zaniżać, co łączy się z aprobatą społeczną.
- Dobór kontroli. Werler i in. (1989) zalecają kontrole z inną wadą, które też szukają przyczyn.
- Pomiar przed wynikiem. W badaniu kohortowym ekspozycję mierzy się, zanim pojawi się wynik, więc pamięć nie może się do niego „dopasować”.
Błąd przypominania w R
Kod liczy, jaki iloraz szans dostaniemy, gdy prawdziwy odsetek narażonych jest taki sam w obu grupach, ale przypadki pamiętają ekspozycję lepiej niż kontrole.
Zróżnicowane przypominanie a iloraz szans
R
p_eksp <- 0.30 # prawdziwy odsetek narażonych w obu grupach
czul_przyp <- 0.90; czul_kontr <- 0.70 # odsetek narażonych, którzy to pamiętają
p_przyp <- p_eksp * czul_przyp; p_kontr <- p_eksp * czul_kontr
OR <- (p_przyp / (1 - p_przyp)) / (p_kontr / (1 - p_kontr))
round(c(p_przyp = p_przyp, p_kontr = p_kontr, OR = OR), 2)Wynik w R
p_przyp p_kontr OR
0.27 0.21 1.39 Bibliografia oprogramowania
Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (bez dodatkowych pakietów). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).
- R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
Najczęstsze pytania
Czy błąd przypominania występuje tylko w badaniach kliniczno-kontrolnych?
Nie. Narażone jest każde badanie, w którym pytasz o przeszłość, np. ankieta o dzieciństwie albo o liczbie wizyt u lekarza w ostatnim roku. Najgroźniejszy jest wtedy, gdy dokładność pamięci zależy od badanego wyniku.
Czym błąd przypominania różni się od zwykłej niedokładności pamięci?
Zwykła niedokładność dotyczy wszystkich grup podobnie i najczęściej osłabia związek. Błąd przypominania jest zróżnicowany: jedna grupa pamięta lepiej albo inaczej, więc związek może zostać zawyżony lub wręcz pozorny.
Jak ograniczyć błąd przypominania w ankiecie retrospektywnej?
Pytaj o krótki i niedawny okres, zadawaj konkretne pytania, stosuj te same pomoce pamięciowe we wszystkich grupach i tam, gdzie się da, porównaj odpowiedzi z dokumentacją. Coughlin (1990) podkreśla, że technika wywiadu i protokół zależą od badacza.
Powiązane hasła
Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia
Badanie kliniczno-kontrolne krok po kroku
Definicja przypadku, baza źródłowa, dobór kontroli i nadmierne dopasowanie, regresja warunkowa a zwykła, liczebność i opis wg STROBE – z symulacją w R.
Czytaj →PoradnikPytania o częstotliwość zachowań
Okres odniesienia, teleskopowanie, szacowanie i zaokrąglanie, zakres kategorii i nieostre kwantyfikatory oraz analiza zliczeń z ankiety w R.
Czytaj →Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?
Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.
Wyceń analizęOferta dla studentówBibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)
- Althubaiti, A. (2016). Information bias in health research: Definition, pitfalls, and adjustment methods. Journal of Multidisciplinary Healthcare, 9, 211–217. https://doi.org/10.2147/jmdh.s104807 ● Otwarty dostęp
- Coughlin, S. S. (1990). Recall bias in epidemiologic studies. Journal of Clinical Epidemiology, 43(1), 87–91. https://doi.org/10.1016/0895-4356(90)90060-3
- Werler, M. M., Pober, B. R., Nelson, K., & Holmes, L. B. (1989). Reporting accuracy among mothers of malformed and nonmalformed infants. American Journal of Epidemiology, 129(2), 415–421. https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.aje.a115145
Cytowania BibTeX
@article{althubaiti2016information, author={Althubaiti, Alaa}, title={{Information bias in health research: Definition, pitfalls, and adjustment methods}}, journal={Journal of Multidisciplinary Healthcare}, year={2016}, volume={9}, pages={211--217}, doi={10.2147/jmdh.s104807}}@article{coughlin1990recall, author={Coughlin, Steven S.}, title={{Recall bias in epidemiologic studies}}, journal={Journal of Clinical Epidemiology}, year={1990}, volume={43}, number={1}, pages={87--91}, doi={10.1016/0895-4356(90)90060-3}}@article{werler1989reporting, author={Werler, Martha M. and Pober, Barbara R. and Nelson, Kathryn and Holmes, Lewis B.}, title={{Reporting accuracy among mothers of malformed and nonmalformed infants}}, journal={American Journal of Epidemiology}, year={1989}, volume={129}, number={2}, pages={415--421}, doi={10.1093/oxfordjournals.aje.a115145}}