Ukrycie przydziału (allocation concealment) – jak chronić randomizację?

Opracowanie merytoryczne: Konrad Hryniewicz · Opublikowano: 1 listopada 2026

Co to jest ukrycie przydziału?

Ukrycie przydziału (ang. allocation concealment) to procedura, dzięki której osoba kwalifikująca i włączająca uczestnika nie wie, do której grupy trafi on jako następny – aż do chwili nieodwołalnego włączenia. Schulz i Grimes (2002) piszą, że od ukrycia zależy cała randomizacja: bez niego nawet poprawnie wygenerowaną sekwencję da się obejść, np. odkładając włączenie osoby o gorszym rokowaniu. Nie myl go z zaślepieniem. Ukrycie chroni przed błędem selekcji i da się je zapewnić w każdym badaniu; zaślepienie dotyczy tego, co dzieje się po przydziale (Altman i Schulz, 2001).

Jak ukryć przydział

• Osoba generująca sekwencję nie kwalifikuje ani nie włącza uczestników.
• Najlepiej przydział zewnętrzny: centralna randomizacja telefoniczna lub internetowa po zarejestrowaniu uczestnika albo apteka z kolejno numerowanymi, identycznymi opakowaniami.
• Bez pomocy z zewnątrz: kolejno numerowane, nieprzezroczyste, zaklejone koperty, otwierane po kolei (Altman i Schulz, 2001).

Stawka jest wymierna. Schulz i in. (1995) w 250 badaniach z 33 metaanaliz stwierdzili, że przy nieodpowiednim ukryciu ilorazy szans były zawyżone średnio o 41%, a przy niejasnym opisie – o 30%.

Przykład

W symulacji w R (5000 badań po 80 osób, bloki po 4) interwencja nie działa. Rekrutujący, który wie, że następny przydział to interwencja, w połowie przypadków odsyła kandydata z gorszym rokowaniem. Przy ukrytym przydziale średnia różnica wyników wynosiła −0.006, a wynik istotny (p < .05) wychodził w 4.9% badań. Gdy rekrutujący znał tylko długość bloku i wcześniejsze przydziały: 0.085 i 5.8%. Przy jawnej liście: 0.270 i 13.5%.

Jak opisać w pracy

Na co uważać

• Lista dostępna zespołowi, np. w arkuszu na wspólnym dysku, to brak ukrycia.
• Stałe bloki w badaniu otwartym pozwalają odgadnąć część przydziałów – zob. randomizacja blokowa.
• Ogólnik „koperty”. Opisz mechanizm i kto go obsługiwał; od tego zależy ocena w RoB 2.

Mechanizmy ukrycia w praktyce omawia wpis Randomizacja w praktyce, a wymogi raportowania – Wytyczne raportowania STROBE, CONSORT i TRIPOD.

# Ukrycie przydziału a błąd selekcji: badanie z 80 osobami (bloki po 4), interwencja NIE działa.
# Rokowanie kandydata z ~ N(0, 1), wynik y = z + szum. Rekrutujący, który wie, że następny
# przydział to A (interwencja), w połowie przypadków odsyła kandydata z gorszym rokowaniem (z < 0)
# i czeka na następnego.
set.seed(4120)
blok4 <- function(n) unlist(replicate(n / 4, sample(rep(c("A", "B"), 2)), simplify = FALSE))
badanie <- function(wiedza) {
  lista <- blok4(80)
  z <- numeric(80)
  for (i in 1:80) {
    znany <- switch(wiedza,
                    ukryty = FALSE,                                  # nieprzezroczyste koperty, centrala
                    jawna_lista = TRUE,                              # lista przydziałów na tablicy
                    bloki = {                                        # zna bloki po 4, zgaduje pewne przydziały
                      koniec <- 4 * ceiling(i / 4)                   # ostatnie miejsce bieżącego bloku
                      length(unique(lista[i:koniec])) == 1           # w bloku zostało tylko jedno ramię
                    })
    repeat {
      kand <- rnorm(1)
      if (!(znany && lista[i] == "A" && kand < 0 && runif(1) < .5)) break
    }
    z[i] <- kand
  }
  y <- z + rnorm(80)
  t <- t.test(y[lista == "A"], y[lista == "B"])
  c(roznica = unname(diff(rev(t$estimate))), istotny = t$p.value < .05)
}
wyniki <- sapply(c("ukryty", "bloki", "jawna_lista"), function(w) rowMeans(replicate(5000, badanie(w))))
round(wyniki, 3)   # średnia różnica A − B i odsetek wyników istotnych (p < .05) przy braku efektu

        ukryty bloki jawna_lista
roznica -0.006 0.085       0.270
istotny  0.049 0.058       0.135

Najczęstsze pytania

Czy ukrycie przydziału to to samo co zaślepienie?

Nie. Ukrycie przydziału działa do chwili włączenia i chroni przed błędem selekcji; można je zapewnić w każdym badaniu. Zaślepienie dotyczy tego, co dzieje się po przydziale, i nie zawsze jest możliwe (Altman i Schulz, 2001).

Kiedy koperty są bezpiecznym sposobem ukrycia przydziału?

Mogą, jeśli są kolejno numerowane, nieprzezroczyste, zaklejone i otwierane po kolei, dopiero po wpisaniu danych uczestnika na kopercie. Bywają jednak nadużywane, dlatego lepszy jest przydział zewnętrzny, np. centralny system internetowy.

Czy ukrycie przydziału jest potrzebne w badaniu otwartym?

Tak, i to szczególnie. Gdy uczestnicy i badacze znają przydziały po włączeniu, łatwiej odgadnąć kolejne, zwłaszcza przy stałych blokach. Ukrycie przydziału i losowa długość bloków ograniczają ten problem.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

@article{altman2001concealing, author={Altman, Douglas G. and Schulz, Kenneth F.}, title={{Concealing treatment allocation in randomised trials}}, journal={BMJ}, year={2001}, volume={323}, number={7310}, pages={446.1--447}, doi={10.1136/bmj.323.7310.446}}

@article{schulz2002allocation, author={Schulz, Kenneth F. and Grimes, David A.}, title={{Allocation concealment in randomised trials: Defending against deciphering}}, journal={The Lancet}, year={2002}, volume={359}, number={9306}, pages={614--618}, doi={10.1016/s0140-6736(02)07750-4}}

@article{schulz1995empirical, author={Schulz, Kenneth F. and Chalmers, Iain and Hayes, Richard J. and Altman, Douglas G.}, title={{Empirical evidence of bias: Dimensions of methodological quality associated with estimates of treatment effects in controlled trials}}, journal={JAMA}, year={1995}, volume={273}, number={5}, pages={408--412}, doi={10.1001/jama.1995.03520290060030}}