Słownik metodologiczny · Pomiar i skale

Socjometria – jak zmierzyć relacje w grupie

Socjometria bada relacje w grupie na podstawie wzajemnych wyborów członków. Pokazujemy macierz socjometryczną, wskaźniki (wybory otrzymane, wzajemność, izolacja), typy statusu, przykład w R i kwestie etyczne.

Strona główna / Słownik / Socjometria
W skrócie: Socjometria to metoda badania relacji w grupie: każdy członek wskazuje osoby, z którymi chciałby (lub nie chciałby) coś robić. Z wyborów powstaje macierz i socjogram, a z nich wskaźniki, takie jak liczba otrzymanych wyborów, wybory wzajemne i osoby izolowane.

Co to jest socjometria?

Socjometria (ang. sociometry) to metoda badania relacji w grupie, zapoczątkowana w latach 30. XX wieku przez J. L. Moreno. Każdy członek grupy, np. klasy, wskazuje osoby spełniające kryterium: „z kim chcesz pracować w parze?”, „z kim spędzasz przerwy?”. W odróżnieniu od skali dystansu społecznego, która mierzy postawę wobec kategorii ludzi, socjometria opisuje konkretne relacje między konkretnymi osobami. Wasserman i Faust (1994) traktują ją jako jedno ze źródeł analizy sieci społecznych, która skupia się na relacjach, a nie na cechach jednostek.

Macierz i wskaźniki

Wybory zapisuje się w macierzy socjometrycznej (wiersz – kto wybiera, kolumna – kogo), a graficznie w socjogramie. Podstawowe wskaźniki to:

  • liczba otrzymanych wyborów – status osoby (w języku sieci: stopień wejściowy, jedna z miar centralności);
  • wybory wzajemne – pary, które wybrały się nawzajem;
  • osoby izolowane – bez żadnego wyboru;
  • gęstość – odsetek możliwych wyborów, które padły.

Typy statusu socjometrycznego

Gdy pyta się o wybory pozytywne i negatywne, osoby dzieli się na popularne, odrzucane, zaniedbywane, kontrowersyjne i przeciętne. W metaanalizie Newcomba i in. (1993) dzieci popularne miały szeroki zestaw kompetencji, odrzucane – więcej agresji i wycofania, zaniedbywane – mniej towarzyskości i agresji, a kontrowersyjne łączyły agresję z dobrymi zdolnościami poznawczymi i społecznymi.

Przykład

W symulowanej klasie 12 uczniów każdy wybrał trzy osoby. Dwóch uczniów otrzymało po 8 wyborów, trzech nie dostało żadnego. Wzajemnych par było 6, czyli wzajemność wyniosła 0.33, a gęstość 0.27.

Na co uważać

Wybory w grupie są zależne, więc analizuj je metodami sieciowymi lub modelem wielopoziomowym, gdy grup jest wiele. Pytania o wybory negatywne wymagają zgody komisji, świadomej zgody rodziców i poufności – wyników nie pokazuje się grupie. Te same narzędzia służą do analizy sieci psychometrycznych, ale tam węzłami są objawy, a nie osoby.

Jak opisać w pracy

Każdy uczeń wskazał do trzech kolegów, z którymi chciałby pracować w parze. W klasie (N = 12) gęstość sieci wyborów wyniosła 0.27, a wzajemność 0.33. Troje uczniów nie otrzymało żadnego wyboru.
Przykład reprodukowalny

Socjometria w R

Kod tworzy macierz wyborów (3 wybory na ucznia), liczy otrzymane wybory z sum kolumn, a wzajemność i gęstość – pakietem igraph.

Wybory otrzymane, wzajemność i gęstość

Dane wejściowe: klasa 12 uczniów, po 3 wybory pozytywne, część uczniów wybierana chętniej (dane symulowane, set.seed(54801)).

Co odczytać: najwięcej wyborów: U1 i U2 (po 8); 3 osoby bez wyboru; 6 par wzajemnych, wzajemność 0.33, gęstość 0.27.

R
# Socjometria: 3 wybory pozytywne na ucznia w klasie 12 osób (dane symulowane)
suppressPackageStartupMessages(library(igraph))
set.seed(54801)
n <- 12
uczniowie <- paste0("U", 1:n)
atrakc <- c(6, 5, 4, rep(1.5, 7), 0.3, 0.3)   # część uczniów wybierana chętniej
M <- matrix(0, n, n, dimnames = list(uczniowie, uczniowie))
for (i in 1:n) M[i, sample(setdiff(1:n, i), 3, prob = atrakc[-i])] <- 1
wybory_otrzymane <- colSums(M)                 # status socjometryczny (indegree)
sort(wybory_otrzymane, decreasing = TRUE)
g <- graph_from_adjacency_matrix(M, mode = "directed")
c(par_wzajemnych = sum(M * t(M)) / 2,
  wzajemnosc = round(reciprocity(g), 2),
  gestosc = round(edge_density(g), 2),
  bez_wyboru = sum(wybory_otrzymane == 0))
Wynik w R
 U1  U2  U3  U5  U7  U6  U8  U4 U11  U9 U10 U12 
  8   8   6   4   4   2   2   1   1   0   0   0 
par_wzajemnych     wzajemnosc        gestosc     bez_wyboru 
          6.00           0.33           0.27           3.00 

Bibliografia oprogramowania

Wyniki pochodzą z uruchomienia pokazanego kodu w R 4.5.3 (pakiet igraph). W pracy podaj wersje faktycznie użytych pakietów (sessionInfo()).

  1. R: R Core Team. (2026). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.3) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/
  2. igraph (wersja 2.2.2): Csárdi, G., & Nepusz, T. (2006). The igraph software package for complex network research. InterJournal, Complex Systems, 1695. https://igraph.org

Najczęstsze pytania

Ile wyborów powinien mieć każdy uczestnik?

Najczęściej ogranicza się je do kilku, np. trzech, żeby wyniki były porównywalne. Przy wyborach nieograniczonych osoby wskazujące wiele osób zawyżają liczbę wyborów w grupie. Limit podaj w opisie metody.

Czy można pytać o wybory negatywne?

Można, bo bez nich nie da się odróżnić osób odrzucanych od zaniedbywanych. Wymaga to jednak szczególnej ostrożności: zgody komisji, zgody rodziców przy dzieciach, poufności wyników i rozmowy z grupą, by pytanie nie nasiliło niechęci.

Czy do danych socjometrycznych można użyć zwykłych testów?

Tylko ostrożnie. Wybory w jednej grupie są od siebie zależne, bo dotyczą par osób. Testy zakładające niezależne obserwacje zaniżają wtedy błędy standardowe; lepsze są metody analizy sieci i modele wielopoziomowe.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Newcomb, A. F., Bukowski, W. M., & Pattee, L. (1993). Children’s peer relations: A meta-analytic review of popular, rejected, neglected, controversial, and average sociometric status. Psychological Bulletin, 113(1), 99–128. https://doi.org/10.1037/0033-2909.113.1.99
  2. Wasserman, S., & Faust, K. (1994). Social network analysis: Methods and applications. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/cbo9780511815478

Cytowania BibTeX

@article{newcomb1993childrens, author={Newcomb, Andrew F. and Bukowski, William M. and Pattee, Linda}, title={{Children’s peer relations: A meta-analytic review of popular, rejected, neglected, controversial, and average sociometric status}}, journal={Psychological Bulletin}, year={1993}, volume={113}, number={1}, pages={99--128}, doi={10.1037/0033-2909.113.1.99}}
@book{wasserman1994social, author={Wasserman, Stanley and Faust, Katherine}, title={{Social network analysis: Methods and applications}}, year={1994}, publisher={Cambridge University Press}, doi={10.1017/cbo9780511815478}}
R