Słownik metodologiczny · Projekt badania

Teoria zmiany i model logiczny – elementy, różnice i zastosowanie w ewaluacji

Teoria zmiany opisuje, dlaczego program ma zadziałać, a model logiczny pokazuje jego elementy od nakładów do wpływu. Wyjaśniamy różnicę, elementy na przykładzie i opis do pracy.

Strona główna / Słownik / Teoria zmiany i model logiczny
W skrócie: Teoria zmiany opisuje ścieżkę przyczynową programu i założenia, dzięki którym ma on doprowadzić do celu. Model logiczny to jej uproszczony schemat: nakłady, działania, produkty, rezultaty i wpływ. W ewaluacji oba wskazują, co i na którym ogniwie mierzyć.

Co to jest teoria zmiany i model logiczny?

Teoria zmiany (ang. theory of change, ToC) opisuje ścieżkę przyczynową programu: przez jakie kolejne zmiany i dzięki jakim założeniom interwencja ma doprowadzić do celu długofalowego. Model logiczny (ang. logic model) to jej uproszczony schemat. Horstman i Godwin (2025) opisują pięć standardowych elementów modelu: nakłady, działania, produkty, rezultaty i wpływ. Model logiczny mówi zwykle, co program robi i osiąga. Teoria zmiany wyjaśnia, dlaczego ma to zadziałać i pod jakimi warunkami.

Elementy na przykładzie szkolenia

ElementPytaniePrzykład
NakładyCzym dysponujemy?trener, 4 sesje, materiały
DziałaniaCo robimy?warsztaty z odgrywaniem ról
ProduktyCo bezpośrednio powstaje?liczba przeszkolonych osób, frekwencja
RezultatyCo zmienia się u uczestników?wiedza, stosowanie technik w pracy
WpływJaki jest cel długofalowy?mniej skarg klientów
Założenia (ToC)Dlaczego ogniwa mają się łączyć?przełożeni pozwalają stosować nowe techniki

Rola w badaniu i ewaluacji

De Silva i in. (2014) pokazali, że teoria zmiany może wzmocnić kolejne etapy projektowania i oceny interwencji złożonych. Pomaga angażować interesariuszy i osadzać interwencję w lokalnym kontekście. Daje też wskaźniki dla każdego ogniwa ścieżki przyczynowej, łącząc ocenę skuteczności z ewaluacją procesu. W pracy dyplomowej model wskazuje, co mierzyć: produkty mówią o realizacji, rezultaty o skuteczności. Przykład z danymi pokazuje wpis o badaniu ewaluacyjnym w pracy dyplomowej. Ogniwa łańcucha można badać ilościowo, np. przez analizę mediacji, i jakościowo, w badaniu mieszanym.

Jak opisać w pracy

Program opisano modelem logicznym (nakłady, działania, produkty, rezultaty, wpływ) uzgodnionym z koordynatorką szkoleń. Teorię zmiany uzupełniono o dwa założenia: wsparcie przełożonych i możliwość stosowania technik w pracy. Dla każdego ogniwa określono wskaźnik i źródło danych.

Na co uważać

  • Produkt to nie rezultat. „Przeszkolono 64 osoby” nie dowodzi skuteczności.
  • Schemat nie dowodzi przyczynowości. Strzałki są hipotezą; do jej sprawdzenia potrzebny jest odpowiedni schemat, np. quasi-eksperymentalny (zob. korelacja a przyczynowość).
  • Opisz proces budowy. Breuer i in. (2016) w przeglądzie 62 prac stwierdzili, że opisy tworzenia i użycia teorii zmiany były mało szczegółowe, i zaproponowali listę kontrolną raportowania.

Najczęstsze pytania

Czym różni się teoria zmiany od modelu logicznego?

Model logiczny pokazuje elementy programu w kolejności od nakładów do wpływu. Teoria zmiany dodaje wyjaśnienie, dlaczego kolejne ogniwa mają się łączyć, oraz założenia i warunki, od których to zależy.

Czy model logiczny jest potrzebny w pracy dyplomowej z ewaluacji?

Bardzo się przydaje. Pokazuje, co mierzyć na każdym etapie, zastępuje długi opis programu, a w dyskusji pomaga wskazać ogniwo, na którym łańcuch się przerwał.

Czym różni się produkt od rezultatu w modelu logicznym?

Produkt to bezpośredni efekt działań, np. liczba przeszkolonych osób. Rezultat to zmiana u odbiorców, np. wzrost wiedzy lub stosowanie nowych umiejętności. Skuteczność ocenia się po rezultatach.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Breuer, E., Lee, L., De Silva, M., & Lund, C. (2016). Using theory of change to design and evaluate public health interventions: A systematic review. Implementation Science, 11(1), Article 63. https://doi.org/10.1186/s13012-016-0422-6 ● Otwarty dostęp
  2. De Silva, M. J., Breuer, E., Lee, L., Asher, L., Chowdhary, N., Lund, C., & Patel, V. (2014). Theory of Change: A theory-driven approach to enhance the Medical Research Council's framework for complex interventions. Trials, 15(1), Article 267. https://doi.org/10.1186/1745-6215-15-267 ● Otwarty dostęp
  3. Horstman, M. J., & Godwin, K. M. (2025). Methodological progress note: Logic models. Journal of Hospital Medicine, 21(4), 409–412. https://doi.org/10.1002/jhm.70181 ● Otwarty dostęp

Cytowania BibTeX

@article{breuer2016using, author={Breuer, Erica and Lee, Lucy and De Silva, Mary and Lund, Crick}, title={{Using theory of change to design and evaluate public health interventions: A systematic review}}, journal={Implementation Science}, year={2016}, volume={11}, number={1}, eid={63}, doi={10.1186/s13012-016-0422-6}}
@article{desilva2014theory, author={De Silva, Mary J. and Breuer, Erica and Lee, Lucy and Asher, Laura and Chowdhary, Neerja and Lund, Crick and Patel, Vikram}, title={{Theory of Change: A theory-driven approach to enhance the Medical Research Council's framework for complex interventions}}, journal={Trials}, year={2014}, volume={15}, number={1}, eid={267}, doi={10.1186/1745-6215-15-267}}
@article{horstman2025methodological, author={Horstman, Molly J. and Godwin, Kyler M.}, title={{Methodological progress note: Logic models}}, journal={Journal of Hospital Medicine}, year={2025}, volume={21}, number={4}, pages={409--412}, doi={10.1002/jhm.70181}}
R