Słownik metodologiczny · Badania jakościowe

Śledzenie procesu (process tracing) – wnioskowanie przyczynowe w jednym przypadku

Śledzenie procesu to odtwarzanie łańcucha zdarzeń od przyczyny do skutku w jednym przypadku. Pokazujemy logikę metody, cztery testy (obręczy, dymiącego pistoletu, słomki na wietrze, podwójnie rozstrzygający) i wzór opisu w pracy.

Strona główna / Słownik / Śledzenie procesu
W skrócie: Śledzenie procesu (process tracing) to jakościowa metoda wnioskowania przyczynowego w jednym przypadku: badacz odtwarza sekwencję zdarzeń i sprawdza, czy ślady w materiale pasują do proponowanego mechanizmu, oceniając hipotezy testami obręczy, dymiącego pistoletu i słomki na wietrze.

Co to jest śledzenie procesu?

Śledzenie procesu (ang. process tracing) to metoda analizy wewnątrz jednego przypadku, w której badacz odtwarza krok po kroku łańcuch zdarzeń prowadzący od przyczyny do skutku i sprawdza, czy ślady w materiale empirycznym pasują do proponowanego mechanizmu. Collier (2011) nazywa ją podstawowym narzędziem analizy jakościowej, które jednak często jest źle rozumiane i stosowane bez dyscypliny. Metodę wykorzystuje się zwłaszcza w studium przypadku – w politologii, socjologii, zarządzaniu i ewaluacji programów.

Logika wnioskowania

Zamiast porównywać wiele jednostek, badacz zbiera obserwacje procesu: dokumenty, wywiady, kolejność decyzji. Mahoney (2012) opisuje to jako łączenie wcześniejszej wiedzy ogólnej z obserwacjami z jednego przypadku. Trzeba pokazać, że zdarzenie początkowe zaszło, że wystąpił wynik i że pierwsze było przyczyną drugiego. Collier (2011) podkreśla też rolę starannego opisu i ustalenia sekwencji zdarzeń, bo bez nich nie ma czego testować.

Cztery testy

  • Test obręczy (hoop): ślad musi wystąpić, jeśli hipoteza jest prawdziwa. Jego brak ją eliminuje, ale obecność niewiele potwierdza (warunek konieczny).
  • Test dymiącego pistoletu (smoking gun): obecność śladu mocno wspiera hipotezę, a brak jej nie przekreśla (warunek wystarczający).
  • Słomka na wietrze (straw in the wind): ślad słaby w obu kierunkach – zwiększa lub zmniejsza wiarygodność tylko trochę.
  • Test podwójnie rozstrzygający (doubly decisive): jednocześnie potwierdza jedną hipotezę i eliminuje konkurencyjne; w praktyce rzadki.

Mahoney (2012) ocenia siłę testów właśnie przez warunki konieczne i wystarczające. Dobrą praktyką jest sprawdzanie kilku wyjaśnień konkurencyjnych, a nie tylko ulubionej hipotezy.

Na tle innych metod

Śledzenie procesu odpowiada na pytanie „jak to się stało w tym przypadku”, a nie „jak duży jest przeciętny efekt”. Tym różni się od podejścia opartego na potencjalnych wynikach i od porównań wielu przypadków w QCA, z którą bywa łączone. Ilościowa zależność bez mechanizmu nie dowodzi przyczynowości (korelacja a przyczynowość), więc śledzenie procesu dobrze uzupełnia badania mieszane.

Jak opisać w pracy

Zastosowano śledzenie procesu w jednym przypadku (wdrożenie budżetu partycypacyjnego w gminie X). Na podstawie dokumentów rady gminy i 12 wywiadów odtworzono sekwencję decyzji i sprawdzono dwie konkurencyjne hipotezy. Hipoteza presji mieszkańców przeszła test obręczy (petycja poprzedzała uchwałę), a hipoteza wymogu zewnętrznego go nie przeszła (brak odpowiednich przepisów w badanym okresie).

Opisz źródła, kryteria oceny śladów i sposób dbania o wiarygodność analizy.

Najczęstsze pytania

Czy śledzenie procesu wymaga wielu przypadków?

Nie. Metoda działa wewnątrz jednego przypadku, ale można ją stosować w kilku przypadkach osobno albo łączyć z porównaniem przypadków, np. w QCA.

Czym różni się test obręczy od testu dymiącego pistoletu?

Niepowodzenie testu obręczy eliminuje hipotezę, ale jego zdanie niewiele ją wspiera. Test dymiącego pistoletu działa odwrotnie: znaleziony ślad mocno wspiera hipotezę, a brak śladu jej nie przekreśla.

Jakie dane są potrzebne do śledzenia procesu?

Dane pozwalające ustalić kolejność zdarzeń i motywy działań: dokumenty, protokoły, korespondencja, wywiady z uczestnikami. Ważniejsza od ich liczby jest wartość dowodowa każdego śladu.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Collier, D. (2011). Understanding process tracing. PS: Political Science & Politics, 44(4), 823–830. https://doi.org/10.1017/s1049096511001429 ● Otwarty dostęp
  2. Mahoney, J. (2012). The logic of process tracing tests in the social sciences. Sociological Methods & Research, 41(4), 570–597. https://doi.org/10.1177/0049124112437709

Cytowania BibTeX

@article{collier2011understanding, author={Collier, David}, title={{Understanding process tracing}}, journal={PS: Political Science \& Politics}, year={2011}, volume={44}, number={4}, pages={823--830}, doi={10.1017/s1049096511001429}}
@article{mahoney2012logic, author={Mahoney, James}, title={{The logic of process tracing tests in the social sciences}}, journal={Sociological Methods \& Research}, year={2012}, volume={41}, number={4}, pages={570--597}, doi={10.1177/0049124112437709}}
R