Słownik metodologiczny · Programy statystyczne

PSPP – darmowy program w stylu SPSS: co policzysz, czego nie i jak go opisać w pracy

GNU PSPP to wolny, bezpłatny program do analizy danych, zgodny z plikami i składnią SPSS. Na podstawie oficjalnej strony i podręcznika (wersja 2.1.2) pokazujemy, które analizy z pracy dyplomowej w nim wykonasz, których brakuje, jak wygląda plik składni i jak zacytować program.

W skrócie: GNU PSPP to wolny, bezpłatny program do analizy danych, podobny do SPSS: czyta pliki .sav, wykonuje składnię w stylu SPSS i nie ma limitów licencyjnych. Policzysz w nim statystyki opisowe, testy t, ANOVA, korelacje, regresję, alfę Cronbacha i podstawową EFA, ale nie ma m.in. modeli mieszanych, MANOVA, ANOVA z powtarzanymi pomiarami ani SEM. Przed wyborem sprawdź w podręczniku każdą procedurę z planu analizy.

Co to jest PSPP?

GNU PSPP to darmowy program do statystycznej analizy danych, rozwijany w ramach projektu GNU jako wolny zamiennik programu IBM SPSS Statistics. Strona projektu podkreśla, że PSPP jest do SPSS bardzo podobny: ma zgodne pliki danych i składni, a pracować można w interfejsie graficznym albo przez polecenia (GNU Project, b.d.). W odróżnieniu od SPSS program nie wygasa po okresie próbnym, nie ma sztucznych limitów liczby przypadków i zmiennych ani dodatkowo płatnych modułów – wszystkie funkcje są w podstawowej wersji. Jest rozpowszechniany na licencji GNU GPL w wersji 3 lub późniejszej.

Dla studenta oznacza to przede wszystkim jedno: PSPP otworzy plik .sav i wykona dużą część typowych analiz z pracy dyplomowej bez licencji SPSS. Nie jest jednak pełną kopią SPSS – sam podręcznik przyznaje, że zestaw procedur statystycznych jest niekompletny, a program wciąż się rozwija (Free Software Foundation, 2026).

Wersje, systemy i licencja

Według strony projektu aktualne wydanie to PSPP 2.1.2 (archiwum źródłowe w katalogu wydań GNU ma datę 19 września 2026 r.). Program jest dostępny dla GNU/Linux (pakiety w dystrybucjach i Flatpak), Windows (instalator) i macOS (m.in. pakiet aplikacji, MacPorts i Homebrew) (GNU Project, b.d.). Wersje rozwojowe i eksperymentalna przepisana wersja w języku Rust są przeznaczone do testów, nie do analiz w pracy.

PSPP i SPSS – licencja i dostępność
CechaPSPPIBM SPSS Statistics
LicencjaWolne oprogramowanie, GPLv3+, bez opłatKomercyjna: subskrypcja, licencje wieczyste lub terminowe, licencje akademickie (IBM, b.d.)
Okres użytkowaniaBez wygasaniaWersja próbna 14 dni, potem licencja (IBM, b.d.)
ModułyWszystko w jednej wersjiEdycje i dodatki o różnym zakresie
PlikiCzyta i zapisuje .sav, wykonuje składnię w stylu SPSS.sav, .sps, .spv
Zakres procedurPodstawowe i średnio zaawansowaneSzeroki, zależny od edycji

Co policzysz w PSPP, a czego nie

Rozdział o procedurach statystycznych podręcznika obejmuje m.in. DESCRIPTIVES, FREQUENCIES, EXAMINE, CORRELATIONS, CROSSTABS, FACTOR, GLM, LOGISTIC REGRESSION, MEANS, NPAR TESTS, T-TEST, ONEWAY, RANK, REGRESSION, RELIABILITY i ROC. Osobny rozdział wymienia polecenia jeszcze niezaimplementowane (Free Software Foundation, 2026). Najważniejsze dla prac z psychologii różnice zebraliśmy w tabeli.

Analizy dostępne i niedostępne w PSPP według podręcznika
AnalizaW PSPPUwagi i obejście
Statystyki opisowe, częstości, tabele krzyżowe z chi-kwadratTakDESCRIPTIVES, FREQUENCIES, CROSSTABS
Testy t, jednoczynnikowa ANOVA z post hocTakT-TEST; ONEWAY (m.in. Tukey, Bonferroni, Games-Howell)
Testy nieparametryczneTakNPAR TESTS (m.in. Mann-Whitney, Wilcoxon, Kruskal-Wallis, Friedman)
Korelacja PearsonaTakCORRELATIONS; współczynnik Spearmana w CROSSTABS
Rzetelność skaliCzęściowoRELIABILITY: alfa Cronbacha i rzetelność połówkowa; omega McDonalda – w R
Regresja liniowaTak, bez selekcji krokowejREGRESSION wprowadza wszystkie predyktory naraz (metoda wprowadzania); bloki – jako kolejne modele
Regresja logistycznaTakLOGISTIC REGRESSION
Czynnikowa ANOVATak, efekty stałeGLM; brak poleceń dla pomiarów powtarzanych i MANOVA
EFACzęściowoFACTOR: składowe główne i osie główne, rotacje varimax, equamax, quartimax, promax; analizę równoległą i oblimin zrób w R
Modele mieszane, MANOVA, korelacja cząstkowa, analiza przeżycia, regresja porządkowaNiePolecenia MIXED, MANOVA, PARTIAL CORR, KM, COXREG, PLUM są na liście niezaimplementowanych – użyj R, JASP lub jamovi
SEM, CFANieBrak w spisie procedur – np. lavaan w R

Rada praktyczna: zanim wybierzesz PSPP, wypisz z planu analizy wszystkie procedury i sprawdź je w podręczniku. Jeśli brakuje choć jednej (np. ANOVA z powtarzanymi pomiarami), nie zmieniaj metody pod program – policz tę część w innym narzędziu. Darmowe alternatywy z menu opisują hasła JASP i jamovi, a pełną elastyczność daje R. Porównanie narzędzi znajdziesz w poradniku bezpłatne programy do analizy statystycznej.

Jak pracować w PSPP: okna i składnia

Interfejs graficzny PSPPIRE według podręcznika wykonuje wszystkie funkcje wiersza poleceń i pokazuje na bieżąco dane, zmienne i wyniki. Etykiety zmiennych i wartości oraz kody braków możesz też nadać poleceniami składni, co od razu dokumentuje książkę kodową. Składnię piszesz w oknie otwieranym przez File → New → Syntax i uruchamiasz z menu Run (Free Software Foundation, 2026).

Język poleceń PSPP to w praktyce składnia w stylu SPSS: polecenie zaczyna się nazwą, podpolecenia oddziela ukośnik, a koniec polecenia wyznacza kropka lub pusta linia. Przekształcenia (COMPUTE, RECODE) wykonują się dopiero wtedy, gdy uruchomisz procedurę statystyczną. Prosty plik składni możesz więc często uruchomić w obu programach – ale tylko wtedy, gdy używa poleceń i opcji dostępnych w PSPP.

Przykład: plik składni do typowej pracy dyplomowej

Poniższy plik wykonuje podstawowe kroki badania ankietowego: odwraca pozycję, liczy wynik skali, sprawdza rzetelność i wykonuje trzy analizy. Wszystkie polecenia i podpolecenia pochodzą z podręcznika PSPP. To wzór zapisu – liczby w wynikach będą zależały od Twoich danych.

Wzór składni

Składnia PSPP

Plik zakłada zbiór ankieta.sav z pięcioma pozycjami skali stresu (s1–s5, odpowiedzi 1–5, pozycja s3 odwrócona), płcią (plec: 1 = kobieta, 2 = mężczyzna), wsparciem społecznym (wsparcie) i samooceną (samoocena).

Od pliku .sav do rzetelności, testu t i regresji

Jak uruchomić: w PSPPIRE File → New → Syntax, wklej kod, zmień ścieżkę do pliku, wybierz Run → All. Ten sam plik możesz zapisać z rozszerzeniem .sps i dołączyć do pracy.

Co odczytać: alfę Cronbacha w wyniku RELIABILITY, tabelę testu t dla dwóch grup, macierz korelacji Pearsona i tabelę współczynników regresji z przedziałami ufności.

PSPP (składnia)
* Analiza do pracy dyplomowej – PSPP 2.1.2.
GET FILE='ankieta.sav'.

* Odwrócenie pozycji s3 (skala 1–5) i wynik skali stresu jako średnia pozycji.
RECODE s3 (1=5) (2=4) (3=3) (4=2) (5=1) INTO s3_odwr.
COMPUTE stres = MEAN(s1, s2, s3_odwr, s4, s5).

DESCRIPTIVES /VARIABLES=stres wsparcie samoocena
  /STATISTICS=MEAN STDDEV MINIMUM MAXIMUM SKEWNESS KURTOSIS.

RELIABILITY /VARIABLES=s1 s2 s3_odwr s4 s5
  /SCALE('Stres') = ALL
  /MODEL=ALPHA
  /SUMMARY=TOTAL.

T-TEST GROUPS=plec(1, 2) /VARIABLES=stres.

CORRELATIONS /VARIABLES=stres wsparcie samoocena
  /PRINT=TWOTAIL SIG.

REGRESSION /VARIABLES=wsparcie samoocena stres
  /DEPENDENT=stres
  /STATISTICS=COEFF R ANOVA CI(95).

SAVE OUTFILE='ankieta_po_analizie.sav'.

Bibliografia oprogramowania

Składnię przygotowano na podstawie podręcznika PSPP dla wersji 2.1.2; w pracy podaj wersję programu, której faktycznie użyłeś.

  1. PSPP: Free Software Foundation. (2026). GNU PSPP (Version 2.1.2) [Computer software]. https://www.gnu.org/software/pspp/

Dwie rzeczy z tego przykładu warto zapamiętać. Po pierwsze, w REGRESSION zmienna zależna musi znaleźć się zarówno w VARIABLES, jak i w DEPENDENT; wszystkie pozostałe zmienne z listy są predyktorami. Po drugie, skala stresu powstaje z pozycji po odwróceniu – kolejność poleceń ma znaczenie (zob. pozycja odwrócona i rekodowanie). Wyniki odczytasz podobnie jak wydruk SPSS – pomoże poradnik jak czytać wyniki z SPSS.

Dane z ankiety online w PSPP i dalej

Według strony projektu PSPP importuje dane z arkuszy kalkulacyjnych, plików tekstowych i baz danych, potrafi otworzyć kilka zbiorów naraz i je łączyć, a wyniki zapisuje m.in. jako tekst, PDF, HTML i OpenDocument; współpracuje też z LibreOffice i Gnumeric (GNU Project, b.d.). W praktyce pracy dyplomowej daje to prosty przepływ:

  1. Eksport odpowiedzi z formularza do arkusza lub pliku CSV i import do PSPP.
  2. Nadanie etykiet zmiennych i wartości oraz kodów braków poleceniami składni.
  3. Zapis zbioru jako .sav (polecenie SAVE) – ten plik otworzy promotor w SPSS, a Ty w razie potrzeby w R pakietem haven.
  4. Analizy dostępne w PSPP wykonujesz na miejscu; brakujące (np. CFA, modele mieszane) liczysz w R na tym samym pliku .sav.
  5. Tabele wyników eksportujesz do formatu OpenDocument lub HTML i formatujesz w edytorze tekstu zgodnie z APA.

Dzięki temu jeden plik danych i jeden plik składni pozostają źródłem wszystkich liczb w pracy, niezależnie od tego, w ilu programach liczono.

Jak opisać i zacytować PSPP w pracy

Podaj nazwę programu, wersję i procedury. Jeśli część analiz wykonano w innym narzędziu, napisz które. Wzór:

Analizy statystyczne wykonano w programie GNU PSPP (wersja 2.1.2). Rzetelność skali stresu oszacowano współczynnikiem alfa Cronbacha, różnice między kobietami i mężczyznami sprawdzono testem t dla prób niezależnych, a związki zmiennych – współczynnikiem korelacji Pearsona i regresją liniową z jednoczesnym wprowadzeniem predyktorów. Pełna składnia analiz znajduje się w załączniku.

Pozycja w bibliografii (APA 7): Free Software Foundation. (2026). GNU PSPP (Version 2.1.2) [Computer software]. https://www.gnu.org/software/pspp/ – rok dostosuj do wydania, którego użyłeś.

Najczęstsze błędy

  • Zakładanie, że PSPP ma wszystko, co SPSS. Sprawdź każdą procedurę z planu analizy w podręczniku, zanim zbierzesz dane.
  • Zmiana metody pod program. Brak modeli mieszanych w PSPP nie uzasadnia analizy pomiarów powtarzanych jak grup niezależnych.
  • Kopiowanie składni z SPSS bez sprawdzenia. Nieobsługiwane podpolecenie (np. METHOD=STEPWISE w REGRESSION) zatrzyma polecenie z błędem albo zostanie pominięte – czytaj komunikaty w oknie wyników.
  • Brak wersji programu w pracy albo opisanie PSPP jako „SPSS”. To inny program i tak należy go nazwać.
  • Eksport wyników bez formatowania. Tabela z PSPP nie jest jeszcze tabelą APA – usuń zbędne kolumny, zaokrąglij wartości i dodaj notę.
  • Analizy tylko „wyklikane”. Zapisz polecenia w pliku składni – dzięki temu odtworzysz wyniki po poprawkach promotora.

Najczęstsze pytania

Czy PSPP jest darmowy i legalny?

Tak. GNU PSPP jest wolnym oprogramowaniem na licencji GNU GPL w wersji 3 lub późniejszej: możesz go bezpłatnie pobrać, używać bez ograniczeń czasowych i w celach komercyjnych. Program nie ma okresu próbnego ani płatnych modułów.

Czy PSPP otworzy plik z SPSS?

Tak, PSPP czyta i zapisuje pliki danych .sav (polecenia GET i SAVE) i wykonuje składnię w stylu SPSS. Składnia z SPSS zadziała jednak tylko wtedy, gdy używa poleceń i opcji, które PSPP obsługuje.

Czy w PSPP zrobię ANOVA z powtarzanymi pomiarami?

Według podręcznika polecenie GLM obsługuje czynnikową ANOVA z efektami stałymi, a polecenia MIXED i MANOVA są na liście niezaimplementowanych. Pomiary powtarzane i modele mieszane policz w R, JASP lub jamovi.

Czy w PSPP jest regresja krokowa?

Nie – polecenie REGRESSION wprowadza do modelu wszystkie zmienne z listy poza zależną, czyli działa jak metoda wprowadzania. To nie jest wada: selekcja krokowa daje zawyżoną istotność.

Jak zacytować PSPP w pracy?

Podaj nazwę i wersję programu w metodzie, a w bibliografii np.: Free Software Foundation. (2026). GNU PSPP (Version 2.1.2) [Computer software]. https://www.gnu.org/software/pspp/ – z rokiem i wersją, których użyłeś.

Powiązane hasła

Poradniki, w których użyjesz tego pojęcia

Potrzebujesz wsparcia w analizie danych?

Wybierz ofertę dopasowaną do pracy dyplomowej albo profesjonalnego projektu naukowego.

Wyceń analizęOferta dla studentów

Bibliografia i dalsza literatura naukowa (APA 7)

  1. Free Software Foundation. (2026). GNU PSPP: Software for statistical analysis (Version 2.1.2) [User manual]. https://www.gnu.org/software/pspp/manual/ ● Otwarty dostęp
  2. GNU Project. (b.d.). GNU PSPP. Free Software Foundation. Pobrano 26 października 2026 z https://www.gnu.org/software/pspp/ ● Otwarty dostęp
  3. IBM. (b.d.). IBM SPSS Statistics. Pobrano 26 października 2026 z https://www.ibm.com/products/spss-statistics ● Otwarty dostęp

Cytowania BibTeX

@misc{fsf2026pspp, author={{Free Software Foundation}}, title={{GNU PSPP: Software for statistical analysis (Version 2.1.2) [User manual]}}, year={2026}, url={https://www.gnu.org/software/pspp/manual/}}
@misc{gnundpspp, author={{GNU Project}}, title={{GNU PSPP}}, publisher={Free Software Foundation}, url={https://www.gnu.org/software/pspp/}}
@misc{ibmndspssoferta, author={{IBM}}, title={{IBM SPSS Statistics}}, url={https://www.ibm.com/products/spss-statistics}}
R